জনসংখ্যা আৰু উন্নয়ন
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসংখ্যা বিতৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মানুহ কেনেদৰে বিস্তৃত হৈ বসবাস কৰিছে তাক জনসংখ্যা বিতৰণ বোলে।
২। জনসংখ্যা ঘনত্ব বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কোনো অঞ্চলৰ প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত বাস কৰা লোকৰ সংখ্যাক জনসংখ্যা ঘনত্ব বোলে।
৩। জনসংখ্যা ঘনত্ব সাধাৰণতে কেনেদৰে প্ৰকাশ কৰা হয়?
উত্তৰঃ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত বাস কৰা লোকৰ সংখ্যাৰে।
৪। জনসংখ্যা বৃদ্ধি মানে কি?
উত্তৰঃ এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত কোনো অঞ্চলৰ জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগত পৰিৱৰ্তনক জনসংখ্যা বৃদ্ধি বোলে।
৫। জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যক জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি বোলে।
৬। জনসংখ্যাৰ প্ৰকৃত বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ লগত নিট প্ৰব্ৰজন যোগ কৰিলে যি মুঠ পৰিৱৰ্তন পোৱা যায়, তাক প্ৰকৃত বৃদ্ধি বোলে।
৭। ধনাত্মক জনসংখ্যা বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া জন্ম আৰু আগমন প্ৰব্ৰজনৰ ফলত হোৱা যোগফল মৃত্যু আৰু বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজনতকৈ বেছি হয়, তেতিয়া জনসংখ্যা ধনাত্মক হাৰত বৃদ্ধি পায়।
৮। ঋণাত্মক জনসংখ্যা বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া মৃত্যু আৰু বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজন জন্ম আৰু আগমন প্ৰব্ৰজনতকৈ বেছি হয়, তেতিয়া জনসংখ্যা ঋণাত্মক হাৰত বৃদ্ধি পায়।
৯। জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা মুখ্য উপাংশ কি কি?
উত্তৰঃ জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন।
১০। জন্মৰ হাৰ কি?
উত্তৰঃ এটা বছৰত প্ৰতি ১,০০০ জন লোকৰ বিপৰীতে হোৱা জীৱিত জন্মৰ সংখ্যাক জন্মৰ হাৰ বোলে।
১১। মৃত্যুৰ হাৰ কি?
উত্তৰঃ এটা বছৰত প্ৰতি ১,০০০ জন লোকৰ বিপৰীতে হোৱা মৃত্যুৰ সংখ্যাক মৃত্যুৰ হাৰ বোলে।
১২। প্ৰব্ৰজন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানুহে স্থায়ী বা অৰ্ধ-স্থায়ীভাৱে এটা স্থানৰ পৰা আন এটা স্থানলৈ বাসস্থান সলনি কৰাকে প্ৰব্ৰজন বোলে।
১৩। প্ৰব্ৰজনৰ মুখ্য সোঁত কেইটা?
উত্তৰঃ চাৰিটা।
১৪। প্ৰব্ৰজনৰ চাৰিটা সোঁত কি কি?
উত্তৰঃ গ্ৰামৰ পৰা গ্ৰামলৈ, গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ, নগৰৰ পৰা নগৰলৈ আৰু নগৰৰ পৰা গ্ৰামলৈ।
১৫। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক কাৰক কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ সুবিধাই মানুহক কোনো নতুন ঠাইলৈ যাবলৈ আকৰ্ষণ কৰে, সেইবোৰক আকৰ্ষক কাৰক বোলে।
১৬। প্ৰব্ৰজনৰ বিকৰ্ষক কাৰক কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ অসুবিধা বা সমস্যাই মানুহক নিজৰ বাসস্থান এৰিবলৈ বাধ্য কৰে, সেইবোৰক বিকৰ্ষক কাৰক বোলে।
১৭। পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলবোৰ সাধাৰণতে ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ সমতল, সাৰুৱা, পানীসমৃদ্ধ আৰু অনুকূল জলবায়ুযুক্ত অঞ্চলত।
১৮। পৃথিৱীৰ বিৰল জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মৰুভূমি, মেৰু অঞ্চল, অতি উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চল আৰু ঘন বিষুৱীয় অৰণ্য।
১৯। পৃথিৱীৰ কোন মহাদেশত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক?
উত্তৰঃ আফ্ৰিকা।
২০। জনসাংখ্যিক অৱস্থান্তৰৰ স্তৰ কেইটা?
উত্তৰঃ তিনিটা মূল স্তৰ।
খ. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ
পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণত বহুতো ভৌগোলিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়। মুখ্য কাৰকসমূহ হ’ল—
-
পানীৰ প্ৰাপ্যতা
-
ভূ-আকৃতি
-
জলবায়ু
-
মাটিৰ উৰ্বৰতা
-
খনিজ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ
-
উদ্যোগ আৰু কৰ্মসংস্থান
-
নগৰীকৰণ
-
পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ
-
ৰাজনৈতিক স্থিৰতা
-
শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ সুবিধা
অনুকূল পৰিৱেশ আৰু উন্নত অৰ্থনৈতিক সুযোগ থকা অঞ্চলত জনসংখ্যা অধিক ঘন হয়।
২। জনসংখ্যা ঘনত্ব বুলিলে কি বুজা? পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত জনসংখ্যা ঘনত্ব কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ
কোনো অঞ্চলৰ মুঠ জনসংখ্যাক সেই অঞ্চলৰ মুঠ ক্ষেত্ৰফলেৰে ভাগ কৰিলে জনসংখ্যা ঘনত্ব পোৱা যায়। সাধাৰণতে ইয়াক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত লোকসংখ্যাৰে প্ৰকাশ কৰা হয়।
পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলত জনসংখ্যা ঘনত্ব সমান নহয়। পূব এচিয়া, দক্ষিণ এচিয়া, দক্ষিণ-পূব এচিয়া, পশ্চিম ইউৰোপ আদি অঞ্চল ঘন জনবসতিপূৰ্ণ। আনহাতে মৰুভূমি, মেৰু অঞ্চল, উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চল আৰু ঘন বিষুৱীয় অৰণ্যত জনসংখ্যা অতি পাতল।
৩। জনসংখ্যা বৃদ্ধি মানে কি বুজা?
উত্তৰঃ
এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত কোনো অঞ্চলৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পোৱাকে জনসংখ্যা বৃদ্ধি বা জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন বোলে। জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজনৰ ফলত এই পৰিৱৰ্তন ঘটে।
৪। জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি মানে কি?
উত্তৰঃ
জন্মৰ সংখ্যা আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যই জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
স্বাভাৱিক বৃদ্ধি = জন্ম − মৃত্যু
৫। জনসংখ্যাৰ প্ৰকৃত বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ
জন্ম-মৃত্যুৰ পাৰ্থক্যৰ লগত আগমন আৰু বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰভাৱ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি যি মুঠ জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তন পোৱা যায়, তাক প্ৰকৃত বৃদ্ধি বোলে।
প্ৰকৃত বৃদ্ধি = জন্ম − মৃত্যু + আগমন − বহিৰ্গমন
৬। ধনাত্মক জনসংখ্যা বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ
যেতিয়া কোনো অঞ্চলত জন্মৰ সংখ্যা মৃত্যুতকৈ বেছি হয় অথবা আগমন প্ৰব্ৰজন বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজনতকৈ বেছি হয়, তেতিয়া মুঠ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়। ইয়াক ধনাত্মক জনসংখ্যা বৃদ্ধি বোলে।
৭। ঋণাত্মক জনসংখ্যা বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ
যেতিয়া কোনো অঞ্চলত মৃত্যুৰ সংখ্যা জন্মতকৈ বেছি হয় অথবা বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজন আগমন প্ৰব্ৰজনতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া মুঠ জনসংখ্যা হ্ৰাস পায়। ইয়াক ঋণাত্মক বৃদ্ধি বোলে।
৮। জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ উপাংশকেইটা কি কি?
উত্তৰঃ
জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা মুখ্য উপাংশ হ’ল—
-
জন্ম
-
মৃত্যু
-
প্ৰব্ৰজন
৯। প্ৰব্ৰজন মানে কি বুজায়?
উত্তৰঃ
মানুহে কৰ্মসংস্থান, শিক্ষা, বিবাহ, নিৰাপত্তা, উন্নত জীৱনযাপন বা অন্য কোনো কাৰণত এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ স্থায়ী বা অৰ্ধ-স্থায়ীভাৱে বাসস্থান সলনি কৰাকে প্ৰব্ৰজন বোলে।
১০। প্ৰব্ৰজনৰ সোঁত কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰঃ
প্ৰব্ৰজনৰ মুখ্য সোঁত চাৰিটা—
-
গ্ৰামৰ পৰা গ্ৰামলৈ
-
গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ
-
নগৰৰ পৰা নগৰলৈ
-
নগৰৰ পৰা গ্ৰামলৈ
১১। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক আৰু বিকৰ্ষক কাৰক কাক বোলে?
উত্তৰঃ
যিবোৰ সুবিধাই কোনো ঠাইলৈ মানুহক আকৰ্ষণ কৰে, যেনে চাকৰি, শিক্ষা, চিকিৎসা, নিৰাপত্তা আৰু উন্নত জীৱনমান—সেইবোৰ আকৰ্ষক কাৰক।
যিবোৰ সমস্যাই নিজৰ ঠাই এৰিবলৈ বাধ্য কৰে, যেনে নিবনুৱা, দৰিদ্ৰতা, যুদ্ধ, মহামাৰী, দুৰ্যোগ আৰু সুযোগৰ অভাৱ—সেইবোৰ বিকৰ্ষক কাৰক।
১২। পৃথিৱীত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ
মানৱ ইতিহাসৰ অধিকাংশ সময়ত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা অতি ধীৰ গতিত বৃদ্ধি পাইছিল। উচ্চ জন্মহাৰৰ লগতে মহামাৰী, দুৰ্ভিক্ষ, যুদ্ধ আৰু উচ্চ মৃত্যুহাৰৰ বাবে মুঠ বৃদ্ধি কম আছিল।
শিল্প বিপ্লৱৰ পিছত কৃষি, চিকিৎসা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু খাদ্য উৎপাদনত উন্নতি ঘটাত মৃত্যুৰ হাৰ দ্রুত হ্ৰাস পায়। ফলত জনসংখ্যা দ্রুত বৃদ্ধি পাবলৈ আৰম্ভ কৰে।
বিশেষকৈ বিংশ শতিকাত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ গতি অতি তীব্ৰ হয়। কিন্তু বৰ্তমান বহু উন্নত দেশত জন্মৰ হাৰ কম হোৱাৰ ফলত বৃদ্ধি ধীৰ বা ঋণাত্মক, আনহাতে বহু উন্নয়নশীল দেশত বৃদ্ধি তুলনামূলকভাৱে অধিক।
গ. শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা
১। কোন মহাদেশত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক?
A) আফ্ৰিকা
B) দক্ষিণ আমেৰিকা
C) এচিয়া
D) উত্তৰ আমেৰিকা
উত্তৰঃ A) আফ্ৰিকা
২। তলৰ কোনটো বিৰল জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল নহয়?
A) আটাকামা মৰুভূমি
B) দক্ষিণ-পূব এচিয়া
C) বিষুৱীয় ঘন অৰণ্য অঞ্চল
D) মেৰু অঞ্চল
উত্তৰঃ B) দক্ষিণ-পূব এচিয়া
৩। তলৰ কোনটো বিকৰ্ষক কাৰক নহয়?
A) পানীৰ নাটনি
B) উন্নত শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ সুবিধা
C) নিবনুৱা সমস্যা
D) মহামাৰী
উত্তৰঃ B) উন্নত শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ সুবিধা
৪। জনসাংখ্যিক অৱস্থান্তৰৰ কোন স্তৰত জনসংখ্যা আটাইতকৈ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়?
A) প্ৰথম স্তৰ
B) দ্বিতীয় স্তৰ
C) তৃতীয় স্তৰ
D) কোনো স্তৰত নহয়
উত্তৰঃ B) দ্বিতীয় স্তৰ
৫। জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ সৈতে কোনটো জড়িত?
A) জন্ম আৰু মৃত্যু
B) জন্ম আৰু প্ৰব্ৰজন
C) মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন
D) কেৱল আগমন
উত্তৰঃ A) জন্ম আৰু মৃত্যু
৬। প্ৰকৃত জনসংখ্যা বৃদ্ধিত অন্তৰ্ভুক্ত হয়—
A) কেৱল জন্ম
B) কেৱল মৃত্যু
C) জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন
D) কেৱল প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ C) জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন
৭। জনসংখ্যা ঘনত্বৰ একক সাধাৰণতে—
A) লোক/কিলোমিটাৰ
B) লোক/বৰ্গ কিলোমিটাৰ
C) লোক/লিটাৰ
D) লোক/হেক্টৰ-মিটাৰ
উত্তৰঃ B) লোক/বৰ্গ কিলোমিটাৰ
৮। কোনটো জনসংখ্যা বিতৰণৰ ভৌগোলিক কাৰক?
A) জলবায়ু
B) ধৰ্ম
C) ৰাজনীতি
D) ভাষা
উত্তৰঃ A) জলবায়ু
৯। কোনটো প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক কাৰক?
A) যুদ্ধ
B) দুৰ্ভিক্ষ
C) উন্নত কৰ্মসংস্থান
D) মহামাৰী
উত্তৰঃ C) উন্নত কৰ্মসংস্থান
১০। কোনটো প্ৰব্ৰজনৰ বিকৰ্ষক কাৰক?
A) উন্নত চিকিৎসা
B) অধিক বেতন
C) ভাল শিক্ষা
D) নিবনুৱা সমস্যা
উত্তৰঃ D) নিবনুৱা সমস্যা
ঘ. প্ৰায় ৩০টা শব্দত উত্তৰ দিয়া
১। জনসংখ্যা বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা তিনিটা ভৌগোলিক কাৰক লিখা।
উত্তৰঃ
পানীৰ প্ৰাপ্যতা, ভূ-আকৃতি আৰু জলবায়ু জনসংখ্যা বিতৰণৰ তিনিটা মুখ্য ভৌগোলিক কাৰক। সমতল ভূমি, অনুকূল জলবায়ু আৰু পৰ্যাপ্ত পানী থকা অঞ্চলত জনবসতি অধিক হয়।
২। পৃথিৱীৰ কিছুমান অঞ্চল অধিক ঘন জনবসতিপূৰ্ণ কিয়?
উত্তৰঃ
সাৰুৱা মাটি, সমতল ভূমি, অনুকূল জলবায়ু, পানীৰ প্ৰাচুৰ্য, উন্নত উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধাৰ বাবে কিছুমান অঞ্চল অধিক ঘন জনবসতিপূৰ্ণ।
৩। জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা উপাংশ কি কি?
উত্তৰঃ
জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা মুখ্য উপাংশ হ’ল জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন। এই তিনিটাৰ পৰিৱৰ্তনে কোনো অঞ্চলৰ মুঠ জনসংখ্যা বৃদ্ধি বা হ্ৰাস নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ঙ. পাৰ্থক্য দেখুওৱা
১। জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ
জন্মৰ হাৰ
-
বছৰত প্ৰতি ১,০০০ জন লোকৰ বিপৰীতে হোৱা জীৱিত জন্মৰ সংখ্যা।
-
উচ্চ জন্মহাৰে জনসংখ্যা বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
-
ই জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধনাত্মক উপাংশ।
মৃত্যুৰ হাৰ
-
বছৰত প্ৰতি ১,০০০ জন লোকৰ বিপৰীতে হোৱা মৃত্যুৰ সংখ্যা।
-
উচ্চ মৃত্যুহাৰে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ গতি কমায়।
-
ই জনসংখ্যা হ্ৰাসৰ মুখ্য উপাংশ।
২। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক আৰু বিকৰ্ষক কাৰক
আকৰ্ষক কাৰক
-
উন্নত চাকৰি
-
অধিক মজুৰি
-
উন্নত শিক্ষা
-
উন্নত চিকিৎসা
-
নিৰাপত্তা
-
উন্নত পৰিবহণ
-
উন্নত জীৱনমান
বিকৰ্ষক কাৰক
-
নিবনুৱা সমস্যা
-
কম মজুৰি
-
দৰিদ্ৰতা
-
যুদ্ধ
-
মহামাৰী
-
দুৰ্যোগ
-
পানীৰ নাটনি
-
শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ অভাৱ
চ. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু ঘনত্বত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা সমানভাৱে বিতৰণ হোৱা নাই। কিছুমান অঞ্চল অতি ঘন জনবসতিপূৰ্ণ, আন কিছুমান অঞ্চল অতি বিৰল। ইয়াৰ পিছত বহুতো কাৰক আছে।
১. পানীৰ প্ৰাপ্যতা: মানুহৰ জীৱন, কৃষি আৰু উদ্যোগৰ বাবে পানী অপৰিহাৰ্য। সেইবাবে নদী উপত্যকা আৰু পানীসমৃদ্ধ অঞ্চলত জনসংখ্যা অধিক।
২. ভূ-আকৃতি: সমতল ভূমি কৃষি, ঘৰ-বাৰী, উদ্যোগ আৰু পথ নিৰ্মাণৰ বাবে সুবিধাজনক। সেয়ে সমভূমিত জনসংখ্যা অধিক; পাৰ্বত্য অঞ্চলত কম।
৩. জলবায়ু: অতি শীতল, অতি গৰম বা অধিক আৰ্দ্ৰ অঞ্চলত জনবসতি পাতল। মৃদু আৰু আৰামদায়ক জলবায়ুযুক্ত অঞ্চল ঘনবসতিপূৰ্ণ।
৪. মাটি: সাৰুৱা মাটি কৃষিৰ বাবে উপযোগী। গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ দৰে সাৰুৱা অঞ্চলত জনসংখ্যা অধিক।
৫. খনিজ আৰু উদ্যোগ: খনিজ সম্পদ আৰু উদ্যোগ থকা অঞ্চলত কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি হয় আৰু জনসংখ্যা কেন্দ্ৰীভূত হয়।
৬. পৰিবহণ আৰু নগৰীকৰণ: উন্নত পথ, ৰেল, বাণিজ্য, শিক্ষা আৰু চিকিৎসা সুবিধা থকা অঞ্চলত জনবসতি অধিক হয়।
২। জনসাংখ্যিক অৱস্থান্তৰৰ তিনিটা স্তৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
জনসাংখ্যিক অৱস্থান্তৰ তত্ত্বই এখন সমাজ উচ্চ জন্ম আৰু মৃত্যুহাৰৰ পৰা নিম্ন জন্ম আৰু মৃত্যুহাৰলৈ কেনেদৰে অগ্ৰসৰ হয়, সেই কথা বুজায়।
প্ৰথম স্তৰ
জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটাই উচ্চ। মহামাৰী, দুৰ্ভিক্ষ, চিকিৎসাৰ অভাৱ আৰু নিম্ন জীৱনমানৰ বাবে মৃত্যুহাৰ অধিক থাকে। সেয়ে জনসংখ্যা খুব ধীৰে বৃদ্ধি পায়।
দ্বিতীয় স্তৰ
মৃত্যুৰ হাৰ দ্রুত কমে, কিন্তু জন্মৰ হাৰ কিছু সময় উচ্চ হৈ থাকে। উন্নত চিকিৎসা, খাদ্য, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ বাবে মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পায়। ফলত জনসংখ্যা অতি দ্রুত বৃদ্ধি পায়।
তৃতীয় স্তৰ
জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটাই নিম্ন হয়। নগৰীকৰণ, শিক্ষা, উন্নত জীৱনমান, পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু মহিলাৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে জন্মহাৰ কমে। ফলত জনসংখ্যা স্থিৰ বা অতি ধীৰে বৃদ্ধি পায়।
৩। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
জনসংখ্যা বৃদ্ধিক মূলত স্বাভাৱিক বৃদ্ধি, প্ৰকৃত বৃদ্ধি, ধনাত্মক বৃদ্ধি আৰু ঋণাত্মক বৃদ্ধি হিচাপে বুজিব পাৰি।
স্বাভাৱিক বৃদ্ধি: জন্ম আৰু মৃত্যুৰ পাৰ্থক্য।
প্ৰকৃত বৃদ্ধি: জন্ম-মৃত্যুৰ লগত আগমন আৰু বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজনো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
ধনাত্মক বৃদ্ধি: যেতিয়া মুঠ যোগ হোৱা জনসংখ্যা হ্ৰাস হোৱা জনসংখ্যাতকৈ বেছি হয়।
ঋণাত্মক বৃদ্ধি: যেতিয়া মৃত্যু আৰু বহিৰ্গমন জন্ম আৰু আগমনতকৈ বেছি হয়।
এই উপাংশসমূহৰ সমন্বয়ৰ ফলতেই এখন দেশ বা অঞ্চলৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি, স্থিৰতা বা হ্ৰাস নিৰ্ধাৰিত হয়।
৪। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক আৰু বিকৰ্ষক কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
মানুহে বিভিন্ন সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰাকৃতিক কাৰণত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।
বিকৰ্ষক কাৰকসমূহ মানুহক নিজৰ স্থান এৰিবলৈ বাধ্য কৰে। যেনে—দৰিদ্ৰতা, নিবনুৱা সমস্যা, কম মজুৰি, যুদ্ধ, ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, মহামাৰী, দুৰ্যোগ, পানীৰ নাটনি আৰু শিক্ষা-চিকিৎসাৰ অভাৱ।
আকৰ্ষক কাৰকসমূহ মানুহক নতুন ঠাইলৈ আকৰ্ষণ কৰে। যেনে—চাকৰিৰ সুবিধা, অধিক মজুৰি, উন্নত শিক্ষা, চিকিৎসা, নিৰাপত্তা, উন্নত পৰিবহণ, উন্নত বাসস্থান আৰু উচ্চ জীৱনমান।
বিশেষকৈ গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ হোৱা প্ৰব্ৰজনত উন্নত কৰ্মসংস্থান আৰু শিক্ষা মুখ্য আকৰ্ষক কাৰক।
ছ. অসমৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু ঘনত্বৰ চমু টোকা
উত্তৰঃ
২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ৩.১২ কোটি আৰু জনসংখ্যা ঘনত্ব আছিল প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত প্ৰায় ৩৯৮ জন।
অসমত জনসংখ্যা সমানভাৱে বিতৰণ হোৱা নাই। ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাৰ সমতল, সাৰুৱা আৰু যাতায়াত সুবিধাযুক্ত অঞ্চলত জনবসতি অধিক ঘন। ইয়াৰ বিপৰীতে পাহাৰীয়া, বনাঞ্চল, চৰ-চাপৰি আৰু দুৰ্গম অঞ্চলত জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে পাতল।
গুৱাহাটী আৰু আন নগৰ কেন্দ্ৰসমূহত কৰ্মসংস্থান, শিক্ষা, চিকিৎসা, বাণিজ্য আৰু পৰিবহণৰ সুবিধাৰ বাবে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অধিক।
জ. গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণ অসম কিয়?
উত্তৰঃ
ভূ-আকৃতি, পানী, জলবায়ু, মাটি, সম্পদ, উদ্যোগ, কৰ্মসংস্থান, পৰিবহণ আৰু সামাজিক সুবিধাৰ আঞ্চলিক পাৰ্থক্যৰ বাবে জনসংখ্যা অসমভাৱে বিতৰণ হৈছে।
২। সমভূমিত জনসংখ্যা অধিক কিয়?
উত্তৰঃ
সমভূমি কৃষি, পথ-ঘাট, ঘৰ-বাৰী, উদ্যোগ আৰু নগৰ গঢ়ি তোলাৰ বাবে সুবিধাজনক। সেয়ে ইয়াত অধিক জনসংখ্যা কেন্দ্ৰীভূত হয়।
৩। মৰুভূমি অঞ্চলত জনসংখ্যা কম কিয়?
উত্তৰঃ
পানীৰ অভাৱ, অতি গৰম জলবায়ু, অনুৰ্বৰ মাটি আৰু জীৱিকা-সুবিধাৰ সীমাবদ্ধতাৰ বাবে মৰুভূমিত জনসংখ্যা অতি কম।
৪। মেৰু অঞ্চলত জনসংখ্যা পাতল কিয়?
উত্তৰঃ
অতি শীতল জলবায়ু, বৰফাবৃত ভূমি, কৃষিৰ অসুবিধা আৰু সীমিত অৰ্থনৈতিক সুযোগৰ বাবে মেৰু অঞ্চলত জনবসতি কম।
৫। উদ্যোগে জনসংখ্যা বিতৰণত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ
উদ্যোগে কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰে। ফলত মানুহ উদ্যোগিক অঞ্চললৈ প্ৰব্ৰজন কৰে আৰু তেনে অঞ্চলৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়।
৬। নগৰীকৰণ আৰু প্ৰব্ৰজনৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ
গ্ৰামৰ পৰা চাকৰি, শিক্ষা আৰু উন্নত সুবিধাৰ সন্ধানত নগৰলৈ প্ৰব্ৰজন বৃদ্ধি পালে নগৰীকৰণো দ্ৰুত হয়।
৭। অধিক জন্মহাৰে কি প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ
মৃত্যুহাৰ কম থাকিলে অধিক জন্মহাৰে মুঠ জনসংখ্যা দ্রুত বৃদ্ধি কৰে।
৮। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ মুখ্য কাৰণ কি?
উত্তৰঃ
শিক্ষা, নগৰীকৰণ, পৰিয়াল পৰিকল্পনা, মহিলাৰ কৰ্মসংস্থান আৰু জীৱনমান উন্নত হোৱাৰ ফলত জন্মহাৰ হ্ৰাস পায়।
৯। নিট প্ৰব্ৰজন কি?
উত্তৰঃ
কোনো অঞ্চললৈ হোৱা আগমন প্ৰব্ৰজন আৰু সেই অঞ্চলৰ পৰা হোৱা বহিৰ্গমন প্ৰব্ৰজনৰ পাৰ্থক্যক নিট প্ৰব্ৰজন বোলে।
১০। জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ
অতি কম সময়ৰ ভিতৰত জনসংখ্যা অস্বাভাৱিকভাৱে দ্রুত বৃদ্ধি পোৱাকে জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বোলে।
ঝ. MCQ — ২০টা
১। জনসংখ্যা ঘনত্ব মানে—
A) প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত জনসংখ্যা
B) মুঠ জন্ম
C) মুঠ মৃত্যু
D) প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ A) প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত জনসংখ্যা
২। পৃথিৱীৰ কোন অঞ্চল সাধাৰণতে অধিক ঘন জনবসতিপূৰ্ণ?
A) মেৰু অঞ্চল
B) সমতল নদী উপত্যকা
C) মৰুভূমি
D) উচ্চ পৰ্বত
উত্তৰঃ B) সমতল নদী উপত্যকা
৩। জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ উপাংশ কোনটো?
A) বৰষুণ
B) মাটি
C) জন্ম
D) তাপমান
উত্তৰঃ C) জন্ম
৪। তলৰ কোনটো বিৰল জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল?
A) গংগা সমভূমি
B) পশ্চিম ইউৰোপ
C) দক্ষিণ-পূব এচিয়া
D) আটাকামা মৰুভূমি
উত্তৰঃ D) আটাকামা মৰুভূমি
৫। স্বাভাৱিক বৃদ্ধি নিৰ্ণয় কৰা হয়—
A) জন্ম আৰু মৃত্যুৰ পাৰ্থক্যৰে
B) কেৱল প্ৰব্ৰজনেৰে
C) কেৱল মৃত্যুৰে
D) কেৱল জন্মৰে
উত্তৰঃ A) জন্ম আৰু মৃত্যুৰ পাৰ্থক্যৰে
৬। কোনটো প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক কাৰক?
A) মহামাৰী
B) উন্নত চাকৰি
C) যুদ্ধ
D) পানীৰ নাটনি
উত্তৰঃ B) উন্নত চাকৰি
৭। কোনটো বিকৰ্ষক কাৰক?
A) উন্নত চিকিৎসা
B) উন্নত শিক্ষা
C) নিবনুৱা সমস্যা
D) অধিক মজুৰি
উত্তৰঃ C) নিবনুৱা সমস্যা
৮। জনসাংখ্যিক অৱস্থান্তৰৰ কোন স্তৰত বৃদ্ধি দ্ৰুততম?
A) প্ৰথম
B) তৃতীয়
C) শেষৰ পিছত
D) দ্বিতীয়
উত্তৰঃ D) দ্বিতীয়
৯। মুঠ জনসংখ্যা বৃদ্ধি হ’লে তাক কোৱা হয়—
A) ধনাত্মক বৃদ্ধি
B) ঋণাত্মক বৃদ্ধি
C) শূন্য বৃদ্ধি
D) মৃত্যুহাৰ
উত্তৰঃ A) ধনাত্মক বৃদ্ধি
১০। আগমন আৰু বহিৰ্গমনৰ পাৰ্থক্য হৈছে—
A) জন্মহাৰ
B) নিট প্ৰব্ৰজন
C) মৃত্যুহাৰ
D) ঘনত্ব
উত্তৰঃ B) নিট প্ৰব্ৰজন
১১। কোনটো জনসংখ্যা বিতৰণৰ ভৌগোলিক কাৰক?
A) ৰাজনৈতিক দল
B) ধৰ্ম
C) জলবায়ু
D) ভাষা
উত্তৰঃ C) জলবায়ু
১২। গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ মানুহ যোৱাৰ মুখ্য কাৰণ—
A) কৃষিভূমি বৃদ্ধি
B) তুষাৰপাত
C) বনাঞ্চল
D) কৰ্মসংস্থান
উত্তৰঃ D) কৰ্মসংস্থান
১৩। জনসংখ্যাৰ প্ৰকৃত বৃদ্ধিত অন্তৰ্ভুক্ত হয়—
A) জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন
B) কেৱল জন্ম
C) কেৱল মৃত্যু
D) কেৱল প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ A) জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজন
১৪। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক হোৱা মহাদেশ—
A) ইউৰোপ
B) আফ্ৰিকা
C) উত্তৰ আমেৰিকা
D) অষ্ট্ৰেলিয়া
উত্তৰঃ B) আফ্ৰিকা
১৫। উন্নত দেশসমূহ সাধাৰণতে জনসাংখ্যিক অৱস্থান্তৰৰ—
A) প্ৰথম স্তৰত
B) দ্বিতীয় স্তৰত
C) শেষৰ স্তৰত
D) কোনো স্তৰত নহয়
উত্তৰঃ C) শেষৰ স্তৰত
১৬। সাৰুৱা মাটি থকা অঞ্চলত—
A) জনসংখ্যা সদায় শূন্য
B) জনসংখ্যা কম
C) কোনো প্ৰভাৱ নাই
D) সাধাৰণতে জনসংখ্যা অধিক
উত্তৰঃ D) সাধাৰণতে জনসংখ্যা অধিক
১৭। কোনটো প্ৰব্ৰজনৰ সোঁত?
A) গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ
B) নদীৰ পৰা সাগৰলৈ
C) পাহাৰৰ পৰা নদীলৈ
D) মাটিৰ পৰা বায়ুলৈ
উত্তৰঃ A) গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ
১৮। ঋণাত্মক জনসংখ্যা বৃদ্ধি ঘটে যেতিয়া—
A) জন্ম বেছি
B) হ্ৰাসৰ উপাংশ বৃদ্ধি পায়
C) আগমন বেছি
D) মৃত্যুহাৰ শূন্য
উত্তৰঃ B) হ্ৰাসৰ উপাংশ বৃদ্ধি পায়
১৯। জনসংখ্যা ঘনত্বৰ সৈতে কোনটো সঠিকভাৱে জড়িত?
A) জনসংখ্যা ÷ জন্মহাৰ
B) ক্ষেত্ৰফল ÷ জনসংখ্যা
C) জনসংখ্যা ÷ ক্ষেত্ৰফল
D) মৃত্যু ÷ জন্ম
উত্তৰঃ C) জনসংখ্যা ÷ ক্ষেত্ৰফল
২০। জনসংখ্যা বিতৰণৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
A) পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইত সমান
B) কেৱল নগৰত থাকে
C) কেৱল গ্ৰামত থাকে
D) অত্যন্ত অসম
উত্তৰঃ D) অত্যন্ত অসম
Teacher Generate Question Answer
দ্বিতীয় অধ্যায়
পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাঃ বিতৰণ ঘনত্ব আৰু বৃদ্ধি
অনুশীলনীঃ
(১) পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি ?
উত্তৰঃ
(২) জনসংখ্যা ঘনত্ব বুলিলে কি বুজা ? পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত জনসংখ্যা ঘনত্ব কেনেকুৱা ?
উত্তৰঃ
(৩) জনসংখ্যা বৃদ্ধি মানে কি বুজা ?
উত্তৰঃ
(৪) জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি মানে কি ?
উত্তৰঃ
(৫) জনসংখ্যাৰ প্ৰকৃত বৃদ্ধি কি ?
উত্তৰঃ
(৬) জনসংখ্যা ধণাত্মক বৃদ্ধি কি ?
উত্তৰঃ
(৭) জনসংখ্যা ধণাত্মক বৃদ্ধি কি ?
উত্তৰঃ
(৮) জনসংখ্যা ঋণাত্মক বৃদ্ধি কি ?
উত্তৰঃ
(৯) জনসংখ্যা পৰিবৰ্তনৰ উপাংশকেইটা কি কি ?
উত্তৰঃ
(১০) প্ৰব্ৰজন মানে কি বুজায় ?
উত্তৰঃ
(১১) প্ৰব্ৰজনৰ সোঁত কেইটা আৰু কি কি ?
উত্তৰঃ
(১২) প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষক আৰু বিকৰ্ষক কাৰক কাক বোলে ?
উত্তৰঃ
(১২) পৃথিৱীত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা ?
উত্তৰঃ
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post