মানৱ-ভূগোলৰ প্ৰকৃতি আৰু অধ্যয়নৰ পৰিসৰ
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানৱ ভূগোল কি?
উত্তৰঃ মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত গঢ়ি উঠা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ ভৌগোলিক অধ্যয়নক মানৱ ভূগোল বোলে।
২। মানৱ ভূগোলৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক।
৩। মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম কি?
উত্তৰঃ প্ৰযুক্তিবিদ্যা।
৪। মানৱ সমাজ আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ সংশ্লেষণাত্মক অধ্যয়ন হিচাপে মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞা কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেলে।
৫। নব্যনিৰ্ণয়বাদী দৃষ্টিভংগীৰ উপস্থাপক কোন?
উত্তৰঃ গ্ৰিফিথ টেইলৰ।
৬। সাম্ভাব্যবাদৰ অন্যতম প্ৰধান সমৰ্থক কোন?
উত্তৰঃ ভিডাল ডি লা ব্লাছ।
৭। পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদ কি?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশে মানুহৰ জীৱন আৰু কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে বুলি কোৱা মতবাদক পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদ বোলে।
৮। সাম্ভাব্যবাদ কি?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিয়ে সুযোগ প্ৰদান কৰে আৰু মানুহে জ্ঞান, বুদ্ধি আৰু প্ৰযুক্তিৰে সেই সুযোগ ব্যৱহাৰ কৰে—এই ধাৰণাই সাম্ভাব্যবাদ।
৯। নব্যনিৰ্ণয়বাদ কি?
উত্তৰঃ নিৰ্ণয়বাদ আৰু সাম্ভাব্যবাদৰ মাজৰ মধ্যমপন্থী ধাৰণাক নব্যনিৰ্ণয়বাদ বোলে।
১০। মানৱ-পৰিচালিত পৰিৱেশ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানুহে জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সালসলনি কৰা পৰিৱেশক মানৱ-পৰিচালিত পৰিৱেশ বোলে।
১১। পৰিৱেশ-পৰিচালিত মানুহ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ যেতিয়া মানুহৰ জীৱন আৰু কাৰ্যকলাপ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ দ্বাৰা অধিকাংশে নিয়ন্ত্ৰিত হয়, তাক পৰিৱেশ-পৰিচালিত মানুহৰ ধাৰণা বোলে।
১২। মানৱ ভূগোলৰ দুটা উপশাখাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা ভূগোল আৰু অৰ্থনৈতিক ভূগোল।
১৩। মানৱ ভূগোলৰ আন দুটা শাখাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক ভূগোল আৰু বসতি ভূগোল।
১৪। মানৱ ভূগোলৰ সৈতে জড়িত দুটা সমাজবিজ্ঞানৰ বিষয়ৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অৰ্থনীতি আৰু সমাজতত্ত্ব।
১৫। ঔপনিবেশিক যুগ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ইউৰোপীয় দেশসমূহে সামুদ্ৰিক অভিযানৰ জৰিয়তে নতুন অঞ্চল আৱিষ্কাৰ কৰি উপনিবেশ স্থাপন কৰা যুগক ঔপনিবেশিক যুগ বোলে।
১৬। ঔপনিবেশিক যুগত ভৌগোলিক জ্ঞান বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ সামুদ্ৰিক অভিযান আৰু নতুন ভূখণ্ডৰ সন্ধান।
১৭। আলবেৰুণীয়ে ভাৰত সম্পৰ্কে লিখা গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ কিতাব-উল-হিন্দ।
১৮। হিউৱেন চাঙে ভাৰত ভ্ৰমণৰ অভিজ্ঞতা কোন গ্ৰন্থত লিপিবদ্ধ কৰিছিল?
উত্তৰঃ চি-ইউ-কি।
১৯। মানৱ ভূগোলৰ প্ৰাচীন অধ্যয়নৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰঃ অনুসন্ধানমূলক আৰু বৰ্ণনাত্মক।
২০। আন্তঃমহাসমৰ যুগত মানৱ ভূগোলৰ মুখ্য অভিগমন কি আছিল?
উত্তৰঃ আঞ্চলিক বা ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্যৰ অধ্যয়ন।
২১। মানৱতাবাদী বা কল্যাণকামী ভূগোলৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ সামাজিক কল্যাণ আৰু জীৱনৰ মান উন্নত কৰা।
২২। মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়নৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক বুজি মানৱ কল্যাণৰ বাবে সেই জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰা।
২৩। জনসংখ্যা ভূগোলে কি অধ্যয়ন কৰে?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব, বৃদ্ধি, গঠন আৰু প্ৰব্ৰজন।
২৪। অৰ্থনৈতিক ভূগোলে কি অধ্যয়ন কৰে?
উত্তৰঃ কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য, পৰিবহণ আদি অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্য।
২৫। বসতি ভূগোলে কি অধ্যয়ন কৰে?
উত্তৰঃ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতিৰ উৎপত্তি, বিন্যাস, আকাৰ আৰু বিকাশ।
২৬। ৰাজনৈতিক ভূগোলে কি অধ্যয়ন কৰে?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰ, সীমা, ভূ-ৰাজনৈতিক অঞ্চল আৰু ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্য।
খ. শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা
১। মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম কোনটো?
A) মানুহৰ জ্ঞান
B) মানুহৰ উপলব্ধি
C) প্ৰযুক্তিবিদ্যা
D) মানৱ ভ্ৰাতৃত্ববোধ
উত্তৰঃ C) প্ৰযুক্তিবিদ্যা
২। তলৰ কোনটো ভৌগোলিক তথ্যৰ পৰম্পৰাগত উৎস নহয়?
A) ভ্ৰমণকাৰীৰ টোকা
B) প্ৰাচীন মানচিত্ৰ
C) চন্দ্ৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা শিলা
D) প্ৰাচীন মহাকাব্য
উত্তৰঃ C) চন্দ্ৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা শিলা
৩। মানৱ সমাজ আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ সংশ্লেষণাত্মক অধ্যয়ন হিচাপে মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞা কোনে দিছিল?
A) ৰাটজেল
B) এলেন চেম্পল
C) ভিডাল ডি লা ব্লাছ
D) গ্ৰিফিথ টেইলৰ
উত্তৰঃ A) ৰাটজেল
৪। নব্যনিৰ্ণয়বাদৰ উপস্থাপক কোন?
A) ৰাটজেল
B) ভিডাল ডি লা ব্লাছ
C) গ্ৰিফিথ টেইলৰ
D) হান্টিংটন
উত্তৰঃ C) গ্ৰিফিথ টেইলৰ
৫। সাম্ভাব্যবাদৰ সৈতে জড়িত ভূগোলবিদ কোন?
A) ভিডাল ডি লা ব্লাছ
B) মেকিণ্ডাৰ
C) হান্টিংটন
D) ৰাটজেল
উত্তৰঃ A) ভিডাল ডি লা ব্লাছ
৬। মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক আটাইতকৈ স্পষ্টভাৱে কোন ক্ষেত্ৰত দেখা যায়?
A) প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই চলা সমাজত
B) মহাকাশ অনুসন্ধানত
C) চন্দ্ৰৰ শিলাত
D) নক্ষত্ৰ অধ্যয়নত
উত্তৰঃ A) প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই চলা সমাজত
৭। পৰিৱেশীয় নিৰ্ণয়বাদে কোনটোক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে?
A) মানুহৰ স্বাধীনতাক
B) প্ৰকৃতিৰ নিয়ন্ত্ৰণক
C) যন্ত্ৰপাতিক
D) ৰাজনীতিক
উত্তৰঃ B) প্ৰকৃতিৰ নিয়ন্ত্ৰণক
৮। সাম্ভাব্যবাদে মানুহক কেনেদৰে গণ্য কৰে?
A) সম্পূৰ্ণ অসহায়
B) প্ৰকৃতিৰ দাস
C) সক্ৰিয় বাছনি-কাৰী
D) সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ
উত্তৰঃ C) সক্ৰিয় বাছনি-কাৰী
৯। নব্যনিৰ্ণয়বাদ কি?
A) প্ৰকৃতিৰ সম্পূৰ্ণ আধিপত্য
B) মানুহৰ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা
C) দুয়োটাৰ মাজৰ মধ্যম পথ
D) প্ৰযুক্তিৰ অস্বীকাৰ
উত্তৰঃ C) দুয়োটাৰ মাজৰ মধ্যম পথ
১০। মানৱ ভূগোলৰ পৰিসৰত কোনটো অন্তৰ্ভুক্ত?
A) জনসংখ্যা
B) বসতি
C) অৰ্থনৈতিক কাৰ্য
D) ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D) ওপৰৰ সকলো
গ. ৩০টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখা
১। মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞা দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোল হৈছে ভূগোলৰ সেই শাখা, য’ত মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু স্থানিক বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰা হয়।
২। আদিম মানুহৰ কাম-কাজ প্ৰকৃতিৰ নিৰ্দেশত পৰিচালিত হৈছিল কিয়?
উত্তৰঃ
আদিম মানুহৰ জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি সীমিত আছিল। সেয়ে খাদ্য, বাসস্থান, পোছাক আৰু জীৱিকাৰ বাবে তেওঁলোকে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
৩। নব্যনিৰ্ণয়বাদৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ
নব্যনিৰ্ণয়বাদে প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ মাজত মধ্যম পথ গ্ৰহণ কৰে। প্ৰকৃতিয়ে সীমা আৰু সুযোগ দিয়ে; মানুহে সেই সীমাৰ ভিতৰত বাছনি কৰে।
৪। মানৱ ভূগোলৰ যিকোনো দুটা শাখাৰ বিষয়বস্তু লিখা।
উত্তৰঃ
জনসংখ্যা ভূগোলে জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু গঠন অধ্যয়ন কৰে; অৰ্থনৈতিক ভূগোলে কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ অধ্যয়ন কৰে।
৫। মানৱ ভূগোল সমাজবিজ্ঞানৰ আন বিষয়ৰ সৈতে কেনেকৈ জড়িত?
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোল সমাজতত্ত্ব, অৰ্থনীতি, ইতিহাস, নৃতত্ত্ব আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত, কাৰণ এইবোৰেও মানুহ আৰু সমাজৰ বিভিন্ন দিশ অধ্যয়ন কৰে।
৬। ঔপনিবেশিক যুগ আৰু সামুদ্ৰিক অভিযানৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ
সামুদ্ৰিক অভিযানৰ জৰিয়তে নতুন ভূখণ্ড, সম্পদ আৰু বাণিজ্য-পথ আৱিষ্কাৰ হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ভৌগোলিক জ্ঞান, মানচিত্ৰ আৰু ঔপনিবেশ স্থাপন বৃদ্ধি পাইছিল।
ঘ. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদৰ মূল ধাৰণা কি?
উত্তৰঃ
পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদ অনুসৰি মানুহৰ জীৱন, সংস্কৃতি, জীৱিকা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ গভীৰ প্ৰভাৱ থাকে। জলবায়ু, ভূমিৰূপ, পানী, মাটি আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদে মানুহৰ জীৱন-পদ্ধতি বহুলাংশে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
২। সাম্ভাব্যবাদৰ মূল বক্তব্য কি?
উত্তৰঃ
সাম্ভাব্যবাদে কয় যে প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ আগত বিভিন্ন সুযোগ আৰু সীমা সৃষ্টি কৰে। কিন্তু মানুহে নিজৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তিৰে সেই সুযোগৰ মাজৰ পৰা উপযোগী পথ বাছি লয়।
৩। মানৱ-পৰিচালিত পৰিৱেশ কিদৰে গঢ়ি উঠে?
উত্তৰঃ
মানুহে বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞানৰ সহায়ত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি পৰিৱৰ্তন কৰে। বান্ধ, চহৰ, পথ, উদ্যোগ, জলসিঞ্চন আৰু কৃষিক্ষেত্ৰ তাৰ উদাহৰণ।
৪। প্ৰকৃতি কিদৰে মানৱ কাৰ্যকলাপ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ
জলবায়ু, ভূমিৰূপ, মাটি, পানী আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদে মানুহৰ বসতি, কৃষি, পোছাক, খাদ্য, পৰিবহণ আৰু জীৱিকাৰ ধৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৫। মানৱ ভূগোলক গতিশীল বিষয় বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ
মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক সময়ৰ লগে লগে সলনি হয়। বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, জনসংখ্যা, অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তনে মানৱ ভূগোলৰ বিষয়বস্তু সদায় নতুন কৰি তোলে।
৬। মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কত প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ
প্ৰযুক্তি হৈছে মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ মাধ্যম। উন্নত প্ৰযুক্তিয়ে মানুহক প্ৰাকৃতিক বাধা অতিক্ৰম কৰি সম্পদ ব্যৱহাৰ আৰু পৰিৱেশ পৰিবৰ্তন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
৭। কল্যাণকামী ভূগোলৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ
কল্যাণকামী ভূগোলে গৃহসংস্থান, শিক্ষা, জনস্বাস্থ্য, দৰিদ্ৰতা, অসমতা আৰু মানৱ অধিকাৰৰ দৰে সমস্যাৰ স্থানিক বিশ্লেষণ কৰি সমাজৰ কল্যাণ সাধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
৮। ঔপনিবেশিক যুগে মানৱ ভূগোলৰ বিকাশত কেনেকৈ সহায় কৰিলে?
উত্তৰঃ
সামুদ্ৰিক অভিযান, নতুন ভূখণ্ডৰ আৱিষ্কাৰ, মানচিত্ৰ নিৰ্মাণ, বাণিজ্য আৰু উপনিবেশ স্থাপনৰ ফলত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চল সম্পৰ্কে বিপুল তথ্য সংগ্ৰহ হয়। ইয়াৰ ফলত ভৌগোলিক অধ্যয়ন সমৃদ্ধ হয়।
ঙ. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৰিৱেশ-পৰিচালিত মানুহৰ ধাৰণাটো উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ সভ্যতাৰ আদিম অৱস্থাত মানুহৰ জ্ঞান, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি অত্যন্ত সীমিত আছিল। সেয়েহে মানুহে জীৱনৰ প্ৰায় সকলো প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। খাদ্য, পোছাক, বাসস্থান, জীৱিকা আৰু যাতায়াতৰ ধৰণ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ দ্বাৰাই বহুলাংশে নিৰ্ধাৰিত হৈছিল।
এই ধাৰণাক পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদ বোলা হয়। এই মতবাদ অনুসৰি প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশে মানৱ জীৱনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, অতি শীতল অঞ্চলৰ লোকসকলে পশুৰ ছালৰ পোছাক ব্যৱহাৰ কৰে আৰু মাছ তথা সামুদ্ৰিক প্ৰাণীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। মৰুভূমিৰ লোকসকলে পানীৰ অভাৱৰ বাবে মৰূদ্যানক কেন্দ্ৰ কৰি বসতি স্থাপন কৰে। পাহাৰীয়া অঞ্চলত পশুপালন আৰু বিশেষধৰণৰ কৃষি প্ৰচলিত হয়, আনহাতে নদী কাষৰ অঞ্চলত মৎস্য আহৰণ গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱিকা হয়।
এই উদাহৰণবোৰে দেখুৱায় যে প্ৰযুক্তিগত উন্নতিৰ আগতে মানুহ প্ৰকৃতিৰ প্ৰভাৱৰ অধীনত অধিক আছিল।
২। সাম্ভাব্যবাদ কি? কেনে পৰিৱেশত এই মতবাদৰ বিকাশ ঘটিছিল?
উত্তৰঃ
সাম্ভাব্যবাদ মতে মানুহ প্ৰকৃতিৰ নিষ্ক্ৰিয় দাস নহয়। প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ আগত বিভিন্ন সুযোগ আৰু সম্ভাৱনা আগবঢ়ায়, কিন্তু কোন সুযোগ কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব সেয়া মানুহে নিজৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত নিৰ্ধাৰণ কৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, নদীৰ পানী কেৱল পান কৰিবলৈ নহয়; মানুহে ইয়াক জলসিঞ্চন, জলবিদ্যুৎ, পৰিবহণ আৰু উদ্যোগত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু উদ্যোগীকৰণৰ উন্নয়নৰ লগে লগে মানুহে বহু প্ৰাকৃতিক বাধা অতিক্ৰম কৰিব পৰা হ’ল। ইয়াৰ ফলত এই মতবাদৰ বিকাশ ঘটে।
ফৰাচী ভূগোলবিদ ভিডাল ডি লা ব্লাছ সাম্ভাব্যবাদৰ অন্যতম প্ৰধান সমৰ্থক আছিল। এই মতবাদে মানুহক সক্ৰিয়, সৃষ্টিশীল আৰু বাছনি কৰিব পৰা সত্তা হিচাপে গণ্য কৰে।
৩। নব্যনিৰ্ণয়বাদ কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
নব্যনিৰ্ণয়বাদ হৈছে পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদ আৰু সাম্ভাব্যবাদৰ মাজৰ এক মধ্যমপন্থী ধাৰণা। ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা আছিল গ্ৰিফিথ টেইলৰ।
এই মতবাদ অনুসৰি মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ দাসো নহয় আৰু সম্পূৰ্ণ স্বাধীনো নহয়। প্ৰকৃতিয়ে কিছুমান সীমা আৰু সুযোগ সৃষ্টি কৰে। মানুহে সেই সীমাৰ ভিতৰত নিজৰ প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞান অনুসৰি সিদ্ধান্ত লয়।
অৰ্থাৎ, প্ৰকৃতিয়ে সম্ভাৱনাৰ ক্ষেত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু মানুহে সেই সম্ভাৱনাৰ মাজৰ পৰা বাছনি কৰে। এই ধাৰণাটোকে বহু সময়ত “stop-and-go determinism” বুলিও ব্যাখ্যা কৰা হয়।
সেয়েহে নব্যনিৰ্ণয়বাদ মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত সমন্বয়মূলক আৰু বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভংগী উপস্থাপন কৰে।
৪। মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়নৰ পৰিসৰ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়নৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াৰ মূল বিষয় হৈছে মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক।
মানৱ ভূগোলত মানুহে ক’ত আৰু কেনেকৈ বাস কৰে, কেনে জীৱিকা গ্ৰহণ কৰে, কেনেকৈ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে কেনেদৰে খাপ খুৱাই লয়—এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।
ইয়াৰ বিভিন্ন শাখা হ’ল—
-
জনসংখ্যা ভূগোল — জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব, বৃদ্ধি আৰু প্ৰব্ৰজন।
-
বসতি ভূগোল — গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতি।
-
অৰ্থনৈতিক ভূগোল — কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ।
-
ৰাজনৈতিক ভূগোল — ৰাষ্ট্ৰ, সীমা আৰু ৰাজনৈতিক অঞ্চল।
-
সামাজিক ভূগোল — সমাজ, গোষ্ঠী আৰু সামাজিক বৈষম্য।
-
সাংস্কৃতিক ভূগোল — ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু জীৱন-পদ্ধতি।
ইয়াৰ উপৰি মানৱ ভূগোল সমাজতত্ত্ব, অৰ্থনীতি, ইতিহাস, নৃতত্ত্ব আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ সৈতেও ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
৫। মানৱ ভূগোলৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰ আৰু উপক্ষেত্ৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোলৰ ভিতৰত মানৱ জীৱনৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশসমূহ স্থানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়।
ইয়াৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হ’ল—
জনসংখ্যা ভূগোল: জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব, গঠন, জন্ম-মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন।
বসতি ভূগোল: গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতিৰ আকাৰ, বিন্যাস আৰু বিকাশ।
অৰ্থনৈতিক ভূগোল: কৃষি, উদ্যোগ, খনিজ, বাণিজ্য, পৰিবহণ আৰু সেৱা।
ৰাজনৈতিক ভূগোল: ৰাষ্ট্ৰ, সীমা, ৰাজনৈতিক অঞ্চল আৰু ভূ-ৰাজনীতি।
সামাজিক ভূগোল: সামাজিক গোষ্ঠী, সামাজিক অসমতা, কল্যাণ আৰু জীৱনমান।
সাংস্কৃতিক ভূগোল: ভাষা, ধৰ্ম, জাতিগত বৈশিষ্ট্য আৰু সংস্কৃতি।
পৰিবহণ ভূগোল, পৰ্যটন ভূগোল, চিকিৎসা ভূগোল, নগৰ ভূগোল আদি আন গুৰুত্বপূৰ্ণ উপক্ষেত্ৰ।
এইবোৰৰ মাজেৰে মানুহৰ কাৰ্যকলাপ আৰু স্থানৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰা হয়।
৬। সময়ৰ সোঁতত মানৱ ভূগোলৰ বিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোলৰ চিন্তা আৰু পদ্ধতি সময়ৰ লগে লগে বহুল পৰিৱৰ্তন ঘটিছে।
প্ৰাচীন যুগত অধ্যয়ন মূলত ভ্ৰমণ, অনুসন্ধান আৰু বৰ্ণনামূলক আছিল। বিভিন্ন ভ্ৰমণকাৰীয়ে দেশ-বিদেশৰ লোক, সংস্কৃতি আৰু অঞ্চলৰ বিৱৰণ লিখি থৈ গৈছিল।
মধ্যযুগত আঞ্চলিক বিৱৰণ আৰু ভ্ৰমণকাহিনীৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়। আলবেৰুণী আৰু হিউৱেন চাঙৰ দৰে ভ্ৰমণকাৰীৰ লিখনিয়ে ভৌগোলিক জ্ঞান সমৃদ্ধ কৰে।
ঔপনিবেশিক যুগত সামুদ্ৰিক অভিযান, নতুন ভূখণ্ডৰ আৱিষ্কাৰ, উপনিবেশ স্থাপন আৰু সম্পদ অনুসন্ধানৰ ফলত ভৌগোলিক তথ্যৰ বিস্তৃত সংগ্ৰহ হয়।
আধুনিক যুগত নিৰ্ণয়বাদ, সাম্ভাব্যবাদ আৰু নব্যনিৰ্ণয়বাদৰ দৰে তাত্ত্বিক মতবাদৰ বিকাশ ঘটে।
পিছলৈ আঞ্চলিক বিশ্লেষণ, পৰিমাণগত পদ্ধতি, আচৰণবাদ, মানৱতাবাদ, কল্যাণকামী ভূগোল আৰু উত্তৰ-আধুনিক ধাৰণাৰ বিকাশ ঘটে।
এইদৰে মানৱ ভূগোল বৰ্ণনামূলক বিষয়ৰ পৰা বিশ্লেষণাত্মক আৰু প্ৰয়োগমুখী বিষয়লৈ উন্নীত হৈছে।
৭। ঔপনিবেশিক যুগত সামুদ্ৰিক অভিযানৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
পঞ্চদশ শতিকাৰ পৰা ইউৰোপীয় দেশসমূহে নতুন বাণিজ্য-পথ, সম্পদ আৰু ভূখণ্ডৰ সন্ধানত ব্যাপক সামুদ্ৰিক অভিযান আৰম্ভ কৰে।
পৰ্তুগাল, স্পেইন, ফ্ৰান্স আৰু আন ইউৰোপীয় শক্তিৰ অভিযানৰ ফলত আমেৰিকা, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু বহু দ্বীপ-অঞ্চল ইউৰোপীয়সকলৰ জ্ঞাত হয়। নতুন সমুদ্ৰপথো আৱিষ্কৃত হয়।
এই অভিযানসমূহৰ লগে লগে নতুন অঞ্চলৰ ভূমিৰূপ, জলবায়ু, সম্পদ, জনগোষ্ঠী আৰু সংস্কৃতিৰ বিৱৰণ সংগ্ৰহ কৰা হয়। উন্নত মানচিত্ৰ নিৰ্মাণো আৰম্ভ হয়।
পিছলৈ এই অঞ্চলসমূহত উপনিবেশ স্থাপন আৰু সম্পদ আহৰণ আৰম্ভ হয়। সেয়েহে ঔপনিবেশিক যুগে ভৌগোলিক তথ্য আৰু মানৱ ভূগোলৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
৮। মানৱ ভূগোলৰ সৈতে সমাজবিজ্ঞানৰ আন বিষয়সমূহৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোল মানুহ আৰু সমাজৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰে। এই কাৰণে ই সমাজবিজ্ঞানৰ বহু বিষয়ৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
অৰ্থনীতি মানুহৰ উৎপাদন, বিতৰণ আৰু ভোগ অধ্যয়ন কৰে; মানৱ ভূগোলে এই কাৰ্যসমূহৰ স্থানিক বিন্যাস অধ্যয়ন কৰে।
সমাজতত্ত্ব সমাজ আৰু সামাজিক গোষ্ঠী অধ্যয়ন কৰে; সামাজিক ভূগোলে সেই গোষ্ঠীৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্য বিশ্লেষণ কৰে।
নৃতত্ত্ব জনগোষ্ঠী আৰু সংস্কৃতি অধ্যয়ন কৰে; সাংস্কৃতিক ভূগোলেও এই বিষয়বোৰ স্থানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা অধ্যয়ন কৰে।
ৰাজনীতি বিজ্ঞান, ইতিহাস, জনসংখ্যা বিজ্ঞান, পৰ্যটন অধ্যয়ন আদিৰ সৈতেও মানৱ ভূগোলৰ নিবিড় সম্পৰ্ক আছে।
সেয়েহে মানৱ ভূগোল এক আন্তঃবিষয়ক অধ্যয়ন ক্ষেত্ৰ।
৯। কল্যাণকামী বা মানৱতাবাদী ভূগোলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
কল্যাণকামী ভূগোলে মানুহৰ জীৱনৰ মান আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।
ই গৃহসংস্থান, শিক্ষা, জনস্বাস্থ্য, দৰিদ্ৰতা, অসমতা, মানৱ অধিকাৰ, খাদ্য, জীৱনমান আদি সমস্যাৰ স্থানিক বিশ্লেষণ কৰে।
এই মতাদৰ্শৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে—
-
সম্পদৰ ন্যায়সংগত বিতৰণ,
-
পিছপৰা অঞ্চলৰ উন্নয়ন,
-
সামাজিক বৈষম্য হ্ৰাস,
-
মানৱ অধিকাৰ ৰক্ষা,
-
জনকল্যাণমূলক পৰিকল্পনা।
সেয়েহে কল্যাণকামী ভূগোল কেৱল তথ্য সংগ্ৰহতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই বাস্তৱ সামাজিক সমস্যাৰ সমাধানৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে।
চ. মানৱ ভূগোলৰ বিকাশৰ ধাৰা
| সময়/পৰ্যায় | মুখ্য বৈশিষ্ট্য |
|---|---|
| প্ৰাচীন যুগ | অনুসন্ধান আৰু বৰ্ণনামূলক অধ্যয়ন |
| মধ্যযুগ | ভ্ৰমণকাহিনী আৰু আঞ্চলিক বিৱৰণ |
| ঔপনিবেশিক যুগ | অনুসন্ধান, মানচিত্ৰ, সম্পদ আৰু উপনিবেশ |
| ১৯২০–১৯৪০ | ক্ষেত্ৰীয়/আঞ্চলিক পাৰ্থক্য |
| ১৯৫০–১৯৭০ | স্থানিক সংগঠন আৰু পৰিমাণগত অধ্যয়ন |
| ১৯৭০ৰ দশক | আচৰণবাদ, মানৱতাবাদ, কল্যাণকামী চিন্তা |
| ১৯৯০ৰ পৰা | উত্তৰ-আধুনিক, সমালোচনামূলক আৰু বহুমুখী অধ্যয়ন |
ছ. গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানৱ ভূগোল আৰু প্ৰাকৃতিক ভূগোলৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ
প্ৰাকৃতিক ভূগোলে ভূমিৰূপ, জলবায়ু, মাটি, পানী আদি প্ৰাকৃতিক উপাদান অধ্যয়ন কৰে; মানৱ ভূগোলে মানুহ, সমাজ আৰু সেই প্ৰাকৃতিক উপাদানসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে।
২। মানুহক “সক্ৰিয় ভৌগোলিক কাৰক” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ
কাৰণ মানুহে জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত পৰিৱেশক পৰিৱৰ্তন কৰি পথ, চহৰ, উদ্যোগ, কৃষিক্ষেত্ৰ, বান্ধ আদি সৃষ্টি কৰে।
৩। মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়নত স্থানৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ
মানৱ কাৰ্যকলাপ অঞ্চলভেদে ভিন্ন হয়। সেয়েহে মানুহৰ বসতি, জীৱিকা, সংস্কৃতি আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যৰ স্থানিক পাৰ্থক্য বুজিবলৈ স্থান অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৪। মানৱ ভূগোলৰ প্ৰয়োগিক মূল্য কি?
উত্তৰঃ
নগৰ পৰিকল্পনা, সম্পদ ব্যৱস্থাপনা, জনসংখ্যা নীতি, পৰিবহণ, আঞ্চলিক উন্নয়ন আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত মানৱ ভূগোলৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ হয়।
৫। প্ৰযুক্তি আৰু মানৱ বিকাশৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ
প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়নে মানুহক প্ৰাকৃতিক বাধা কমাবলৈ, সম্পদ অধিক দক্ষতাৰে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰু নতুন সাংস্কৃতিক ভূদৃশ্য সৃষ্টি কৰিবলৈ সহায় কৰে।
৬। পৰিৱেশৰ ওপৰত মানুহৰ প্ৰভাৱৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
বন উজাৰি কৃষিক্ষেত্ৰ সৃষ্টি কৰা আৰু নদীত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা।
৭। পৰিৱেশৰ মানুহৰ ওপৰত প্ৰভাৱৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
জলবায়ু অনুসৰি পোছাকৰ ভিন্নতা আৰু ভূমিৰূপ অনুসৰি জীৱিকা আৰু বসতিৰ ভিন্নতা।
৮। সাংস্কৃতিক ভূদৃশ্য কি?
উত্তৰঃ
মানুহে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক পৰিৱৰ্তন কৰি সৃষ্টি কৰা পথ, চহৰ, কৃষিক্ষেত্ৰ, উদ্যোগ, বসতি আদি মিলি সাংস্কৃতিক ভূদৃশ্য গঢ়ে।
৯। মানৱ ভূগোলক আন্তঃবিষয়ক বিষয় বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ
কাৰণ মানৱ ভূগোল অৰ্থনীতি, সমাজতত্ত্ব, নৃতত্ত্ব, ইতিহাস, ৰাজনীতি বিজ্ঞান আৰু জনসংখ্যা বিজ্ঞানৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে।
১০। মানৱ-পৰিৱেশ সম্পৰ্কৰ আধুনিক দৃষ্টিভংগী কি?
উত্তৰঃ
আধুনিক দৃষ্টিভংগী অনুসৰি মানুহ আৰু প্ৰকৃতি পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল। উন্নয়ন হ’ব লাগিব পৰিৱেশৰ সীমা মানি আৰু সম্পদৰ টেকসই ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে।
জ. MCQ — ২০টা
১। মানৱ ভূগোলৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় কি?
A) মানুহ-পৰিৱেশ সম্পৰ্ক
B) পৃথিৱীৰ উৎপত্তি
C) নক্ষত্ৰ
D) গ্ৰহৰ গতি
উত্তৰঃ A) মানুহ-পৰিৱেশ সম্পৰ্ক
২। মানুহ-পৰিৱেশ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ এক মুখ্য মাধ্যম কি?
A) ধৰ্ম
B) প্ৰযুক্তিবিদ্যা
C) ভাষা
D) বয়স
উত্তৰঃ B) প্ৰযুক্তিবিদ্যা
৩। সাম্ভাব্যবাদৰ সৈতে জড়িত ভূগোলবিদ কোন?
A) গ্ৰিফিথ টেইলৰ
B) ৰাটজেল
C) ভিডাল ডি লা ব্লাছ
D) হান্টিংটন
উত্তৰঃ C) ভিডাল ডি লা ব্লাছ
৪। নব্যনিৰ্ণয়বাদৰ প্ৰৱক্তা কোন?
A) কান্ট
B) ৰাটজেল
C) চেম্পল
D) গ্ৰিফিথ টেইলৰ
উত্তৰঃ D) গ্ৰিফিথ টেইলৰ
৫। পাৰিপাৰ্শ্বিক নিৰ্ণয়বাদে গুৰুত্ব দিয়ে—
A) প্ৰকৃতিৰ নিয়ন্ত্ৰণক
B) সম্পূৰ্ণ মানৱ স্বাধীনতাক
C) কেৱল অৰ্থনীতিক
D) কেৱল ৰাজনীতিক
উত্তৰঃ A) প্ৰকৃতিৰ নিয়ন্ত্ৰণক
৬। জনসংখ্যা ভূগোলে অধ্যয়ন কৰে—
A) নক্ষত্ৰ
B) জনসংখ্যাৰ বিতৰণ
C) শিলাস্তৰ
D) আগ্নেয়গিৰি
উত্তৰঃ B) জনসংখ্যাৰ বিতৰণ
৭। বসতি ভূগোলৰ বিষয় কোনটো?
A) মহাসাগৰ
B) মাটি
C) গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতি
D) গ্ৰহ
উত্তৰঃ C) গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতি
৮। আঞ্চলিক পাৰ্থক্যৰ অধ্যয়ন বিশেষভাৱে গুৰুত্ব লাভ কৰে—
A) প্ৰাগৈতিহাসিক যুগত
B) প্ৰাচীন যুগত
C) ঔপনিবেশিক যুগত
D) আন্তঃমহাসমৰ যুগত
উত্তৰঃ D) আন্তঃমহাসমৰ যুগত
৯। মানুহে পৰিৱেশক সালসলনি কৰাৰ মুখ্য শক্তি কি?
A) জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি
B) ভাগ্য
C) বয়স
D) ভাষা
উত্তৰঃ A) জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি
১০। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ বিষয় কোনটো?
A) গ্ৰহ
B) কৃষি আৰু উদ্যোগ
C) শিলাস্তৰ
D) ভূমিকম্প
উত্তৰঃ B) কৃষি আৰু উদ্যোগ
১১। কল্যাণকামী ভূগোলৰ মুখ্য লক্ষ্য—
A) উপনিবেশ স্থাপন
B) মানচিত্ৰ আঁকা
C) সামাজিক কল্যাণ
D) সামুদ্ৰিক অভিযান
উত্তৰঃ C) সামাজিক কল্যাণ
১২। মানৱ ভূগোলৰ প্ৰাচীন পদ্ধতি আছিল—
A) পৰিমাণগত
B) আচৰণবাদী
C) উত্তৰ-আধুনিক
D) বৰ্ণনামূলক
উত্তৰঃ D) বৰ্ণনামূলক
১৩। সাংস্কৃতিক ভূগোলত অধ্যয়ন কৰা হয়—
A) ভাষা আৰু ধৰ্ম
B) আগ্নেয়গিৰি
C) নদীৰ প্ৰবাহ
D) মাটিৰ গঠন
উত্তৰঃ A) ভাষা আৰু ধৰ্ম
১৪। মানৱ ভূগোলৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সমাজবিজ্ঞানৰ বিষয়—
A) জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান
B) সমাজতত্ত্ব
C) ৰসায়ন বিজ্ঞান
D) পদাৰ্থ বিজ্ঞান
উত্তৰঃ B) সমাজতত্ত্ব
১৫। নব্যনিৰ্ণয়বাদে কোনটো মত সমৰ্থন কৰে?
A) প্ৰকৃতিৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ
B) মানুহৰ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা
C) মানুহ-প্ৰকৃতিৰ মধ্যমপন্থী সম্পৰ্ক
D) পৰিৱেশ অস্বীকাৰ
উত্তৰঃ C) মানুহ-প্ৰকৃতিৰ মধ্যমপন্থী সম্পৰ্ক
১৬। মানৱ-পৰিচালিত পৰিৱেশৰ উদাহৰণ—
A) প্ৰাকৃতিক বন
B) পাহাৰ
C) নদী
D) নগৰ
উত্তৰঃ D) নগৰ
১৭। ঔপনিবেশিক যুগত ভৌগোলিক জ্ঞান বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ—
A) সামুদ্ৰিক অভিযান
B) চন্দ্ৰ অভিযান
C) কম্পিউটাৰ
D) উপগ্ৰহ
উত্তৰঃ A) সামুদ্ৰিক অভিযান
১৮। আলবেৰুণীয়ে লিখিছিল—
A) চি-ইউ-কি
B) কিতাব-উল-হিন্দ
C) অৰ্থশাস্ত্ৰ
D) ইণ্ডিকা
উত্তৰঃ B) কিতাব-উল-হিন্দ
১৯। মানৱ ভূগোলক গতিশীল বিষয় কোৱা হয় কাৰণ—
A) পৃথিৱী ঘূৰে
B) মানুহ সদায় যাত্ৰা কৰে
C) মানুহ-পৰিৱেশ সম্পৰ্ক সলনি হৈ থাকে
D) জলবায়ু একে থাকে
উত্তৰঃ C) মানুহ-পৰিৱেশ সম্পৰ্ক সলনি হৈ থাকে
২০। মানৱ ভূগোলৰ আধুনিক লক্ষ্য—
A) কেৱল বৰ্ণনা
B) কেৱল মানচিত্ৰ
C) কেৱল পৰিসংখ্যা
D) মানুহ-পৰিৱেশ সম্পৰ্ক বুজি টেকসই উন্নয়ন সাধন
উত্তৰঃ D) মানুহ-পৰিৱেশ সম্পৰ্ক বুজি টেকসই উন্নয়ন সাধন
Teacher Generate Question Answer
অধ্যায়–১: মানৱ-ভূগোলৰ প্ৰকৃতি আৰু অধ্যয়নৰ পৰিসৰ
(ক) এটা শব্দ / বাক্যত উত্তৰ দিয়া
১। তলত উল্লেখ কৰা কোনটো মতামতৰ লগত মানৱ ভূগোলৰ সম্পৰ্ক নাথাকে?
উত্তৰঃ (ঘ) পৃথিৱীৰ উৎপত্তি।
২। তলৰ কোনটো বিষয়বস্তুত মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ নঘটে?
উত্তৰঃ (খ) চন্দ্ৰত সংগ্ৰহ কৰা শিলাখণ্ড।
৩। মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক কোনখন ক্ষেত্ৰত বেছিকৈ প্ৰকট হয়?
উত্তৰঃ (ক) এস্কিম’সকলৰ জীৱনযাত্ৰাত।
৪। নব্যনিৰ্ণয়বাদী দৃষ্টিভংগীৰ উপস্থাপক কোন?
উত্তৰঃ গ্ৰিফিথ টেইলৰ (Griffith Taylor)।
৫। আন্তঃমহাসমৰ যুগত ভূগোল অধ্যয়নৰ অভিগমনটোক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰঃ আঞ্চলিক বিশ্লেষণ বা ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্যৰ অভিগমন।
(খ) তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ৩০টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ লিখা
১। মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞা দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ মানৱ ভূগোল হৈছে ভূগোলৰ সেই শাখা, য’ত মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত গঢ়ি উঠা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।
২। আদিম মানৱৰ কাম-কাজবোৰ প্ৰকৃতিৰ নিৰ্দেশত পৰিচালিত হৈছিল কিয়?
উত্তৰঃ আদিম মানুহৰ প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞান সীমিত আছিল। সেয়ে খাদ্য, বাসস্থান, পোছাক আদি সকলো ক্ষেত্ৰতে তেওঁলোকে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
৩। নব্যনিৰ্ণয়বাদী দৃষ্টিভংগীৰ মূল লক্ষণটো কি?
উত্তৰঃ নব্যনিৰ্ণয়বাদে মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত মধ্যম পথ গ্ৰহণ কৰে। প্ৰকৃতিয়ে সুযোগ আৰু সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে, কিন্তু মানুহে বুদ্ধি আৰু প্ৰযুক্তিৰে সেই সুযোগ ব্যৱহাৰ কৰে।
৪। মানৱ ভূগোলৰ যিকোনো দুটা প্ৰশাখাৰ লক্ষণ দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা ভূগোলে জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব আৰু গঠন অধ্যয়ন কৰে। অৰ্থনৈতিক ভূগোলে কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য, পৰিবহণ আদি অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰে।
৫। মানৱ ভূগোলৰ লগত সমাজবিজ্ঞানৰ আনবোৰ বিষয় কেনেকৈ জড়িত হয়?
উত্তৰঃ মানৱ ভূগোলৰ সৈতে সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, ইতিহাস, ৰাজনীতি বিজ্ঞান, নৃতত্ত্ব আদি বিষয় নিবিড়ভাৱে জড়িত, কাৰণ এই সকলো বিষয়েই মানুহ আৰু সমাজৰ বিভিন্ন দিশ অধ্যয়ন কৰে।
৬। ঔপনিবেশিক যুগৰ ভূগোলৰ লগত সামুদ্ৰিক অভিযানৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগত নতুন ভূখণ্ড, সম্পদ আৰু বাণিজ্য পথৰ সন্ধানত সামুদ্ৰিক অভিযান বৃদ্ধি পাইছিল। ইয়াৰ ফলত নতুন স্থানৰ ভৌগোলিক জ্ঞান আৰু মানচিত্ৰ নিৰ্মাণৰ বিকাশ হৈছিল।
(গ) কম-বেছি ১৫০টা শব্দত উত্তৰ কৰা
১। পৰিৱেশ পৰিচালিত মানৱৰ ধাৰণটো উদাহৰণৰ সহায়ত উপস্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ত মানুহৰ জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি অতি সীমিত আছিল। সেয়েহে মানুহে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। প্ৰকৃতিৰ শক্তি আৰু পৰিস্থিতিয়ে মানুহৰ খাদ্য, পোছাক, বাসস্থান, জীৱিকা আৰু দৈনন্দিন কাৰ্যকলাপ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। এই ধাৰণাক পৰিৱেশীয় নিৰ্ণয়বাদ বোলা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে, অতি শীতল অঞ্চলত বাস কৰা এস্কিম’সকলে স্থানীয় পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই পশুৰ ছালৰ পোছাক ব্যৱহাৰ কৰে আৰু মাছ তথা সামুদ্ৰিক প্ৰাণীৰ ওপৰত জীৱিকাৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰে। মৰুভূমি অঞ্চলৰ লোকসকলে পানীৰ অভাৱৰ বাবে মৰূদ্যানক কেন্দ্ৰ কৰি বসতি স্থাপন কৰে। একেদৰে পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ মানুহৰ ঘৰ-বাৰী, কৃষিকাৰ্য আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থাও পাহাৰৰ প্ৰাকৃতিক অৱস্থাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়।
এইবোৰৰ পৰা দেখা যায় যে প্ৰযুক্তিগত উন্নতিৰ আগতে মানুহ প্ৰকৃতিৰ দাসৰ দৰে আছিল আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশেই মানুহৰ জীৱন-পদ্ধতি বহুলাংশে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
২। সাম্ভাব্যবাদ কি? কেনে পৰিৱেশত এই মতবাদটোৱে গঢ় লৈছিল?
উত্তৰঃ
মানুহ কেৱল প্ৰকৃতিৰ নিৰ্দেশত চলা নিষ্ক্ৰিয় জীৱ নহয়। মানুহে নিজৰ জ্ঞান, বুদ্ধি, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশে আগবঢ়োৱা বিভিন্ন সুযোগৰ মাজৰ পৰা নিজৰ সুবিধা অনুযায়ী বাছনি কৰিব পাৰে। এই ধাৰণাকে সাম্ভাব্যবাদ বা Possibilism বোলা হয়।
সাম্ভাব্যবাদ অনুসৰি প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ আগত বহুতো সম্ভাৱনা বা সুযোগ সৃষ্টি কৰে, কিন্তু সেই সুযোগসমূহৰ কোনটো ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব, সেয়া মানুহে নিৰ্ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, নদীৰ পানী মানুহে জলসিঞ্চন, জলবিদ্যুৎ উৎপাদন, পৰিবহণ আদি বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়ন, উদ্যোগীকৰণ আৰু মানুহৰ প্ৰাকৃতিক বাধা অতিক্ৰম কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই মতবাদ গঢ় লৈছিল। ফৰাচী ভূগোলবিদ ভিডাল ডি লা ব্লাছ এই মতবাদৰ অন্যতম প্ৰধান সমৰ্থক আছিল। এই মতবাদে মানুহক প্ৰকৃতিৰ দাসৰ পৰিৱৰ্তে সক্ৰিয় পৰিৱেশ-ব্যৱহাৰকাৰী হিচাপে গণ্য কৰে।
৩। মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়ন পৰিসৰ চমুকৈ উপস্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ ভূগোলৰ অধ্যয়নৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াত মূলত মানুহ, মানৱ সমাজ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা হয়। মানুহে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত কেনেদৰে বসবাস কৰে, জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলে, সেয়া মানৱ ভূগোলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।
মানৱ ভূগোলৰ অন্তৰ্গত জনসংখ্যা ভূগোলত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব, বৃদ্ধি আৰু প্ৰব্ৰজন; বসতি ভূগোলত গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া বসতি; অৰ্থনৈতিক ভূগোলত কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ; ৰাজনৈতিক ভূগোলত ৰাষ্ট্ৰ, সীমা আৰু ৰাজনৈতিক অঞ্চল; আৰু সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক ভূগোলত সমাজ, ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।
ইয়াৰ উপৰি মানৱ ভূগোল সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, ইতিহাস, ৰাজনীতি বিজ্ঞান আৰু নৃতত্ত্বৰ সৈতেও জড়িত। সেয়েহে মানুহৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনৰ স্থানিক বৈশিষ্ট্যসমূহৰ অধ্যয়নেই মানৱ ভূগোলৰ মুখ্য পৰিসৰ।
Update 16/08/2026
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post