অধ্যায়–১: মানৱ-ভূগোলৰ প্ৰকৃতি আৰু অধ্যয়নৰ পৰিসৰ
(ক) এটা শব্দ / বাক্যত উত্তৰ দিয়া
১। তলত উল্লেখ কৰা কোনটো মতামতৰ লগত মানৱ ভূগোলৰ সম্পৰ্ক নাথাকে?
উত্তৰঃ (ঘ) পৃথিৱীৰ উৎপত্তি।
২। তলৰ কোনটো বিষয়বস্তুত মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ নঘটে?
উত্তৰঃ (খ) চন্দ্ৰত সংগ্ৰহ কৰা শিলাখণ্ড।
৩। মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক কোনখন ক্ষেত্ৰত বেছিকৈ প্ৰকট হয়?
উত্তৰঃ (ক) এস্কিম’সকলৰ জীৱনযাত্ৰাত।
৪। নব্যনিৰ্ণয়বাদী দৃষ্টিভংগীৰ উপস্থাপক কোন?
উত্তৰঃ গ্ৰিফিথ টেইলৰ (Griffith Taylor)।
৫। আন্তঃমহাসমৰ যুগত ভূগোল অধ্যয়নৰ অভিগমনটোক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰঃ আঞ্চলিক বিশ্লেষণ বা ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্যৰ অভিগমন।
(খ) তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ৩০টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখা
১। মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞা দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ মানৱ ভূগোল হৈছে ভূগোলৰ সেই শাখা, য’ত মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত গঢ়ি উঠা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।
২। আদিম মানৱৰ কাম-কাজবোৰ প্ৰকৃতিৰ নিৰ্দেশত পৰিচালিত হৈছিল কিয়?
উত্তৰঃ আদিম মানুহৰ প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞান সীমিত আছিল। সেয়ে খাদ্য, বাসস্থান, পোছাক আদি সকলো ক্ষেত্ৰতে তেওঁলোকে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
৩। নব্যনিৰ্ণয়বাদী দৃষ্টিভংগীৰ মূল লক্ষণটো কি?
উত্তৰঃ নব্যনিৰ্ণয়বাদে মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত মধ্যম পথ গ্ৰহণ কৰে। প্ৰকৃতিয়ে সুযোগ আৰু সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে, কিন্তু মানুহে বুদ্ধি আৰু প্ৰযুক্তিৰে সেই সুযোগ ব্যৱহাৰ কৰে।
৪। মানৱ ভূগোলৰ যিকোনো দুটা প্ৰশাখাৰ লক্ষণ দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা ভূগোলে জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব আৰু গঠন অধ্যয়ন কৰে। অৰ্থনৈতিক ভূগোলে কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য, পৰিবহণ আদি অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰে।
৫। মানৱ ভূগোলৰ লগত সমাজবিজ্ঞানৰ আনবোৰ বিষয় কেনেকৈ জড়িত হয়?
উত্তৰঃ মানৱ ভূগোলৰ সৈতে সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, ইতিহাস, ৰাজনীতি বিজ্ঞান, নৃতত্ত্ব আদি বিষয় নিবিড়ভাৱে জড়িত, কাৰণ এই সকলো বিষয়েই মানুহ আৰু সমাজৰ বিভিন্ন দিশ অধ্যয়ন কৰে।
৬। ঔপনিবেশিক যুগৰ ভূগোলৰ লগত সামুদ্ৰিক অভিযানৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগত নতুন ভূখণ্ড, সম্পদ আৰু বাণিজ্য পথৰ সন্ধানত সামুদ্ৰিক অভিযান বৃদ্ধি পাইছিল। ইয়াৰ ফলত নতুন স্থানৰ ভৌগোলিক জ্ঞান আৰু মানচিত্ৰ নিৰ্মাণৰ বিকাশ হৈছিল।
(গ) কম-বেছি ১৫০টা শব্দত উত্তৰ কৰা
১। পৰিৱেশ পৰিচালিত মানৱৰ ধাৰণটো উদাহৰণৰ সহায়ত উপস্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ত মানুহৰ জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি অতি সীমিত আছিল। সেয়েহে মানুহে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। প্ৰকৃতিৰ শক্তি আৰু পৰিস্থিতিয়ে মানুহৰ খাদ্য, পোছাক, বাসস্থান, জীৱিকা আৰু দৈনন্দিন কাৰ্যকলাপ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। এই ধাৰণাক পৰিৱেশীয় নিৰ্ণয়বাদ বোলা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে, অতি শীতল অঞ্চলত বাস কৰা এস্কিম’সকলে স্থানীয় পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই পশুৰ ছালৰ পোছাক ব্যৱহাৰ কৰে আৰু মাছ তথা সামুদ্ৰিক প্ৰাণীৰ ওপৰত জীৱিকাৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰে। মৰুভূমি অঞ্চলৰ লোকসকলে পানীৰ অভাৱৰ বাবে মৰূদ্যানক কেন্দ্ৰ কৰি বসতি স্থাপন কৰে। একেদৰে পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ মানুহৰ ঘৰ-বাৰী, কৃষিকাৰ্য আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থাও পাহাৰৰ প্ৰাকৃতিক অৱস্থাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়।
এইবোৰৰ পৰা দেখা যায় যে প্ৰযুক্তিগত উন্নতিৰ আগতে মানুহ প্ৰকৃতিৰ দাসৰ দৰে আছিল আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশেই মানুহৰ জীৱন-পদ্ধতি বহুলাংশে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
২। সাম্ভাব্যবাদ কি? কেনে পৰিৱেশত এই মতবাদটোৱে গঢ় লৈছিল?
উত্তৰঃ
মানুহ কেৱল প্ৰকৃতিৰ নিৰ্দেশত চলা নিষ্ক্ৰিয় জীৱ নহয়। মানুহে নিজৰ জ্ঞান, বুদ্ধি, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশে আগবঢ়োৱা বিভিন্ন সুযোগৰ মাজৰ পৰা নিজৰ সুবিধা অনুযায়ী বাছনি কৰিব পাৰে। এই ধাৰণাকে সাম্ভাব্যবাদ বা Possibilism বোলা হয়।
সাম্ভাব্যবাদ অনুসৰি প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ আগত বহুতো সম্ভাৱনা বা সুযোগ সৃষ্টি কৰে, কিন্তু সেই সুযোগসমূহৰ কোনটো ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব, সেয়া মানুহে নিৰ্ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, নদীৰ পানী মানুহে জলসিঞ্চন, জলবিদ্যুৎ উৎপাদন, পৰিবহণ আদি বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়ন, উদ্যোগীকৰণ আৰু মানুহৰ প্ৰাকৃতিক বাধা অতিক্ৰম কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই মতবাদ গঢ় লৈছিল। ফৰাচী ভূগোলবিদ ভিডাল ডি লা ব্লাছ এই মতবাদৰ অন্যতম প্ৰধান সমৰ্থক আছিল। এই মতবাদে মানুহক প্ৰকৃতিৰ দাসৰ পৰিৱৰ্তে সক্ৰিয় পৰিৱেশ-ব্যৱহাৰকাৰী হিচাপে গণ্য কৰে।
৩। মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়ন পৰিসৰ চমুকৈ উপস্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়নৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াত মূলত মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা হয়। মানুহে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত কেনেদৰে বসবাস কৰে, জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলে, সেয়া মানৱ ভূগোলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।
মানৱ ভূগোলৰ অন্তৰ্গত জনসংখ্যা ভূগোলত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব, বৃদ্ধি আৰু প্ৰব্ৰজন; বসতি ভূগোলত গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতি; অৰ্থনৈতিক ভূগোলত কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ; ৰাজনৈতিক ভূগোলত ৰাষ্ট্ৰ, সীমা আৰু ৰাজনৈতিক অঞ্চল; আৰু সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক ভূগোলত সমাজ, ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।
ইয়াৰ উপৰি মানৱ ভূগোল সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, ইতিহাস, ৰাজনীতি বিজ্ঞান আৰু নৃতত্ত্বৰ সৈতেও জড়িত। সেয়েহে মানুহৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্যসমূহৰ অধ্যয়নেই মানৱ ভূগোলৰ মুখ্য পৰিসৰ।
Update 16/08/2026
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post