স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। স্মৃতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ অতীতত লাভ কৰা অভিজ্ঞতা বা শিকা তথ্য মনত সংৰক্ষণ কৰি প্ৰয়োজনৰ সময়ত পুনৰ স্মৰণ বা চিনাক্ত কৰিব পৰা মানসিক ক্ষমতাক স্মৃতি বোলে।
২। স্মৃতিৰ কেইটামান সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ
উডৱৰ্থৰ মতে, স্মৃতি হৈছে পূৰ্ব অভিজ্ঞতাক সংৰক্ষণ কৰি পুনৰ স্মৰণ কৰিব পৰা ক্ষমতা।
ষ্টাউটৰ মতে, পূৰ্ব অভিজ্ঞতাক পুনৰ সজীৱ কৰি মনলৈ ঘূৰাই অনাৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়াই স্মৃতি।
মেকডুগেলৰ মতে, সংকীৰ্ণ অৰ্থত স্মৃতি বা স্মৰণ হৈছে অতীত অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত কোনো ঘটনা পুনৰ মনলৈ অনা।
৩। স্মৃতিৰ প্ৰথম চৰ্ত কি?
উত্তৰঃ স্মৃতিৰ প্ৰথম চৰ্ত হ’ল শিক্ষণ বা অভিজ্ঞতা আহৰণ। যি বিষয় কেতিয়াও শিকা, দেখা বা অনুভৱ কৰা হোৱা নাই, তাৰ স্মৃতি সৃষ্টি হ’ব নোৱাৰে।
৪। স্মৃতিৰ প্রধান পৰ্যায় কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰঃ স্মৃতিৰ প্রধান পৰ্যায় চাৰিটা—
-
শিক্ষণ বা অধিগ্ৰহণ (Learning/Encoding)
-
সংৰক্ষণ (Retention)
-
পুনঃস্মৰণ (Recall)
-
প্ৰত্যভিজ্ঞা বা চিনাক্তকৰণ (Recognition)
৫। সংৰক্ষণ কি?
উত্তৰঃ শিকা বা লাভ কৰা অভিজ্ঞতাক কিছু সময় বা দীৰ্ঘকালৰ বাবে মনত ধৰি ৰখাৰ প্ৰক্ৰিয়াক সংৰক্ষণ বোলে।
৬। পুনঃস্মৰণ কি?
উত্তৰঃ পূৰ্বে শিকা বা অনুভৱ কৰা বিষয়, বস্তু বা ঘটনাক সেই বস্তুটো সন্মুখত নথকা অৱস্থাত পুনৰ মনলৈ অনাক পুনঃস্মৰণ বোলে।
৭। প্ৰত্যভিজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ আগতে দেখা, শিকা বা অনুভৱ কৰা কোনো বস্তু, ব্যক্তি বা বিষয় পুনৰ সন্মুখত পালে তাক আগৰ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে মিলাই চিনাক্ত কৰিব পৰাকে প্ৰত্যভিজ্ঞা বা Recognition বোলে।
উদাহৰণঃ বহুদিনৰ পিছত পুৰণি সহপাঠীক দেখি চিনিব পৰা।
৮। স্মৃতি পৰিসৰ কি?
উত্তৰঃ এজন ব্যক্তিয়ে একেবাৰে এবাৰ দেখা বা শুনাৰ পিছত যিমানসংখ্যক পৃথক উপাদান সঠিকভাৱে মনত ৰাখিব পাৰে, সেই সীমিত ক্ষমতাক স্মৃতি পৰিসৰ বোলে।
৯। প্ৰতিৰূপ স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ পূৰ্বে দেখা, শুনা বা অনুভৱ কৰা অভিজ্ঞতাৰ মানসিক ছবি বা প্ৰতিৰূপৰ সহায়ত সেই অভিজ্ঞতাক পুনৰ মনলৈ অনা স্মৃতিক প্ৰতিৰূপ স্মৃতি বোলে।
উদাহৰণঃ নিজৰ পুৰণি বিদ্যালয়খনৰ চেহেৰা মনত ছবি ৰূপে ভাহি উঠা।
১০। অভ্যাস স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ কোনো শাৰীৰিক বা কৌশলগত কাৰ্য বাৰে বাৰে অনুশীলন কৰাৰ ফলত স্বাভাৱিকভাৱে সম্পাদন কৰিব পৰা স্মৃতিক অভ্যাস স্মৃতি বোলে।
উদাহৰণঃ চাইকেল চলোৱা, টাইপ কৰা।
১১। মুখস্থ স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ বিষয়বস্তুৰ অৰ্থ বা সম্পর্ক গভীৰভাৱে নুবুজাকৈ পুনৰাবৃত্তিৰ সহায়ত মুখস্থ কৰি লাভ কৰা স্মৃতিক মুখস্থ বা যান্ত্ৰিক স্মৃতি বোলে।
১২। যুক্তিসংগত স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ বিষয়বস্তুৰ অৰ্থ, সম্পর্ক আৰু যুক্তি ভালদৰে বুজি মনত ৰখা স্মৃতিক যুক্তিসংগত স্মৃতি বোলে।
১৩। অনুসংগমূলক স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ এটা অভিজ্ঞতা স্মৰণ হোৱাৰ লগে লগে তাৰ সৈতে জড়িত আন এটা অভিজ্ঞতা মনলৈ অহা স্মৃতিক অনুসংগমূলক স্মৃতি বোলে।
১৪। সংবেদনাত্মক স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ দৃষ্টি, শ্ৰৱণ, স্পৰ্শ, ঘ্ৰাণ আৰু স্বাদ আদি ইন্দ্ৰিয়ৰ মাধ্যমেৰে লাভ কৰা অতি স্বল্পকালীন স্মৃতিক সংবেদনাত্মক স্মৃতি বোলে।
১৫। তৎকালীন স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ কোনো তথ্য লাভ কৰাৰ ঠিক পিছতেই তাক মনত ৰাখি পুনৰ প্ৰকাশ কৰিব পৰা অল্পস্থায়ী স্মৃতিক তৎকালীন স্মৃতি বোলে।
উদাহৰণঃ শুনি শুনি শ্ৰুতলিপি লিখা।
১৬। দীৰ্ঘকালীন স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ যি স্মৃতিত তথ্য বা অভিজ্ঞতা দীঘলীয়া সময়—দিন, মাহ, বছৰ বা তাতকৈ অধিক সময়—সংৰক্ষিত থাকে, তাক দীৰ্ঘকালীন স্মৃতি বোলে।
১৭। সক্ৰিয় স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ সচেতন মানসিক প্ৰচেষ্টাৰে অতীত অভিজ্ঞতা পুনৰ মনলৈ আনিব লগা স্মৃতিক সক্ৰিয় স্মৃতি বোলে।
উদাহৰণঃ পৰীক্ষাত প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মনত পেলোৱা।
১৮। নিষ্ক্ৰিয় স্মৃতি কি?
উত্তৰঃ বিশেষ সচেতন চেষ্টা নকৰাকৈ কোনো অতীত অভিজ্ঞতা নিজে নিজে মনলৈ আহিলে তাক নিষ্ক্ৰিয় স্মৃতি বোলে।
খ. স্মৃতিৰ বৈশিষ্ট্য
১। স্মৃতিৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
স্মৃতি পূৰ্ব অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জড়িত।
-
স্মৃতি এক জটিল মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
-
শিক্ষণ বা অভিজ্ঞতা আহৰণ স্মৃতিৰ প্ৰথম চৰ্ত।
-
সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ স্মৃতিৰ অপৰিহাৰ্য অংশ।
-
স্মৃতিৰ ক্ষমতা ব্যক্তিভেদে ভিন্ন।
-
আগ্ৰহ আৰু মনোযোগে স্মৃতি উন্নত কৰে।
-
অৰ্থপূৰ্ণ শিক্ষণৰ স্মৃতি অধিক স্থায়ী হয়।
-
পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনে স্মৃতি দৃঢ় কৰে।
-
সুস্থ শাৰীৰিক আৰু মানসিক অৱস্থাই স্মৃতিক সহায় কৰে।
-
স্মৃতি সদায় হুবহু নকল নহয়; কেতিয়াবা অতীত অভিজ্ঞতা পুনৰ্গঠিত ৰূপতো স্মৰণ হয়।
গ. স্মৃতিৰ পৰ্যায়সমূহ
১। স্মৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত পৰ্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
স্মৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ চাৰিটা প্রধান স্তৰ আছে—
(ক) শিক্ষণ বা অধিগ্ৰহণ
স্মৃতিৰ আৰম্ভণি হয় নতুন তথ্য, ঘটনা বা অভিজ্ঞতা লাভ কৰাৰ পৰা। মনোযোগ, আগ্ৰহ, বোধশক্তি আৰু অভিৰোচন ভাল হ’লে শিক্ষণো ভাল হয়।
(খ) সংৰক্ষণ
লাভ কৰা তথ্য বা অভিজ্ঞতাক মনত ধৰি ৰখাকে সংৰক্ষণ বোলে। সংৰক্ষণৰ স্থায়িত্ব বিষয়বস্তুৰ অৰ্থ, আগ্ৰহ, অনুশীলন আৰু ব্যক্তিৰ মানসিক অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
(গ) পুনঃস্মৰণ
সংৰক্ষিত তথ্যক প্ৰয়োজনৰ সময়ত কোনো বাহ্যিক সহায় অবিহনে মনলৈ অনাক পুনঃস্মৰণ বোলে।
(ঘ) প্ৰত্যভিজ্ঞা
আগতে অভিজ্ঞতা হোৱা বস্তু বা তথ্য পুনৰ সন্মুখত পালে তাক চিনাক্ত কৰাই প্ৰত্যভিজ্ঞা। সাধাৰণতে পুনঃস্মৰণতকৈ প্ৰত্যভিজ্ঞা সহজ।
ঘ. উত্তম স্মৃতি
১। ভাল বা উত্তম স্মৃতিৰ লক্ষণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
উত্তম স্মৃতিৰ প্রধান লক্ষণসমূহ হ’ল—
-
দ্ৰুত শিক্ষণ: কম সময়তে বিষয় আয়ত্ত কৰিব পাৰে।
-
দীৰ্ঘস্থায়ী সংৰক্ষণ: শিকা বিষয় বহুদিন ধৰি মনত থাকে।
-
দ্ৰুত পুনঃস্মৰণ: প্ৰয়োজনৰ সময়ত সহজে মনত পেলাব পাৰে।
-
যথাৰ্থতা: ভুল নকৰাকৈ যথাসম্ভৱ সঠিকভাৱে স্মৰণ কৰিব পাৰে।
-
ক্ৰিয়া-উপযোগিতা: প্ৰয়োজনীয় তথ্য সঠিক সময়ত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
-
অপ্ৰয়োজনীয় কথা পাহৰিব পৰা: সকলো কথা মনত ৰখা উত্তম স্মৃতিৰ লক্ষণ নহয়; প্ৰয়োজনীয় আৰু অপ্ৰয়োজনীয় তথ্য বাছনি কৰিব পৰা উচিত।
২। স্মৃতি ভাল আৰু বেয়া দুয়ো হ’ব পাৰে নেকি?
উত্তৰঃ হয়। যিজন ব্যক্তিয়ে বিষয় সহজে শিকে, দীৰ্ঘকাল মনত ৰাখে আৰু প্ৰয়োজনৰ সময়ত সঠিকভাৱে স্মৰণ কৰিব পাৰে তেওঁৰ স্মৃতি ভাল বুলি কোৱা হয়। বিপৰীতে, বিষয় শিকিবলৈ অধিক সময় লাগে, সহজে পাহৰে বা প্ৰয়োজনৰ সময়ত স্মৰণ কৰিব নোৱাৰে তেন্তে স্মৃতি তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল বুলি কোৱা হয়।
৩। শিক্ষক হিচাপে শিক্ষাৰ্থীৰ স্মৃতি শক্তি উন্নত কৰিবলৈ কি কৰিবা?
উত্তৰঃ
-
পাঠ সহজ আৰু অৰ্থপূৰ্ণকৈ বুজাব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ সৃষ্টি কৰিব লাগে।
-
পূৰ্বজ্ঞানৰ সৈতে নতুন পাঠৰ সম্পর্ক স্থাপন কৰিব লাগে।
-
চিত্ৰ, মানচিত্ৰ, মডেল, উদাহৰণ আদি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
-
উপযুক্ত পুনৰাবৃত্তিৰ সুযোগ দিব লাগে।
-
একেলেঠাৰিৰ সলনি বিৰতি দি অনুশীলন কৰাব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীক নিজ ভাষাত ক’বলৈ বা লিখিবলৈ দিব লাগে।
-
মূল কথাবোৰ সংগঠিত কৰি শিকাব লাগে।
-
নিয়মিত পুনৰালোচনা আৰু সৰু পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
-
ভয়মুক্ত আৰু আনন্দময় শিক্ষণ পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিব লাগে।
ঙ. স্মৃতিৰ প্ৰকাৰ
১। স্মৃতিৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
স্মৃতিক বিভিন্ন ভিত্তিত ভাগ কৰিব পাৰি—
(ক) সংবেদনাত্মক স্মৃতি
ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা অহা তথ্য অতি কম সময়ৰ বাবে ধৰি ৰাখে।
(খ) তৎকালীন স্মৃতি
নতুনকৈ লাভ কৰা তথ্য তৎক্ষণাৎ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সাময়িকভাৱে ধৰি ৰাখে।
(গ) দীৰ্ঘকালীন স্মৃতি
তথ্য দীঘলীয়া সময় সংৰক্ষণ কৰে।
(ঘ) অভ্যাস স্মৃতি
পুনৰাবৃত্ত শাৰীৰিক বা কৌশলগত কাৰ্যৰ স্মৃতি।
(ঙ) প্ৰতিৰূপ স্মৃতি
পূৰ্ব অভিজ্ঞতাৰ ছবি, শব্দ বা অনুভূতি মানসিকভাৱে পুনৰ সজীৱ কৰা স্মৃতি।
(চ) মুখস্থ স্মৃতি
অৰ্থ ভালদৰে নুবুজি পুনৰাবৃত্তিৰ সহায়ত গঢ়া স্মৃতি।
(ছ) যুক্তিসংগত স্মৃতি
অৰ্থ আৰু সম্পর্ক বুজি গঢ়া স্মৃতি।
(জ) অনুসংগমূলক স্মৃতি
এটা অভিজ্ঞতাই আন এটা সম্পর্কিত অভিজ্ঞতা মনলৈ অনা স্মৃতি।
(ঝ) সক্ৰিয় স্মৃতি
সচেতন প্ৰচেষ্টাৰে স্মৰণ কৰা স্মৃতি।
(ঞ) নিষ্ক্ৰিয় স্মৃতি
চেষ্টা নকৰাকৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মনলৈ অহা স্মৃতি।
চ. বিস্মৃতি
১। বিস্মৃতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ পূৰ্বে শিকা বা অনুভৱ কৰা কোনো বিষয় প্ৰয়োজনৰ সময়ত সম্পূৰ্ণ বা আংশিকভাৱে পুনৰ স্মৰণ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থাক বিস্মৃতি বোলে।
২। বিস্মৃতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
বিস্মৃতি স্মৃতিৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
-
ই সম্পূৰ্ণ বা আংশিক হ’ব পাৰে।
-
ইচ্ছাকৃত আৰু অনিচ্ছাকৃত দুয়ো হ’ব পাৰে।
-
সময়ৰ ব্যৱধান বাঢ়িলে সাধাৰণতে কিছুমান স্মৃতি দুর্বল হয়।
-
অনুশীলনৰ অভাৱে বিস্মৃতি বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
-
আবেগ, ক্লান্তি, ৰোগ আদি বিস্মৃতিত প্ৰভাৱ পেলায়।
-
নতুন আৰু পুৰণি শিক্ষাৰ পাৰস্পৰিক প্রতিবন্ধেও পাহৰণি সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
-
কিছু বিস্মৃতি মানসিক জীৱনৰ বাবে উপকাৰী।
৩। বিস্মৃতিৰ কাৰণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
বিস্মৃতিৰ কাৰণসমূহক মোটামুটি দৈহিক আৰু মানসিক/শিক্ষণ-সম্পৰ্কীয় দুটা ভাগত আলোচনা কৰিব পাৰি।
(ক) দৈহিক কাৰণ
১। মস্তিষ্কৰ আঘাত
মস্তিষ্কৰ স্মৃতি-সম্পৰ্কীয় অংশ আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লে স্মৃতি দুর্বল বা নষ্ট হ’ব পাৰে।
২। অসুস্থতা
দীঘলীয়া শাৰীৰিক ৰোগে মনোযোগ আৰু স্মৃতি-ক্ষমতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
৩। ক্লান্তি আৰু অৱসাদ
অত্যধিক দৈহিক বা মানসিক শ্ৰমে পুনঃস্মৰণত বাধা দিয়ে।
৪। বাৰ্ধক্য
বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে কিছুমান ব্যক্তিৰ স্মৃতি-ক্ষমতা কমিব পাৰে।
৫। মাদক বা ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ
মাদকৰ অপব্যৱহাৰে মস্তিষ্ক আৰু স্নায়ুতন্ত্ৰৰ কাৰ্যত ক্ষতি কৰি স্মৃতি দুর্বল কৰিব পাৰে।
(খ) মানসিক আৰু শিক্ষণ-সম্পৰ্কীয় কাৰণ
১। মনোযোগৰ অভাৱ
ভালকৈ মনোযোগ নিদি শিকা বিষয় প্ৰথমতেই সঠিকভাৱে সংৰক্ষিত নহয়।
২। অনুশীলনৰ অভাৱ
পুনৰাবৃত্তি নকৰিলে বিষয় ক্ৰমে পাহৰি যোৱা সহজ হয়।
৩। বিষয়ৰ অৰ্থ নুবুজা
কেৱল যান্ত্ৰিকভাৱে মুখস্থ কৰা বিষয় সহজে পাহৰিব পাৰে।
৪। আবেগিক উত্তেজনা
ভয়, উদ্বেগ, দুখ, খং আদি তীব্ৰ আবেগে পুনঃস্মৰণত বাধা দিব পাৰে।
৫। পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ
নতুনকৈ শিকা বিষয়বস্তুৱে পূৰ্বে শিকা বিষয় স্মৰণত বাধা দিলে তাক পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ বোলে।
৬। পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ
আগতে শিকা বিষয়বস্তুৱে নতুনকৈ শিকা বিষয় স্মৰণত বাধা দিলে তাক পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ বোলে।
৭। পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন
শিকাৰ সময়ৰ পৰিৱেশ আৰু স্মৰণৰ সময়ৰ পৰিৱেশ একেবাৰে বেলেগ হ’লে কেতিয়াবা স্মৰণ কঠিন হ’ব পাৰে।
৮। অবদমন
অতি দুখদায়ক বা অস্বস্তিকৰ অভিজ্ঞতাক সচেতনতাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ মনৰ প্ৰৱণতা থাকিব পাৰে।
৪। পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ কি?
উত্তৰঃ নতুনকৈ শিকা বিষয়বস্তুৱে আগতে শিকা বিষয় পুনঃস্মৰণত বাধা সৃষ্টি কৰিলে তাক পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ (Retroactive Interference) বোলে।
উদাহৰণঃ ইংৰাজীৰ নতুন কবিতা মুখস্থ কৰাৰ ঠিক পিছতে আন এটা কবিতা মুখস্থ কৰি প্ৰথম কবিতাটোৰ লাইন পাহৰি যোৱা।
৫। পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ কি?
উত্তৰঃ আগতে শিকা বিষয়বস্তুৱে নতুন বিষয় শিকিবলৈ বা স্মৰণ কৰিবলৈ বাধা দিলে তাক পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ (Proactive Interference) বোলে।
উদাহৰণঃ পুৰণি মোবাইল নম্বৰটোৱে নতুন নম্বৰটো মনত ৰাখিবলৈ বাধা দিয়া।
৬। অবদমন কি?
উত্তৰঃ মানসিক যন্ত্ৰণা, লাজ, ভয় বা অস্বস্তি সৃষ্টি কৰা অভিজ্ঞতা বা চিন্তাক সচেতন মনৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়াক অবদমন বোলে।
ছ. বিস্মৃতিৰ উপযোগিতা
১। “স্মৃতিৰ বাবে বিস্মৃতি প্ৰয়োজন”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
মানুহৰ জীৱনত অসংখ্য অভিজ্ঞতা ঘটে। যদি প্ৰতিটো সৰু-বৰ আৰু প্ৰয়োজনীয়-অপ্ৰয়োজনীয় কথা সমান তীব্ৰতাৰে মনত থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে প্ৰয়োজনীয় তথ্য বাছনি আৰু পুনঃস্মৰণ কঠিন হ’লহেঁতেন।
বিস্মৃতিৰ ফলত—
-
অপ্ৰয়োজনীয় তথ্য আঁতৰ হয়।
-
প্ৰয়োজনীয় বিষয়ৰ ওপৰত মনোযোগ দিব পাৰি।
-
নতুন শিক্ষাৰ বাবে মানসিক সংগঠন সহজ হয়।
-
অতীতৰ বহু দুখদায়ক অভিজ্ঞতাৰ প্ৰভাৱ কমে।
সেয়েহে যুক্তিসংগত পৰিমাণৰ বিস্মৃতি স্মৃতি-ব্যৱস্থাৰ বাবে উপকাৰী।
২। “বিস্মৃতি মনৰ প্ৰতিৰক্ষা কৱচ”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
মানুহৰ জীৱনত কেতিয়াবা গভীৰ দুখ, অপমান, ভয় বা হতাশাজনক অভিজ্ঞতা ঘটে। সকলো দুখদায়ক অভিজ্ঞতা সদায় তীব্ৰভাৱে মনত থাকিলে মানসিক শান্তি ব্যাহত হ’ব পাৰে।
সময়ৰ লগে লগে কিছুমান দুখদায়ক অভিজ্ঞতা ম্লান হোৱা বা সচেতন মনৰ পৰা আঁতৰ হোৱাৰ ফলত মানুহে পুনৰ স্বাভাৱিক জীৱন যাপন কৰাত সুবিধা পায়। এই অৰ্থতে বিস্মৃতিক মনৰ এক প্ৰতিৰক্ষামূলক প্ৰক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়।
৩। “স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠি”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি পৰস্পৰ বিপৰীত যেন লাগিলেও দুয়ো একেটা মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত জড়িত।
যি অভিজ্ঞতা সংৰক্ষিত হৈ প্ৰয়োজনৰ সময়ত পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিব পাৰি সেয়া স্মৃতি। আনহাতে সংৰক্ষিত তথ্য পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰিলে বা তাৰ কিছু অংশ হেৰাই গ’লে তাক বিস্মৃতি বোলে।
মানসিক জীৱনত প্ৰয়োজনীয় কথা মনত ৰখা আৰু অপ্ৰয়োজনীয় কথা ক্ৰমে পাহৰি যোৱা—দুয়োটাই প্রয়োজনীয়। সেয়েহে স্মৃতি আৰু বিস্মৃতিক একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠি বুলি কোৱা হয়।
জ. বিস্মৃতি কমোৱাৰ উপায়
১। বিস্মৃতিৰ প্ৰভাৱ কিদৰে কমাব পাৰি?
উত্তৰঃ
-
মনোযোগসহ বুজি শিকিব লাগে।
-
বিষয়বস্তু সংগঠিত কৰি শিকিব লাগে।
-
নিয়মিত পুনৰাবৃত্তি কৰিব লাগে।
-
একেলেঠাৰিৰ সলনি বিৰতি দি অধ্যয়ন কৰিব লাগে।
-
নতুন জ্ঞানক পূৰ্বজ্ঞানৰ সৈতে সম্পর্কিত কৰিব লাগে।
-
নিজৰ ভাষাত লিখি বা কৈ অনুশীলন কৰিব লাগে।
-
উপযুক্ত নিদ্ৰা আৰু বিশ্ৰাম ল’ব লাগে।
-
অত্যধিক মানসিক চাপ এৰাব লাগে।
-
একে ধৰণৰ দুটা কঠিন বিষয় একেবাৰে একেলগে নপঢ়া ভাল।
-
পৰীক্ষাৰ আগতে কেৱল মুখস্থৰ সলনি পুনঃস্মৰণ অনুশীলন কৰা উচিত।
ঝ. পাৰ্থক্য
১। প্ৰতিৰূপ স্মৃতি আৰু অভ্যাস স্মৃতি
| প্ৰতিৰূপ স্মৃতি | অভ্যাস স্মৃতি |
|---|---|
| মানসিক ছবি বা প্ৰতিনিধিত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে | পুনৰাবৃত্ত কাৰ্য বা দক্ষতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে |
| দেখা বা শুনা অভিজ্ঞতা মনলৈ আহে | শাৰীৰিক কৌশল স্বাভাৱিকভাৱে সম্পাদন হয় |
| মানসিক পুনঃস্মৰণৰ ভূমিকা অধিক | অনুশীলনৰ ভূমিকা অধিক |
| উদাহৰণ—পুৰণি ঘৰখন মনত দেখা | উদাহৰণ—চাইকেল চলোৱা |
২। পুনঃস্মৰণ আৰু প্ৰত্যভিজ্ঞা
| পুনঃস্মৰণ | প্ৰত্যভিজ্ঞা |
|---|---|
| বস্তু সন্মুখত নথকাকৈ তথ্য মনলৈ অনা | বস্তু পুনৰ সন্মুখত পালে চিনাক্ত কৰা |
| তুলনামূলক কঠিন | তুলনামূলক সহজ |
| উদাহৰণ—উত্তৰ নিজে মনত পেলোৱা | MCQ-ত সঠিক উত্তৰ চিনাক্ত কৰা |
৩। তৎকালীন আৰু দীৰ্ঘকালীন স্মৃতি
| তৎকালীন স্মৃতি | দীৰ্ঘকালীন স্মৃতি |
|---|---|
| কম সময়ৰ বাবে থাকে | দীঘলীয়া সময় থাকে |
| ক্ষমতা সীমিত | বিপুল পৰিমাণৰ তথ্য সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে |
| তৎক্ষণাৎ প্ৰয়োজনীয় তথ্য ধৰি ৰাখে | অভিজ্ঞতা, জ্ঞান, দক্ষতা আদি দীৰ্ঘকাল ৰখে |
| উদাহৰণ—শুনা নম্বৰ অলপ সময় মনত ৰখা | শৈশৱৰ ঘটনা মনত ৰখা |
৪। মুখস্থ স্মৃতি আৰু যুক্তিসংগত স্মৃতি
| মুখস্থ স্মৃতি | যুক্তিসংগত স্মৃতি |
|---|---|
| অৰ্থ নুবুজিও পুনৰাবৃত্তিৰে শিকা হয় | অৰ্থ আৰু সম্পর্ক বুজি শিকা হয় |
| যান্ত্ৰিক | বৌদ্ধিক |
| সহজে পাহৰিব পাৰে | সাধাৰণতে অধিক স্থায়ী |
| কম বোধশক্তি লাগে | চিন্তা আৰু যুক্তিৰ প্ৰয়োজন |
ঞ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। স্মৃতি অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। ভাল স্মৃতিৰ বাবে স্পষ্ট শিক্ষণ আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজন নাই।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৩। পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ বিস্মৃতিৰ এটা দৈহিক কাৰণ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ই শিক্ষণ-সম্পৰ্কীয় মানসিক প্রতিবন্ধ।
৪। অতীত অভিজ্ঞতা প্ৰয়োজনৰ সময়ত পুনঃস্মৰণ কৰিব নোৱাৰাটোৱেই বিস্মৃতি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। স্মৃতিৰ ক্ষমতা অনুশীলন আৰু উপযুক্ত কৌশলৰ সহায়ত উন্নত কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। অনুসংগমূলক স্মৃতি আৰু মুখস্থ স্মৃতি একে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৭। প্ৰত্যভিজ্ঞা সাধাৰণতে পুনঃস্মৰণতকৈ সহজ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। সকলো কথা সদায় মনত ৰখাই উত্তম স্মৃতিৰ লক্ষণ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৯। বিস্মৃতি কেতিয়াবা উপকাৰী হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। নতুন শিক্ষণে পুৰণি শিক্ষাত বাধা দিয়াকে পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ বোলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
ট. মনোযোগ
১। মনোযোগ কি?
উত্তৰঃ চেতন মনৰ সন্মুখত থকা বহু উদ্দীপক বা বিষয়ৰ মাজৰ পৰা কোনো এটা বিশেষ বিষয় নির্বাচন কৰি তাৰ ওপৰত মানসিক সচেতনতা কেন্দ্ৰীভূত কৰাকে মনোযোগ বোলে।
২। মনোযোগৰ এটা সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত, সচেতনতাৰ ক্ষেত্ৰৰ পৰা কোনো এটা বিশেষ বস্তু বা বিষয় বাছি লৈ তাক স্পষ্টভাৱে উপলব্ধি কৰাৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়াই মনোযোগ।
৩। মনোযোগৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
মনোযোগ এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
-
ই নির্বাচনমূলক।
-
ই গতিশীল।
-
মনোযোগৰ পৰিসৰ সীমিত।
-
মনোযোগত মানসিক একাগ্ৰতা থাকে।
-
মনোযোগ কোনো বিশেষ বস্তু বা বিষয়ক অধিক স্পষ্ট কৰি তোলে।
-
মনোযোগ ঐচ্ছিক বা অনৈচ্ছিক হ’ব পাৰে।
-
আগ্ৰহ, উদ্দেশ্য আৰু বাহ্যিক উদ্দীপকে মনোযোগ প্ৰভাৱিত কৰে।
-
দেহ-মন দুয়োৰে উপযুক্ত প্ৰস্তুতি ইয়াত সহায়ক।
-
দীৰ্ঘ সময় একেবাৰে অপৰিৱৰ্তিতভাৱে মনোযোগ ধৰি ৰখা কঠিন।
৪। মনোযোগৰ চৰ্ত বা নিৰ্ধাৰক কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ প্রধানকৈ দুপ্ৰকাৰৰ—
-
আভ্যন্তৰীণ বা ব্যক্তিনিষ্ঠ কাৰণ।
-
বাহ্যিক বা বস্তুনিষ্ঠ কাৰণ।
ঠ. মনোযোগৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰণ
১। মনোযোগৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) আগ্ৰহ
যি বিষয়ত আগ্ৰহ থাকে সেই বিষয়ৰ প্ৰতি স্বাভাৱিকতে অধিক মনোযোগ দিয়া হয়।
(খ) প্ৰয়োজন
ব্যক্তিৰ প্ৰয়োজনীয় বিষয়বস্তু মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
(গ) অভিৰোচন
লক্ষ্য লাভৰ ইচ্ছাই মনোযোগ অধিক স্থায়ী কৰে।
(ঘ) আবেগ
ভয়, আনন্দ, খং, মৰম আদি আবেগে মনোযোগৰ বিষয় নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।
(ঙ) অভ্যাস
অভ্যাসৰ ফলত কিছুমান বিষয়ৰ প্ৰতি সহজে মনোযোগ যায়।
(চ) পূৰ্ব অভিজ্ঞতা
পৰিচিত আৰু অর্থবহ বিষয়ৰ প্ৰতি মনোযোগ সহজে আকৃষ্ট হয়।
(ছ) মনোভাৱ আৰু ভাববৃত্তি
বিশেষ ব্যক্তি, আদৰ্শ বা বিষয়ৰ প্ৰতি স্থায়ী মনোভাৱে মনোযোগক প্ৰভাৱিত কৰে।
(জ) মানসিক স্বাস্থ্য
উদ্বেগ, দুশ্চিন্তা বা মানসিক অশান্তি থাকিলে একাগ্ৰ মনোযোগ কঠিন হয়।
ড. মনোযোগৰ বাহ্যিক কাৰণ
১। মনোযোগৰ বাহ্যিক কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) আকাৰ
সাধাৰণতে ডাঙৰ আকাৰৰ বস্তুৱে সহজে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে।
(খ) তীব্ৰতা
উচ্চ শব্দ, উজ্জ্বল পোহৰ বা তীব্ৰ ৰঙে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
(গ) নতুনত্ব
নতুন বা অচিনাকি বস্তুৰ প্ৰতি কৌতূহল সৃষ্টি হয়।
(ঘ) বৈসাদৃশ্য
চৌপাশৰ বস্তুৰ পৰা একেবাৰে বেলেগ বস্তু সহজে চকুত পৰে।
(ঙ) পৰিৱৰ্তন
স্থিৰ পৰিস্থিতিৰ মাজত হঠাৎ হোৱা পৰিৱৰ্তনে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে।
(চ) গতি
গতিশীল বস্তুৱে স্থিৰ বস্তুতকৈ সহজে মনোযোগ আকর্ষণ কৰে।
(ছ) পুনৰাবৃত্তি
একে উদ্দীপক বাৰে বাৰে দেখা বা শুনা গ’লে মনোযোগ আকর্ষিত হ’ব পাৰে।
(জ) আকস্মিকতা
হঠাৎ ঘটা ঘটনাই স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মনোযোগ টানি আনে।
(ঝ) অৱস্থান
গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানত ৰখা বস্তু বা তথ্য সহজে লক্ষ্য কৰা হয়।
ঢ. মনোযোগৰ প্ৰকাৰ
১। মনোযোগৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) ঐচ্ছিক মনোযোগ
নিজৰ ইচ্ছা, উদ্দেশ্য আৰু সচেতন প্ৰচেষ্টাৰে কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি মনোযোগ দিয়াকে ঐচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ পৰীক্ষাৰ বাবে কঠিন অধ্যায় মনোযোগেৰে পঢ়া।
(খ) অনৈচ্ছিক মনোযোগ
কোনো সচেতন ইচ্ছা বা চেষ্টা নকৰাকৈ বাহ্যিক উদ্দীপক বা স্বাভাৱিক আগ্ৰহৰ বাবে মনোযোগ আকৃষ্ট হোৱাকে অনৈচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
উদাহৰণঃ হঠাৎ ডাঙৰ শব্দ শুনি সেইফালে চোৱা।
(গ) সংবেদনাত্মক মনোযোগ
চকু, কাণ আদি ইন্দ্ৰিয়ৰ মাধ্যমেৰে লাভ কৰা বাহ্যিক উদ্দীপকৰ ওপৰত দিয়া মনোযোগ।
(ঘ) ভাবাত্মক বা বৌদ্ধিক মনোযোগ
চিন্তা, কল্পনা, স্মৃতি বা ধাৰণাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত মনোযোগ।
(ঙ) প্ৰত্যক্ষ মনোযোগ
বিষয়বস্তু নিজেই আকৰ্ষণীয় হোৱাৰ বাবে দিয়া মনোযোগ।
(চ) পৰোক্ষ মনোযোগ
নিজে আকৰ্ষণীয় নহ’লেও কোনো আন লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে দিয়া মনোযোগ।
উদাহৰণঃ চাকৰিৰ পৰীক্ষাৰ বাবে অপছন্দৰ বিষয় পঢ়া।
(ছ) বিশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
বিষয়টোৰ অংশসমূহ পৃথক পৃথককৈ বিশদভাৱে অধ্যয়ন কৰা।
(জ) সংশ্লেষণাত্মক মনোযোগ
বিষয়টোক সামগ্ৰিক বা সমগ্ৰ ৰূপত উপলব্ধি কৰা।
২। মনোযোগৰ পৰিসৰ কি?
উত্তৰঃ এজন ব্যক্তিয়ে একে মুহূৰ্ততে স্পষ্টভাৱে যিমানসংখ্যক বস্তু বা উপাদান উপলব্ধি কৰিব পাৰে, সেই ক্ষমতাক মনোযোগৰ পৰিসৰ বা Span of Attention বোলে।
ণ. ঐচ্ছিক আৰু অনৈচ্ছিক মনোযোগৰ পাৰ্থক্য
| ঐচ্ছিক মনোযোগ | অনৈচ্ছিক মনোযোগ |
|---|---|
| ব্যক্তিৰ ইচ্ছাৰ ফল | নিজে নিজে সৃষ্টি হয় |
| মানসিক প্ৰচেষ্টা লাগে | সচেতন প্ৰচেষ্টা নালাগে |
| লক্ষ্য বা কৰ্তব্যৰ সৈতে জড়িত | উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা, নতুনত্ব আদিৰ সৈতে জড়িত |
| তুলনামূলকভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত | স্বতঃস্ফূৰ্ত |
| উদাহৰণ—পাঠ অধ্যয়ন | উদাহৰণ—হঠাৎ শব্দ শুনি চোৱা |
ত. আগ্ৰহ
১। আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু, বিষয় বা কাৰ্যৰ প্ৰতি আকর্ষণ অনুভৱ কৰি তাৰ বিষয়ে জানিবলৈ বা তাত অংশ ল’বলৈ মনত সৃষ্টি হোৱা স্থায়ী বা সাময়িক প্ৰৱণতাক আগ্ৰহ বোলে।
আগ্ৰহক মনোযোগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ কাৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়।
২। আগ্ৰহৰ প্ৰকাৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ আগ্ৰহক প্রধানকৈ—
-
সুপ্ত বা স্বাভাৱিক আগ্ৰহ।
-
আৰ্জিত আগ্ৰহ।
-
স্থায়ী আগ্ৰহ।
-
অস্থায়ী আগ্ৰহ।
এই ভাগত আলোচনা কৰিব পাৰি।
৩। সুপ্ত আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ সহজাত প্ৰবৃত্তি, প্ৰয়োজন বা জৈৱিক প্ৰৱণতাৰ পৰা স্বাভাৱিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহক সুপ্ত বা স্বাভাৱিক আগ্ৰহ বোলে।
৪। আৰ্জিত আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ শিক্ষা, অভিজ্ঞতা, অনুশীলন, সামাজিক পৰিৱেশ আৰু ব্যক্তিগত সফলতাৰ ফলত ক্ৰমে গঢ় লৈ উঠা আগ্ৰহক আৰ্জিত আগ্ৰহ বোলে।
উদাহৰণঃ আৰম্ভণিতে সংগীতৰ প্ৰতি বিশেষ আগ্ৰহ নথকা শিশুৱে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি সংগীতৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ গঢ়ি তোলা।
৫। স্থায়ী আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ যি আগ্ৰহ ব্যক্তিৰ মনত দীঘলীয়া সময় ধৰি থাকে আৰু জীৱনৰ বহু কাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰে তাক স্থায়ী আগ্ৰহ বোলে।
৬। অস্থায়ী আগ্ৰহ কি?
উত্তৰঃ কোনো বিশেষ পৰিস্থিতি বা সাময়িক প্ৰয়োজনৰ ফলত সৃষ্টি হৈ উদ্দেশ্য পূৰণৰ পিছত কমি যোৱা আগ্ৰহক অস্থায়ী আগ্ৰহ বোলে।
থ. সুপ্ত আৰু আৰ্জিত আগ্ৰহৰ পাৰ্থক্য
| সুপ্ত আগ্ৰহ | আৰ্জিত আগ্ৰহ |
|---|---|
| সহজাত বা জন্মগত প্ৰৱণতাৰ লগত জড়িত | শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত গঢ় লৈ উঠে |
| বিশেষ প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন নাই | অভিজ্ঞতা আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ থাকে |
| তুলনামূলক স্বতঃস্ফূৰ্ত | ক্ৰমে বিকশিত হয় |
| অনেক ক্ষেত্ৰত সাৰ্বজনীন | ব্যক্তিভেদে যথেষ্ট ভিন্ন |
| উদাহৰণ—খাদ্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ | উদাহৰণ—বিজ্ঞান বা সাহিত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ |
দ. আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ সম্পর্ক
১। আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ সম্পর্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
আগ্ৰহ আৰু মনোযোগৰ মাজত অতি ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক আছে। সাধাৰণতে যি বিষয়ত আমাৰ আগ্ৰহ থাকে, সেই বিষয়ৰ প্ৰতি মনোযোগ সহজে কেন্দ্ৰীভূত হয়।
আগ্ৰহ হৈছে এক তুলনামূলক সুপ্ত মানসিক প্ৰৱণতা আৰু মনোযোগ হৈছে সেই আগ্ৰহৰ সক্ৰিয় প্ৰকাশ। এই কাৰণে কোৱা হয়—
“আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত মনোযোগ আৰু মনোযোগ হৈছে কাৰ্যৰত আগ্ৰহ।”
উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ছাত্ৰৰ ভূগোলৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থাকিলে মানচিত্ৰ, দেশ-বিদেশ, নদী-পাহাৰৰ বিষয়ে পাঠদান কৰোঁতে তেওঁৰ মনোযোগ স্বাভাৱিকতে অধিক হয়।
অৱশ্যে আগ্ৰহ নথকা বিষয়তো কৰ্তব্য বা কোনো দূৰৱৰ্তী উদ্দেশ্যৰ বাবে ঐচ্ছিক মনোযোগ দিব পাৰি। সেই মনোযোগৰ ফলতো ক্ৰমে নতুন আগ্ৰহ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
সেয়েহে আগ্ৰহে মনোযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু মনোযোগেও আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
২। “আগ্ৰহ হৈছে সুপ্ত মনোযোগ আৰু মনোযোগ হৈছে আগ্ৰহৰ সক্ৰিয় অৱস্থা”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
আগ্ৰহ মনৰ ভিতৰত থকা এক প্ৰৱণতা। সেয়া সকলো সময়তে বাহ্যিকভাৱে দেখা নাযায়। কিন্তু যেতিয়া আগ্ৰহী বিষয় এটা সন্মুখত আহে, তেতিয়া মন স্বাভাৱিকতে সেই বিষয়ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হয়। এই সক্ৰিয় কেন্দ্ৰীকৰণেই মনোযোগ।
যেনে—ক্ৰিকেটৰ প্ৰতি আগ্ৰহী এজন ছাত্ৰ বহু মানুহৰ মাজতো ক্ৰিকেট খেলৰ আলোচনা শুনিলে তৎক্ষণাৎ সেইফালে মনোযোগ দিব।
আনহাতে, আৰম্ভণিতে আগ্ৰহ নথকা বিষয়ত নিয়মিত মনোযোগ দিলে সেই বিষয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ জন্মিবও পাৰে।
সেয়েহে আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক।
ধ. শ্ৰেণীকোঠাত আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰাৰ উপায়
১। শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ সৃষ্টিৰ উপায়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
পাঠক বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পর্কিত কৰিব লাগে।
-
চিত্ৰ, মডেল, ভিডিঅ’, মানচিত্ৰ আদি শিক্ষণ-সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
-
প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু আলোচনা পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ পূৰ্বজ্ঞানৰ সৈতে নতুন বিষয় সংযোগ কৰিব লাগে।
-
সহজৰ পৰা জটিললৈ আৰু জনাৰ পৰা অজানালৈ আগবাঢ়িব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীক সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিব লাগে।
-
সফলতাৰ অভিজ্ঞতা আৰু উৎসাহ দিব লাগে।
-
পাঠদান পদ্ধতিত বৈচিত্ৰ আনিব লাগে।
-
শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, সামৰ্থ্য আৰু ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিব লাগে।
-
শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ বন্ধুত্বপূর্ণ আৰু ভয়মুক্ত কৰি তুলিব লাগে।
ন. চমুটোকা
(ক) পুনঃস্মৰণ
পূৰ্বে শিকা তথ্য বা অভিজ্ঞতাক সংশ্লিষ্ট বস্তু সন্মুখত নথকা অৱস্থাত মনলৈ পুনৰ অনাক পুনঃস্মৰণ বোলে। পৰীক্ষাত উত্তৰ লিখোঁতে শিক্ষাৰ্থীয়ে এই ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰে।
(খ) প্ৰত্যভিজ্ঞা
আগতে দেখা বা শিকা বস্তু পুনৰ সন্মুখত পালে চিনাক্ত কৰাই প্ৰত্যভিজ্ঞা। পুনঃস্মৰণতকৈ ই সাধাৰণতে সহজ।
(গ) প্ৰতিৰূপ
পূৰ্ব অভিজ্ঞতাৰ মানসিক ছবি, শব্দ বা অনুভূতিক প্ৰতিৰূপ বোলে। প্ৰতিৰূপ স্মৃতিত এই মানসিক প্ৰতিনিধিত্বৰ ভূমিকা থাকে।
(ঘ) সংৰক্ষণ
শিক্ষণৰ মাধ্যমেৰে আহৰণ কৰা অভিজ্ঞতাক সময়ৰ ব্যৱধান সত্ত্বেও মনত ধৰি ৰখাই সংৰক্ষণ।
(ঙ) অবদমন
অতি অস্বস্তিকৰ বা যন্ত্ৰণাদায়ক চিন্তা-অভিজ্ঞতাক সচেতন মনৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়াক অবদমন বোলে।
(চ) পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ
নতুন শিক্ষণে পুৰণি শিক্ষাৰ পুনঃস্মৰণত বাধা দিয়াকে পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ বোলে।
(ছ) যুক্তিসংগত স্মৃতি
অৰ্থ, কাৰণ, সম্পর্ক আৰু যুক্তি বুজি শিকা বিষয় মনত ৰখা স্মৃতিক যুক্তিসংগত স্মৃতি বোলে।
(জ) মনোযোগৰ বাহ্যিক কাৰণ
বস্তুৰ আকাৰ, তীব্ৰতা, নতুনত্ব, গতি, বৈসাদৃশ্য, পুনৰাবৃত্তি আৰু আকস্মিকতা আদি বাহ্যিক বৈশিষ্ট্যই মনোযোগ আকর্ষণ কৰিব পাৰে।
(ঝ) সংবেদনাত্মক মনোযোগ
চকু, কাণ আদি জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ যোগেদি বাহ্যিক উদ্দীপকৰ প্ৰতি সৃষ্টি হোৱা মনোযোগক সংবেদনাত্মক মনোযোগ বোলে।
(ঞ) ঐচ্ছিক মনোযোগ
নিজৰ ইচ্ছা, উদ্দেশ্য আৰু সচেতন মানসিক প্ৰচেষ্টাৰে কোনো বিষয়ত দিয়া মনোযোগক ঐচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
(ট) অনৈচ্ছিক মনোযোগ
সচেতন প্ৰচেষ্টা নকৰাকৈ তীব্ৰ বা আকর্ষণীয় উদ্দীপকৰ ফলত নিজে নিজে সৃষ্টি হোৱা মনোযোগক অনৈচ্ছিক মনোযোগ বোলে।
(ঠ) আৰ্জিত আগ্ৰহ
শিক্ষা, অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফলত কোনো বিষয়ৰ প্ৰতি ক্ৰমে গঢ় লৈ উঠা আগ্ৰহক আৰ্জিত আগ্ৰহ বোলে।
(ড) মনোযোগৰ পৰিসৰ
একে সময়তে যিমানসংখ্যক উপাদান স্পষ্টভাৱে উপলব্ধি কৰিব পাৰি, তাক মনোযোগৰ পৰিসৰ বোলে।
প. MCQ
১। স্মৃতিৰ প্ৰথম চৰ্ত কোনটো?
A) শিক্ষণ বা অভিজ্ঞতা আহৰণ
B) বিস্মৃতি
C) ক্লান্তি
D) নিদ্ৰা
উত্তৰঃ A) শিক্ষণ বা অভিজ্ঞতা আহৰণ
২। পূৰ্ব অভিজ্ঞতা মনত ধৰি ৰখাক কি বোলে?
A) মনোযোগ
B) সংৰক্ষণ
C) বিস্মৃতি
D) আগ্ৰহ
উত্তৰঃ B) সংৰক্ষণ
৩। বস্তু সন্মুখত নথকাকৈ পূৰ্ব অভিজ্ঞতা মনলৈ অনা হৈছে—
A) প্ৰত্যভিজ্ঞা
B) সংবেদন
C) পুনঃস্মৰণ
D) আগ্ৰহ
উত্তৰঃ C) পুনঃস্মৰণ
৪। আগতে দেখা বস্তু পুনৰ দেখি চিনিব পৰাক বোলে—
A) সংৰক্ষণ
B) মুখস্থকৰণ
C) কল্পনা
D) প্ৰত্যভিজ্ঞা
উত্তৰঃ D) প্ৰত্যভিজ্ঞা
৫। অৰ্থ নুবুজাকৈ পুনৰাবৃত্তিৰে গঢ়া স্মৃতি—
A) মুখস্থ স্মৃতি
B) যুক্তিসংগত স্মৃতি
C) অনুসংগমূলক স্মৃতি
D) প্ৰতিৰূপ স্মৃতি
উত্তৰঃ A) মুখস্থ স্মৃতি
৬। যুক্তি আৰু অৰ্থ বুজি শিকা স্মৃতি—
A) অভ্যাস স্মৃতি
B) যুক্তিসংগত স্মৃতি
C) তৎকালীন স্মৃতি
D) সংবেদনাত্মক স্মৃতি
উত্তৰঃ B) যুক্তিসংগত স্মৃতি
৭। নতুন শিক্ষণে পুৰণি শিক্ষাত বাধা দিয়া হৈছে—
A) অবদমন
B) পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ
C) পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ
D) প্ৰত্যভিজ্ঞা
উত্তৰঃ C) পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ
৮। পুৰণি শিক্ষণে নতুন শিক্ষাত বাধা দিয়া হৈছে—
A) মুখস্থ স্মৃতি
B) সংৰক্ষণ
C) পুনঃস্মৰণ
D) পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ
উত্তৰঃ D) পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ
৯। স্মৃতিৰ বিপৰীতধর্মী প্ৰক্ৰিয়া—
A) বিস্মৃতি
B) মনোযোগ
C) আগ্ৰহ
D) শিক্ষণ
উত্তৰঃ A) বিস্মৃতি
১০। দুখদায়ক অভিজ্ঞতাক সচেতনতাৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাক বোলে—
A) প্ৰত্যভিজ্ঞা
B) অবদমন
C) পুনঃস্মৰণ
D) মনোযোগ
উত্তৰঃ B) অবদমন
১১। সচেতনতাৰ নিৰ্বাচিত কেন্দ্ৰীকৰণক বোলে—
A) স্মৃতি
B) বিস্মৃতি
C) মনোযোগ
D) পৰিপক্কতা
উত্তৰঃ C) মনোযোগ
১২। সচেতন ইচ্ছা নকৰাকৈ হোৱা মনোযোগ—
A) ঐচ্ছিক
B) বিশ্লেষণাত্মক
C) পৰোক্ষ
D) অনৈচ্ছিক
উত্তৰঃ D) অনৈচ্ছিক
১৩। নিজৰ ইচ্ছা আৰু প্ৰচেষ্টাৰে দিয়া মনোযোগ—
A) ঐচ্ছিক মনোযোগ
B) অনৈচ্ছিক মনোযোগ
C) সংবেদনাত্মক স্মৃতি
D) প্ৰতিৰূপ স্মৃতি
উত্তৰঃ A) ঐচ্ছিক মনোযোগ
১৪। তীব্ৰ শব্দে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰাৰ কাৰণ—
A) অভ্যাস
B) উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা
C) স্মৃতি
D) যুক্তি
উত্তৰঃ B) উদ্দীপকৰ তীব্ৰতা
১৫। একেবাৰে নতুন বস্তুৱে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰাৰ কাৰণ—
A) অভিৰোচন
B) পুনৰাবৃত্তি
C) নতুনত্ব
D) ক্লান্তি
উত্তৰঃ C) নতুনত্ব
১৬। শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আগ্ৰহ—
A) সুপ্ত আগ্ৰহ
B) জন্মগত আগ্ৰহ
C) অস্থায়ী স্মৃতি
D) আৰ্জিত আগ্ৰহ
উত্তৰঃ D) আৰ্জিত আগ্ৰহ
১৭। মনোযোগৰ এটা আভ্যন্তৰীণ কাৰণ—
A) আগ্ৰহ
B) আকাৰ
C) তীব্ৰতা
D) নতুনত্ব
উত্তৰঃ A) আগ্ৰহ
১৮। মনোযোগৰ বাহ্যিক কাৰক কোনটো?
A) অভিৰোচন
B) আকস্মিকতা
C) আগ্ৰহ
D) পূৰ্ব অভিজ্ঞতা
উত্তৰঃ B) আকস্মিকতা
১৯। একে সময়তে স্পষ্টভাৱে উপলব্ধি কৰিব পৰা উপাদানৰ সংখ্যা—
A) স্মৃতি পৰিসৰ
B) প্ৰত্যভিজ্ঞা
C) মনোযোগৰ পৰিসৰ
D) বিস্মৃতি
উত্তৰঃ C) মনোযোগৰ পৰিসৰ
২০। “আগ্ৰহ সুপ্ত মনোযোগ আৰু মনোযোগ কাৰ্যৰত আগ্ৰহ”—এই কথাই কোন দুটা মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক বুজায়?
A) স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি
B) শিক্ষণ আৰু পৰিপক্কতা
C) চিন্তা আৰু কল্পনা
D) আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ
উত্তৰঃ D) আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ
স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি (ক)
১। স্মৃতি কাক কয় ? স্মৃতিৰ কেইটিমান সংজ্ঞা দিয়া ।
উত্তৰঃ
অতীত অভিজ্ঞতা সংৰক্ষণ কৰি প্ৰয়োজনৰ সময়ত পুনৰ স্মৰণ কৰাৰ মানসিক ক্ষমতাক স্মৃতি বোলে।
সংজ্ঞাসমূহঃ
১। উডৱৰ্থৰ মতে — স্মৃতি হৈছে অতীত অভিজ্ঞতাক সংৰক্ষণ কৰি পুনৰ স্মৰণ কৰাৰ ক্ষমতা।
২। ৰসৰ মতে — স্মৃতি হৈছে অতীত অভিজ্ঞতাৰ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
৩। ষ্টাউটৰ মতে — অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনৰ সজীৱ ৰূপত মনলৈ ঘূৰাই অনাই হৈছে স্মৃতি।
২। স্মৃতিৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। স্মৃতি অতীত অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জড়িত।
২। স্মৃতি মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
৩। স্মৃতি সংৰক্ষণ আৰু পুনঃস্মৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
৪। স্মৃতি ব্যক্তিভেদে ভিন্ন হয়।
৫। স্মৃতি অভ্যাস আৰু অনুশীলনে শক্তিশালী হয়।
৩। স্মৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তর্ভুক্ত পর্যায়সমূহ আলোচনা কৰা ।
উত্তৰঃ
স্মৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ প্রধান পর্যায়সমূহ হ’ল—
১। অধিগ্ৰহণ (Learning) – নতুন তথ্য বা অভিজ্ঞতা আহৰণ কৰা।
২। সংৰক্ষণ (Retention) – সেই অভিজ্ঞতাবোৰ মনত ধৰি ৰখা।
৩। পুনঃস্মৰণ (Recall) – প্ৰয়োজনৰ সময়ত সেই তথ্য মনলৈ আনিব পৰা।
৪। চিনাক্তকৰণ (Recognition) – আগতে দেখা বা শিকা বস্তু চিনাক্ত কৰা।
৪। স্মৃতি ভাল আৰু বেয়া দুয়ো হ’ব পাৰে নেকি ? যুক্তিসহ লিখা ।
উত্তৰঃ
হয়, স্মৃতি ভাল আৰু বেয়া দুয়ো হ’ব পাৰে।
ভাল স্মৃতি হলে মানুহে তথ্য সহজে শিকে আৰু দীৰ্ঘ সময় মনত ৰাখিব পাৰে।
বেয়া স্মৃতি হলে মানুহে শিকা বিষয় সহজে পাহৰি যায়।
উদাহৰণঃ
যি শিক্ষাৰ্থীয়ে পাঠ সহজে মনত ৰাখে তেওঁৰ স্মৃতি ভাল। যি শিক্ষাৰ্থীয়ে শিকাৰ পাছতে পাহৰি যায় তেওঁৰ স্মৃতি দুর্বল।
৫। ভাল স্মৃতিৰ লক্ষণসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। দ্রুত শিকিব পৰা।
২। দীৰ্ঘ সময় মনত ৰাখিব পৰা।
৩। প্ৰয়োজনৰ সময়ত সহজে স্মৰণ কৰিব পৰা।
৪। স্পষ্ট আৰু সঠিক স্মৰণ।
৫। অপ্রয়োজনীয় বিষয় পাহৰি যোৱা।
৬। শিক্ষক হিচাপে শিক্ষার্থীক ভাল স্মৃতি লাভত কেনেকৈ সহায় কৰিবা ?
উত্তৰঃ
১। পাঠ স্পষ্ট আৰু সহজকৈ বুজাই দিয়া।
২। পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৩। উদাহৰণ আৰু চিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
৪। শিক্ষাৰ্থীক আগ্ৰহী কৰি তোলা।
৫। নিয়মিত পৰীক্ষা লোৱা।
৭। প্ৰতিৰূপ স্মৃতি কাক কয় ? উদাহৰণসহ লিখা ।
উত্তৰঃ
যেতিয়া আগতে দেখা বা শিকা বস্তুৰ মানসিক ছবি মনত পুনৰ সৃষ্টি হয় তাক প্ৰতিৰূপ স্মৃতি বোলে।
উদাহৰণঃ
শৈশৱৰ বিদ্যালয় বা শিক্ষকক মনত ছবি ৰূপে স্মৰণ কৰা।
৮। বিস্মৃতি কাক কয় ?
উত্তৰঃ
অতীত অভিজ্ঞতা বা শিকা বিষয় পুনৰ স্মৰণ কৰিব নোৱাৰাক বিস্মৃতি বোলে।
৯। বিস্মৃতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। বিস্মৃতি স্মৃতিৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়া।
২। সময়ৰ সৈতে বিস্মৃতি বৃদ্ধি পায়।
৩। অপ্রয়োজনীয় বিষয় সহজে পাহৰি যায়।
৪। মানসিক বা দৈহিক অৱস্থাই বিস্মৃতিত প্ৰভাৱ পেলায়।
১০। বিস্মৃতিৰ কাৰণসমূহ লিখা ।
উত্তৰঃ
১। অনুশীলনৰ অভাৱ
২। সময়ৰ প্ৰভাৱ
৩। মনোযোগৰ অভাৱ
৪। মানসিক চাপ
৫। দৈহিক অসুস্থতা
৬। পশ্চাৎমুখী আৰু পূৰ্বমুখী প্রতিবন্ধ
১১। ব্যাখ্যা
(ক) স্মৃতিৰ বাবে বিস্মৃতি প্ৰয়োজন
উত্তৰঃ
যদি মানুহে সকলো বিষয় মনত ৰাখে তেন্তে মন অতিশয় ভাৰাক্ৰান্ত হ’ব। অপ্রয়োজনীয় বিষয় পাহৰি গ’লে প্রয়োজনীয় বিষয় মনত ৰাখিবলৈ সুবিধা হয়। সেইবাবে বিস্মৃতি স্মৃতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
(খ) বিস্মৃতি মনৰ প্ৰতিৰক্ষা কৱচ
উত্তৰঃ
মানুহে কিছুমান দুখদায়ক অভিজ্ঞতা পাহৰি যায়। এই পাহৰণিৰ ফলত মন মানসিক চাপৰ পৰা সুৰক্ষিত থাকে। সেইবাবে বিস্মৃতিক মনৰ প্ৰতিৰক্ষা কৱচ বোলা হয়।
(গ) স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি একেটা মুদ্ৰাৰে দুটা পিঠি
উত্তৰঃ
স্মৃতি আৰু বিস্মৃতি একে প্ৰক্ৰিয়াৰ দুটা দিশ। যি বিষয় মনত থাকে সেয়া স্মৃতি আৰু যি বিষয় পাহৰি যায় সেয়া বিস্মৃতি।
১২। চমুটোকা
স্মৃতিৰ প্ৰতিৰূপ – অতীত অভিজ্ঞতাৰ মানসিক ছবি।
চিনাক্তকৰণ – আগতে দেখা বস্তু পুনৰ চিনিব পৰা ক্ষমতা।
পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ – নতুন শিক্ষাই পুৰণি শিক্ষা মনত ৰাখিবলৈ বাধা সৃষ্টি কৰা।
পাহৰণিৰ দৈহিক কাৰণ – মগজুৰ আঘাত, অসুস্থতা, ক্লান্তি।
অবদমন – দুখদায়ক অভিজ্ঞতা মনৰ পৰা দমাই ৰখা প্ৰক্ৰিয়া।
সংৰক্ষণ – শিকা বিষয় মনত ধৰি ৰখা প্ৰক্ৰিয়া।
যুক্তিসংগত স্মৃতি – যুক্তি আৰু বুজাৰ সহায়ত গঢ়া স্মৃতি।
১৩। হয় / নহয়
(ক) স্মৃতি অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনৰুদ্ধাৰ কাৰ্য — হয়
(খ) ভাল স্মৃতিৰ বাবে প্ৰতিৰূপ গঠনৰ প্ৰয়োজন নাই — নহয়
(গ) পশ্চাৎমুখী প্রতিবন্ধ বিস্মৃতিৰ এক প্রধান দৈহিক কাৰণ — হয়
(ঘ) অতীত অভিজ্ঞতাৰ পুনঃস্মৰণৰ অসামর্থতাই বিস্মৃতি — নহয়
(ঙ) মনৰ সংৰক্ষণ ক্ষমতা আহৰণ কৰিব পাৰি — হয়
(চ) অনুসঙ্গমূলক আৰু মুখস্থ স্মৃতিৰ মাজত পাৰ্থক্য নাই — নহয়
১৪। পাৰ্থক্য
(ক) প্ৰতিৰূপ আৰু অভ্যাস স্মৃতি
প্ৰতিৰূপ স্মৃতি অভ্যাস স্মৃতি
মানসিক ছবিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে পুনৰাবৃত্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে
দেখা বা অনুভৱ কৰা বস্তু মনত উঠে অভ্যাসৰ ফলত সৃষ্টি হয়
(খ) পুনঃস্মৰণ আৰু প্ৰত্যভিজ্ঞা
পুনঃস্মৰণ প্ৰত্যভিজ্ঞা
আগতে শিকা বিষয় নিজে মনলৈ অনা আগতে দেখা বস্তু চিনাক্ত কৰা।
(গ) দীর্ঘকালীন আৰু তৎকালীন স্মৃতি
দীর্ঘকালীন স্মৃতি তৎকালীন স্মৃতি
দীৰ্ঘ সময় ধৰি থাকে অল্প সময় থাকে
বহু অভিজ্ঞতাৰ ফল তৎক্ষণাৎ সৃষ্টি হয়।
(ঘ) মুখস্থ স্মৃতি আৰু যুক্তিসংগত স্মৃতি
মুখস্থ স্মৃতি যুক্তিসংগত স্মৃতি
বুজা নোহোৱাকৈ মুখস্থ কৰা বুজি শিকা
সহজে পাহৰি যায় দীৰ্ঘ সময় থাকে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post