অধ্যায় – ৪
মানৱ সম্পদৰ বিকাশ
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তলৰ কোনটো অৱস্থাই উন্নয়নৰ স্বৰূপ আটাইতকৈ ভালদৰে প্ৰকাশ কৰে?
A) আকাৰ বৃদ্ধি
B) সুসংবদ্ধ আকাৰ
C) ধনাত্মক গুণগত পৰিৱৰ্তন
D) সাধাৰণ পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ C) ধনাত্মক গুণগত পৰিৱৰ্তন।
২। মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাৰ সৈতে জড়িত বিশিষ্ট অৰ্থনীতিবিদ কোন?
উত্তৰঃ ড° মেহবুব উল হক।
৩। মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মানে কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ স্বাস্থ্য, শিক্ষা, দক্ষতা, জীৱনমান আৰু সুযোগ-সুবিধাৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা ধনাত্মক গুণগত উন্নতিক মানৱ সম্পদ উন্নয়ন বোলে।
৪। অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সুস্বাস্থ্য, শিক্ষা, দক্ষতা, স্বাধীনতা, সামাজিক অংশগ্ৰহণ আৰু নিজৰ লক্ষ্য পূৰণৰ সুযোগ থকা জীৱনক অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন বোলে।
৫। মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা মূল স্তম্ভ কি কি?
উত্তৰঃ সমতা, স্থায়িত্ব, উৎপাদনশীলতা আৰু ক্ষমতায়ন।
৬। সমতা বা সাম্য কি?
উত্তৰঃ সমাজৰ সকলো মানুহে সম্পদ, সুযোগ আৰু সুবিধা ন্যায্যভাৱে লাভ কৰিব পৰা অৱস্থাক সমতা বোলে।
৭। স্থায়িত্ব কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমানৰ উন্নয়ন সাধন কৰোঁতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ সুযোগ নষ্ট নকৰা নীতিক স্থায়িত্ব বোলে।
৮। উৎপাদনশীলতা কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু শ্ৰমৰ সহায়ত উৎপাদন আৰু আয় বৃদ্ধি কৰাৰ সক্ষমতাক উৎপাদনশীলতা বোলে।
৯। ক্ষমতায়ন কি?
উত্তৰঃ মানুহে নিজৰ জীৱনৰ বিষয়ে স্বাধীনভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব আৰু বিভিন্ন বিকল্পৰ মাজৰ পৰা বাছনি কৰিব পৰা ক্ষমতাক ক্ষমতায়ন বোলে।
১০। মানৱ উন্নয়নৰ মূল মাপকাঠি কি কি?
উত্তৰঃ স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু আয় বা সম্পদৰ প্ৰাপ্তি।
১১। মানৱ উন্নয়ন সূচকাংকক সংক্ষেপে কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ HDI।
১২। HDI-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Human Development Index।
১৩। মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন কোন সংস্থাই প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী বা UNDP।
১৪। মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন কেতিয়াৰ পৰা প্ৰকাশ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ১৯৯০ চনৰ পৰা।
১৫। মানৱ উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু কি?
উত্তৰঃ মানুহ।
১৬। মানৱ উন্নয়নৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ পছন্দ, সুযোগ, দক্ষতা আৰু জীৱনমান বৃদ্ধি কৰা।
১৭। স্বাস্থ্য উন্নয়নৰ সূচক হিচাপে কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ জন্মকালীন আয়ুসৰ প্ৰত্যাশা।
১৮। শিক্ষাৰ উন্নয়নে কি বৃদ্ধি কৰে?
উত্তৰঃ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা।
১৯। উন্নত আয়ে কি সুবিধা দিয়ে?
উত্তৰঃ খাদ্য, বাসস্থান, শিক্ষা, চিকিৎসা আৰু আন মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰে।
২০। মানৱ উন্নয়ন আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন একে নেকি?
উত্তৰঃ নহয়। অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন মানৱ উন্নয়নৰ এটা অংশহে; মানৱ উন্নয়ন অধিক বিস্তৃত ধাৰণা।
খ. মানৱ উন্নয়নৰ মূল উপাদান
১। মানৱ উন্নয়নৰ মূল উপাদানকেইটা কি কি?
উত্তৰঃ
মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা মূল স্তম্ভ হ’ল—
-
সমতা বা সাম্য
-
স্থায়িত্ব
-
উৎপাদনশীলতা
-
ক্ষমতায়ন
সমতা
সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৰ্মসংস্থান আৰু সম্পদৰ ওপৰত ন্যায্য সুযোগ লাভ কৰিব লাগে।
স্থায়িত্ব
বৰ্তমান প্ৰজন্মে উন্নয়নৰ সুবিধা গ্ৰহণ কৰোঁতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সুযোগ নষ্ট কৰিব নালাগে।
উৎপাদনশীলতা
মানুহৰ জ্ঞান, স্বাস্থ্য আৰু দক্ষতা উন্নত কৰি অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে উৎপাদনমূলক কামত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা হয়।
ক্ষমতায়ন
মানুহক নিজৰ জীৱনৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা, পছন্দ কৰা আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ স্বাধীনতা দিব লাগে।
গ. মানৱ উন্নয়নৰ মাপকাঠি
১। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ মাপকাঠি কি?
উত্তৰঃ
মানৱ উন্নয়নৰ মান নিৰ্ণয় কৰিবলৈ মূলত তিনিটা দিশ বিবেচনা কৰা হয়—
-
স্বাস্থ্য
-
শিক্ষা
-
আয় বা সম্পদৰ প্ৰাপ্তি
স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত মানুহ কিমান দীঘল আৰু সুস্থ জীৱন যাপন কৰে, শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত জ্ঞান আৰু শিক্ষালাভৰ সুযোগ কিমান, আৰু আয়ৰ ক্ষেত্ৰত এটা উন্নত জীৱন যাপন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সম্পদৰ প্ৰাপ্তি কিমান—এই তিনিটা দিশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি HDI নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
HDI-ৰ মান ১-ৰ ওচৰ চাপিলে মানৱ উন্নয়নৰ স্তৰ তুলনামূলকভাৱে উচ্চ আৰু ০-ৰ ওচৰ চাপিলে নিম্ন বুলি ধৰা হয়।
ঘ. মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন
১। মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন কি?
উত্তৰঃ
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী বা UNDP-এ ১৯৯০ চনৰ পৰা মানৱ উন্নয়নৰ বিভিন্ন দিশৰ ওপৰত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰি আহিছে। এই প্ৰতিবেদনক মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন বোলে।
ইয়াত বিভিন্ন দেশৰ স্বাস্থ্য, শিক্ষা, আয়, অসমতা, দৰিদ্ৰতা আৰু মানৱ উন্নয়নৰ অৱস্থা বিশ্লেষণ কৰা হয়। HDI-ৰ ভিত্তিত দেশসমূহৰ তুলনামূলক স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
ঙ. মানৱ উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা
১। মানৱ উন্নয়ন কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ
দেশৰ উন্নয়নৰ মূল আধাৰ মানুহ। মানুহ যদি সুস্থ, শিক্ষিত, দক্ষ আৰু উৎপাদনশীল নহয়, তেন্তে কেৱল অৰ্থনৈতিক সম্পদ থাকিলেই দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়ন সম্ভৱ নহয়।
সুস্বাস্থ্য মানুহক কৰ্মক্ষম কৰি তোলে। শিক্ষাই জ্ঞান আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে। উন্নত আয়ে জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণত সহায় কৰে।
মানৱ উন্নয়নে—
-
দৰিদ্ৰতা কমায়,
-
কৰ্মসংস্থান বৃদ্ধি কৰে,
-
সামাজিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰে,
-
নাৰী আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ ক্ষমতায়ন কৰে,
-
উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে,
-
জীৱনমান উন্নত কৰে।
সেয়েহে মানৱ উন্নয়ন কোনো দেশৰ স্থায়ী আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
চ. দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাটো বৰ্ণনা কৰা। HDI নিৰূপণৰ মুখ্য দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
উন্নয়ন মানে কেৱল আয় বা উৎপাদন বৃদ্ধি নহয়। উন্নয়ন হৈছে মানুহৰ জীৱনত হোৱা ধনাত্মক গুণগত পৰিৱৰ্তন।
মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাত মানুহক উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে ধৰা হয়। মানুহে সুস্থ জীৱন যাপন কৰিব, শিক্ষা লাভ কৰিব, নিজৰ দক্ষতা বিকশিত কৰিব, সমাজত অংশগ্ৰহণ কৰিব আৰু নিজৰ জীৱনৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰিব—এই সুযোগৰ বিস্তাৰেই মানৱ উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্য।
এই ধাৰণাৰ বিকাশত ড° মেহবুব উল হকৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আছে।
মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক নিৰূপণৰ মূল দিশসমূহ হ’ল—
১. স্বাস্থ্য
এটা দীঘল আৰু সুস্থ জীৱন যাপন কৰাৰ সম্ভাৱনা। ইয়াৰ বাবে জন্মকালীন আয়ুসৰ প্ৰত্যাশা গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
২. শিক্ষা
শিক্ষা আৰু জ্ঞান আহৰণৰ সুযোগ। ই মানুহৰ দক্ষতা, সচেতনতা আৰু সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
৩. আয়
উন্নত জীৱনমান বজাই ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় অৰ্থনৈতিক সামৰ্থ্য। আয়ে খাদ্য, বাসস্থান, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজন পূৰণৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
এই তিনিটা দিশ একেলগে এখন দেশৰ মানৱ উন্নয়নৰ সামগ্ৰিক ছবি প্ৰকাশ কৰে।
২। মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাটো কোনে আগবঢ়াইছিল? তেওঁ এই ধাৰণাটো কেনেদৰে ব্যাখ্যা কৰিছিল?
উত্তৰঃ
মানৱ উন্নয়নৰ আধুনিক ধাৰণাটোৰ বিকাশত পাকিস্তানী অৰ্থনীতিবিদ ড° মেহবুব উল হক-ৰ বিশেষ অৱদান আছিল।
তেওঁৰ মতে, উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰত অৰ্থনীতি নহয়, মানুহ থাকিব লাগে। উন্নয়নৰ উদ্দেশ্য হৈছে মানুহৰ পছন্দ আৰু সুযোগ বৃদ্ধি কৰা।
মানুহে যাতে—
-
সুস্থ জীৱন যাপন কৰিব পাৰে,
-
শিক্ষা লাভ কৰিব পাৰে,
-
দক্ষতা বিকশিত কৰিব পাৰে,
-
যথেষ্ট আয় কৰিব পাৰে,
-
সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে,
-
স্বাধীনভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে,
সেই পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাই প্ৰকৃত উন্নয়ন।
এই দৃষ্টিভংগীয়ে উন্নয়নক কেৱল জনমূৰি আয়ৰ সৈতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি মানুহৰ সামগ্ৰিক জীৱনমানৰ সৈতে যুক্ত কৰে।
৩। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত মানৱ উন্নয়নৰ মূল্যায়ন কেনেদৰে কৰা হয়?
উত্তৰঃ
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত মানৱ উন্নয়নৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কেৱল দেশৰ আকাৰ বা মুঠ আয় বিবেচনা কৰা নহয়। স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু আয়—এই তিনিটা মুখ্য দিশৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
এখন সৰু দেশৰ জনমূৰি আয় মধ্যম হ’লেও যদি স্বাস্থ্যসেৱা উন্নত, সাক্ষৰতা উচ্চ আৰু শিক্ষাৰ সুযোগ বিস্তৃত হয়, তেন্তে সেই দেশৰ মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক উচ্চ হ’ব পাৰে।
আনহাতে, সম্পদসমৃদ্ধ দেশ এখনত যদি শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক সুযোগ সীমিত হয়, তেন্তে মানৱ উন্নয়নৰ মান তুলনামূলকভাৱে কম হ’ব পাৰে।
সেয়েহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনাত HDI-এ কেৱল অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি নহয়, মানুহৰ বাস্তৱ জীৱনমানকো গুৰুত্ব দিয়ে।
৪। মানৱ উন্নয়নৰ মৌলিক দৃষ্টিভংগীসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ
মানৱ উন্নয়ন ব্যাখ্যা কৰিবলৈ কেইবাটাও দৃষ্টিভংগী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মুখ্য দৃষ্টিভংগীসমূহ হ’ল—
(ক) আয় দৃষ্টিভংগী
এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি অধিক আয়ে মানুহৰ জীৱনমান উন্নত কৰাত সহায় কৰে। খাদ্য, বাসস্থান, চিকিৎসা আৰু শিক্ষাৰ সুবিধা লাভ কৰিবলৈ আয় অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(খ) কল্যাণ দৃষ্টিভংগী
ই চৰকাৰৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সামাজিক সুৰক্ষা, পানী, বাসস্থান আদি কল্যাণমূলক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
(গ) মৌলিক প্ৰয়োজন দৃষ্টিভংগী
ই খাদ্য, বিশুদ্ধ পানী, বাসস্থান, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু পৰিষ্কাৰ পৰিৱেশৰ দৰে মৌলিক সুবিধা প্ৰদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
(ঘ) সক্ষমতা দৃষ্টিভংগী
এই দৃষ্টিভংগীত মানুহৰ দক্ষতা, স্বাধীনতা আৰু বিকল্প বাছনি কৰাৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰাক উন্নয়নৰ মূল কথা বুলি ধৰা হয়।
ছ. মানৱ উন্নয়ন সূচকাংকৰ ভিত্তিত দেশৰ শ্ৰেণীবিভাগ
১। HDI-ৰ ভিত্তিত দেশসমূহ কেনেদৰে শ্ৰেণীবিভক্ত কৰা হয়?
উত্তৰঃ
মানৱ উন্নয়ন সূচকাংকৰ ভিত্তিত দেশসমূহক সাধাৰণতে মানৱ উন্নয়নৰ বিভিন্ন স্তৰত ভাগ কৰা হয়। আধুনিক UNDP পদ্ধতিত দেশসমূহক—
-
অতি উচ্চ মানৱ উন্নয়ন
-
উচ্চ মানৱ উন্নয়ন
-
মধ্যম মানৱ উন্নয়ন
-
নিম্ন মানৱ উন্নয়ন
এই ধৰণে ভাগ কৰা হয়।
উচ্চ HDI থকা দেশসমূহত সাধাৰণতে উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা, উচ্চ শিক্ষাৰ সুযোগ, অধিক আয় আৰু উন্নত সামাজিক সুৰক্ষা থাকে।
নিম্ন HDI থকা দেশসমূহত দৰিদ্ৰতা, স্বাস্থ্যসেৱাৰ অভাৱ, কম সাক্ষৰতা, নিম্ন আয় আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ প্ৰভাৱ অধিক দেখা যায়।
জ. গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানৱ উন্নয়ন আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ
অৰ্থনৈতিক উন্নয়নে আয়, উৎপাদন আৰু সম্পদ বৃদ্ধিত গুৰুত্ব দিয়ে। মানৱ উন্নয়নে স্বাস্থ্য, শিক্ষা, স্বাধীনতা, সুযোগ আৰু জীৱনমানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
২। উচ্চ আয় থাকিলেই উচ্চ মানৱ উন্নয়ন নিশ্চিত হয়নে?
উত্তৰঃ
নহয়। আয়ৰ লগতে স্বাস্থ্য, শিক্ষা, সমতা আৰু সুযোগৰ প্ৰয়োজন হয়।
৩। শিক্ষাই মানৱ উন্নয়নত কেনে সহায় কৰে?
উত্তৰঃ
শিক্ষাই জ্ঞান, দক্ষতা, সচেতনতা, উৎপাদনশীলতা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
৪। স্বাস্থ্য কিয় মানৱ উন্নয়নৰ মূল আধাৰ?
উত্তৰঃ
সুস্বাস্থ্যৰ অবিহনে মানুহে শিক্ষা, কৰ্ম আৰু সামাজিক কাৰ্যত সম্পূৰ্ণ অংশগ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে।
৫। সমতা মানৱ উন্নয়নৰ বাবে কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ
যদি সুবিধা কেৱল সীমিত লোকৰ মাজত কেন্দ্ৰীভূত হয়, তেন্তে সমাজৰ সামগ্ৰিক উন্নয়ন নহয়। সমতাই সকলোকে সমান সুযোগ দিয়ে।
৬। স্থায়িত্ব কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ
আজিৰ উন্নয়নে যাতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ সম্পদ আৰু সুযোগ নষ্ট নকৰে, সেইবাবে স্থায়িত্ব প্ৰয়োজন।
৭। ক্ষমতায়নৰ মূল অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ
মানুহক নিজৰ জীৱন আৰু ভবিষ্যৎ সম্পৰ্কে স্বাধীনভাৱে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা দিয়া।
৮। উৎপাদনশীলতা কেনেদৰে বৃদ্ধি কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ
উন্নত শিক্ষা, স্বাস্থ্য, দক্ষতা, প্ৰযুক্তি আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগৰ জৰিয়তে।
৯। মানৱ উন্নয়নত নাৰীৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ
নাৰীশিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৰ্মসংস্থান আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পালে সমগ্ৰ সমাজৰ মানৱ উন্নয়ন ত্বৰান্বিত হয়।
১০। মানৱ উন্নয়নৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ
মানুহৰ জীৱনৰ পছন্দ, স্বাধীনতা, সক্ষমতা আৰু সুযোগৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰা।
ঝ. MCQ — ২০টা
১। উন্নয়নৰ সৰ্বোত্তম প্ৰকাশ কোনটো?
A) আকাৰ বৃদ্ধি
B) জনসংখ্যা বৃদ্ধি
C) ধনাত্মক গুণগত পৰিৱৰ্তন
D) ভূমি বৃদ্ধি
উত্তৰঃ C) ধনাত্মক গুণগত পৰিৱৰ্তন
২। মানৱ উন্নয়নৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত ব্যক্তি কোন?
A) ৰাটজেল
B) মেহবুব উল হক
C) মাৰ্শেল
D) মেকিণ্ডাৰ
উত্তৰঃ B) মেহবুব উল হক
৩। HDI-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ—
A) Human Development Index
B) Human Density Index
C) Health Development Index
D) Human Distribution Indicator
উত্তৰঃ A) Human Development Index
৪। মানৱ উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু—
A) উদ্যোগ
B) পুঁজি
C) চৰকাৰ
D) মানুহ
উত্তৰঃ D) মানুহ
৫। মানৱ উন্নয়নৰ এটা মুখ্য স্তম্ভ—
A) সমতা
B) উপনিবেশ
C) সামৰিক শক্তি
D) ভূমি বৃদ্ধি
উত্তৰঃ A) সমতা
৬। স্থায়িত্ব মানে—
A) বৰ্তমানত সকলো সম্পদ ব্যৱহাৰ
B) ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা
C) কেৱল উৎপাদন বৃদ্ধি
D) জনসংখ্যা বৃদ্ধি
উত্তৰঃ B) ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা
৭। HDI-ৰ এটা মুখ্য দিশ—
A) পাহাৰ
B) বৰষুণ
C) শিক্ষা
D) বনাঞ্চল
উত্তৰঃ C) শিক্ষা
৮। মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে—
A) UNESCO
B) WHO
C) IMF
D) UNDP
উত্তৰঃ D) UNDP
৯। মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ আৰম্ভ হয়—
A) ১৯৯০ চনত
B) ১৯৫০ চনত
C) ২০০০ চনত
D) ১৯৭৫ চনত
উত্তৰঃ A) ১৯৯০ চনত
১০। সুস্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক—
A) বৃষ্টিপাত
B) জন্মকালীন আয়ুসৰ প্ৰত্যাশা
C) কৃষিভূমি
D) খনিজ সম্পদ
উত্তৰঃ B) জন্মকালীন আয়ুসৰ প্ৰত্যাশা
১১। উন্নত শিক্ষাই বৃদ্ধি কৰে—
A) ৰোগ
B) নিৰ্ভৰশীলতা
C) দক্ষতা
D) দৰিদ্ৰতা
উত্তৰঃ C) দক্ষতা
১২। ক্ষমতায়নৰ অৰ্থ—
A) অন্যৰ ওপৰত শাসন
B) সামৰিক শক্তি
C) অধিক সম্পত্তি
D) সিদ্ধান্ত লোৱাৰ স্বাধীনতা
উত্তৰঃ D) সিদ্ধান্ত লোৱাৰ স্বাধীনতা
১৩। মানৱ উন্নয়নত আয়ৰ ভূমিকা—
A) মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি
B) জনসংখ্যা হ্ৰাস
C) জলবায়ু সলনি
D) ভূমিৰূপ সৃষ্টি
উত্তৰঃ A) মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি
১৪। মৌলিক প্ৰয়োজনৰ অন্তৰ্গত—
A) বিলাসী সামগ্ৰী
B) খাদ্য আৰু স্বাস্থ্য
C) আমোদ-প্ৰমোদ
D) শ্বেয়াৰ বজাৰ
উত্তৰঃ B) খাদ্য আৰু স্বাস্থ্য
১৫। মানৱ উন্নয়ন কেৱল কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে?
A) স্বাস্থ্য
B) শিক্ষা
C) আয়ৰ বৃদ্ধি মাত্ৰ
D) সুযোগ
উত্তৰঃ C) আয়ৰ বৃদ্ধি মাত্ৰ
১৬। উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায়—
A) অশিক্ষাৰ ফলত
B) অসুস্থতাৰ ফলত
C) সম্পদ অপচয়ত
D) শিক্ষা আৰু দক্ষতাৰ উন্নতিত
উত্তৰঃ D) শিক্ষা আৰু দক্ষতাৰ উন্নতিত
১৭। সমতা বুলিলে—
A) সকলোৰে ন্যায্য সুযোগ
B) সকলোৰে একে আয়
C) সকলোৰে একে বৃত্তি
D) সকলোৰে একে বাসস্থান
উত্তৰঃ A) সকলোৰে ন্যায্য সুযোগ
১৮। মানৱ উন্নয়নৰ উদ্দেশ্য—
A) কেৱল GDP বৃদ্ধি
B) মানুহৰ পছন্দ আৰু সুযোগ বৃদ্ধি
C) কেৱল উদ্যোগ বৃদ্ধি
D) জনসংখ্যা বৃদ্ধি
উত্তৰঃ B) মানুহৰ পছন্দ আৰু সুযোগ বৃদ্ধি
১৯। মানৱ উন্নয়নত চৰকাৰৰ ভূমিকা—
A) কেৱল কৰ সংগ্ৰহ
B) কেৱল আইন প্ৰণয়ন
C) শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কল্যাণৰ সুবিধা সৃষ্টি
D) কেৱল উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠা
উত্তৰঃ C) শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কল্যাণৰ সুবিধা সৃষ্টি
২০। মানৱ উন্নয়নৰ আধাৰ—
A) ধন মাত্ৰ
B) প্ৰাকৃতিক সম্পদ মাত্ৰ
C) সামৰিক শক্তি
D) সুস্থ, শিক্ষিত আৰু সক্ষম মানুহ
উত্তৰঃ D) সুস্থ, শিক্ষিত আৰু সক্ষম মানুহ
Teacher Generate Question Answer
চতুৰ্থ অধ্যায়
মানৱ সম্পদৰ বিকাশ
অনুশীলনীঃ
(ক) এটা শব্দ / বাক্যত উত্তৰ দিয়া ( প্রতিটো প্রশ্নৰ মূল্যাংক -১ )
১। তলত উল্লেখ কৰা কোনখন মহাদেশৰ জনসংখ্যা সর্বাধিক?
(ক) আফ্রিকা (খ) এছিয়া
(গ) দক্ষিণ আমেৰিকা (ঘ) ইউৰােপ
উত্তৰঃ
২। তলৰ কোনটো অঞ্চলত জনসংখ্যা সেৰেঙা নহয়?
(ক) আটাকামা (খ) ছাইবেৰিয়া
(গ) গ্রীনলেণ্ড (ঘ) দক্ষিণ-পূর্ব এছিয়া
উত্তৰঃ
৩। তলৰ কোনটো অৱস্থা এটা বিকর্ষণী কাৰক নহয়?
(ক) পানীৰ অভাৱ (খ) নিযুক্তিহীনতা (গ) মহামাৰী (ঘ) যাতায়াত সুবিধা
উত্তৰঃ
৪। তলৰ কোনটো তথ্য সত্য নহয়?
(ক) জনসংখ্যাৰ প্রকৃত বৃদ্ধি = পূর্বৰ জনসংখ্যা + জন্ম – মৃত্যু + অন্তঃপ্রব্রজন।
উত্তৰঃ
(খ) ১৬৫০-১৯৮৬ চনৰ মাজৰ সময়ছােৱাত বিশ্ব জনসংখ্যা ১২ গুণ বাঢ়িল।
উত্তৰঃ
(গ) ১৯৮৬-১৯৯৫ চনৰ সময়ছােৱাত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ১০০ কোটি বাঢ়িল।
উত্তৰঃ
(ঘ) আনবােৰ মহাদেশৰ তুলনাত ইউৰােপত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ কম।
উত্তৰঃ
৫। প্ৰব্ৰজনৰ ফলত গােটেই পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যা কম-বেছি হয়নে?
উত্তৰঃ
৬। চাকৰি আৰু শিক্ষালাভৰ উদ্দেশ্যে এবছৰৰ বেছি দিনৰ বাবে ওলাই যােৱা প্ৰব্ৰজনৰ শ্ৰেণীটো কি?
উত্তৰঃ
৭। বর্গ কিলােমিটাৰত ২০০ জনৰ অধিক লােকে বসতি কৰা আফ্রিকাৰ দেশখন কি?
উত্তৰঃ-
৮। জনদৃশ্যপট সংক্রমণ চক্ৰৰ কোনটো পর্যায়ত জনসংখ্যা সর্বাধিক বৃদ্ধি হয়?
উত্তৰঃ-
৯। উৎস অঞ্চলৰ আকর্ষণী কাৰকৰ ফলত জনপ্ৰব্ৰজন ঘটিব পাৰেনে?
উত্তৰঃ-
১০। তলৰ তালিকাখনৰ খালী ঠাই পূৰণ কৰা।
উত্তৰঃ
১১। জনদৃশ্যপট সংৰচনাত জনসংখ্যাৰ কোনবােৰ মাত্রা সন্নিৱিষ্ট কৰা হয়?
উত্তৰঃ-
১২। লিংগ – অনুপাত কাক বােলে?
উত্তৰঃ-
১৩। লিংগ – বৈষম্যৰ ফলত প্রধানকৈ কি সমস্যা সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ-
১৪। পৃথিৱীত সামগ্রিক লিংগানুপাত কিমান?
উত্তৰঃ-
১৫। কর্মক্ষম অথবা কৰ্মৰত শ্রেণীটোৰ বয়সসীমা কি?
উত্তৰঃ-
১৬। বয়স – লিংগানুপাতিক সংৰচনা উপস্থাপনৰ ৰঞ্জক – চিত্ৰটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ-
১৭। নাৰী – সাক্ষৰতা কাক বােলে?
উত্তৰঃ-
১৮। প্রাথমিক খণ্ডৰ জীৱিকাসমূহৰ মূল সাধাৰণ লক্ষণটো কি?
উত্তৰঃ-
১৯। সংযুক্ত আৰব এমৰেটছৰ জনসংখ্যা অতিপাত পুৰুষপ্রধান হােৱাৰ কাৰণ কি?
(ক) পুৰুষ শিশুৰ উচ্চ জন্মহাৰ
(খ) কন্যা শিশুৰ নিম্ন জন্মহাৰ
(গ) নাৰী জনসংখ্যাৰ ব্যাপক বহিঃপ্রব্রজন
(ঘ) পুৰুষৰ অন্তঃপ্রব্রজন
উত্তৰঃ
২০। তলৰ কোনখন ৰাষ্ট্ৰত পুৰুষ অনুপাতে নাৰীৰ সংখ্যা সর্বাধিক?
(ক) লাটভিয়া (খ) জাপান
(গ) ফ্রান্স (ঘ) জাৰ্মানী
উত্তৰঃ
২১। তলৰ কোনটো অৱস্থাই উন্নয়নৰ অৰ্থ অধিকভাৱে বহন কৰে?
(ক) ৰাষ্ট্রৰ বিশাল আয়তন
(খ) ৰাষ্ট্রৰ জনসংখ্যা সমৃদ্ধি
(গ) ধনাত্মক গুণগত পৰিৱর্তন
(ঘ) জনমূৰি সম্পদ বৃদ্ধি
উত্তৰঃ
২২। উন্নয়নৰ শেহতীয়া ধাৰণাটো কোনজন মনীষীয়ে উপস্থাপন কৰিছিল?
(ক) কুমাৰী এলেন চি চেম্পল
(খ) ড ° মেহবুব -উল-হক
(গ) ৰাটজেল
(ঘ) অধ্যাপক অমর্ত্য সেন
উত্তৰঃ
২৩। তলৰ কোনখন ৰাষ্ট্রৰ উচ্চ পর্যায়ৰ উন্নয়ন সম্ভৱ হােৱাগৈ নাই?
(ক) নৰৱে’
(খ) বেলজিয়াম
(গ) ইজিপ্ত
(ঘ) লাক্সেমবার্গ
উত্তৰঃ
২৪। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ স্তম্ভ চাৰিটা কি কি?
উত্তৰঃ-
২৫। উন্নয়নৰ প্ৰসংগৰে সমাজ এখনৰ উৎপাদন মানে কি?
উত্তৰঃ-
২৬। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ অভিগমন কাক বােলে?
উত্তৰঃ-
২৭। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্রমিক সংস্থাৰ প্ৰস্তাৱ অনুক্রমে মানুহৰ কি কি সুবিধাক প্রাথমিক প্রয়ােজনৰূপে চিহ্নিত কৰা হৈছে।
উত্তৰঃ-
২৮। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ সূচকাংকৰ ন্যূনতম আৰু ঊর্ধ্বতম গণনাংক কি কি?
উত্তৰঃ-
২৯। দৰিদ্ৰতা সূচকাংকৰ সহায়ত উন্নয়নৰ কোনটো দিশৰ আভাস পােৱা যায়?
উত্তৰঃ-
৩০। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ উচ্চ পর্যায়ত অৱস্থিত ৰাষ্ট্র এখনৰ উন্নয়ন সূচকাংক কমপক্ষেও কিমান লাগে?
উত্তৰঃ-
(খ) তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ কৰা ( প্রতিটো প্রশ্নৰ মূল্যাংক -৩ ):
১। জনসংখ্যাক এখন ৰাষ্ট্রৰ সর্বশ্রেষ্ঠ সম্পদ বােলে কিয়?
উত্তৰঃ-
২। জনসংখ্যাৰ বিতৰণত প্ৰভাৱকাৰী তিনিটা ভৌগােলিক কাৰকৰ চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ-
৩। কি কি কাৰণত খনি অঞ্চলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়?
উত্তৰঃ-
৪। গ্রামাঞ্চলৰ তুলনাত চহৰৰ জনসংখ্যা ক্ষিপ্র বৃদ্ধি হয় কিয়?
উত্তৰঃ-
৫। জনসংখ্যা ঘনত্ব কি ? ইয়াক কেনেকৈ নির্ণয় কৰা হয়?
উত্তৰঃ-
৬। জনসংখ্যা ঘনত্ব পৃথিৱীৰ নির্দিষ্ট কিছুমান অঞ্চলত বেছি হয় কিয়?
উত্তৰঃ-
৭। জনসংখ্যা বৃদ্ধি মানে কি? ইয়াক কি কি ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়?
উত্তৰঃ-
৮। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষণী আৰু বিকর্ষণী কাৰকৰ মাজত মূল প্রভেদ কি?
উত্তৰঃ-
৯। বর্ষানুবর্ষী প্ৰব্ৰজন কি? আধুনিক ঋতুপ্ৰব্ৰজনৰ লগত ইয়াৰ প্রভেদ কি?
উত্তৰঃ-
১০। ১৮০০-২০০০ চনৰ সময়ছােৱাত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা দুগুণ বৃদ্ধি পালে কিয়?
উত্তৰঃ-
১১। জনসংখ্যাৰ দ্বিগুণ বৃদ্ধিকাল কাক বােলে? এই বৃদ্ধিকাল বিভিন্ন যুগত আৰু বিভিন্ন দেশত একে নহয় কিয়?
উত্তৰঃ-
১২। জনসংখ্যাৰ সংৰচনা মানে কি বুজা?
উত্তৰঃ-
১৩। লিংগ বৈষম্য কাক বােলে? এই বৈষম্য কি কি কাৰণত সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ-
১৪। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰৰ লিংগ অনুপাত সম্বন্ধে থুলমূল আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ-
১৫। বয়স – সংৰচনাৰ পৰা কোনবােৰ আর্থ – সামাজিক সম্ভেদ পােৱা যায়?
উত্তৰঃ-
১৬। কানাডা আৰু ব্রাজিলৰ চহৰসমূহত পুৰুষতকৈ নাৰীৰ সংখ্যা অধিক হয় কিয়?
উত্তৰঃ-
১৭। জনসংখ্যা পিৰামিড কাক বােলে? এনেবােৰ পিৰামিডৰ সাধাৰণ লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ-
১৮। গাঁও আৰু চহৰৰ জনদশ্যপটসমূহৰ প্রভেদ কি কি?
উত্তৰঃ-
১৯। চহৰ অঞ্চলৰ বাসিন্দাৰ জীৱিকাসমূহৰ প্রধান লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ-
২০। সাক্ষৰতা হাৰ কি? ইয়াৰ পৰা দেশ এখনৰ বিষয়ে কি কি জনা যায়?
উত্তৰঃ-
২১। প্রাথমিক, দ্বিতীয়, তৃতীয়ক আৰু চতুর্থক খণ্ডৰ জীৱিকাৰ মূল লক্ষণবােৰ দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ-
২২। বৃদ্ধি আৰু উন্নয়ৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্ক দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ-
২৩। মেহবুব – উল – হকে উপস্থাপন কৰা উন্নয়নৰ ধাৰণাটো থােৰতে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ-
২৪। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ প্ৰধান ক্ষেত্র তিনিখন কি কি?
উত্তৰঃ-
২৫। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ স্তম্ভ চাৰিটাৰ অর্থ দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ-
২৬। স্থায়িত্ব কাক বােলে? উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়িত্ব কেনেকৈ প্রতিষ্ঠা কৰা হয়?
উত্তৰঃ-
২৭। উন্নয়ন পৰিক্ৰমাত ক্ষমতাৰ গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ-
২৮। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ অভিগমন মানে কি বুজায়?
উত্তৰঃ-
২৯। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ কল্যাণ বৃদ্ধি অভিগমন সম্পর্কে এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ-
৩০। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ সূচকাংক কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়?
উত্তৰঃ-
৩১। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ সূচকাংকত স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সম্পদৰ সান্নিধ্য প্রধান মাপক ৰূপে গ্রহণ কৰাৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ-
৩২। দৰিদ্ৰতা সূচকাংক কি? মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ লগত ইয়াৰ সম্পর্ক দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ-
৩৩। মানৱ উন্নয়নৰ আধাৰত পৃথিৱীৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহক কেনেকৈ শ্রেণীবিভাজন কৰা হয়?
উত্তৰঃ-
৩৪। মানৱ উন্নয়নত পৃথিৱীৰ উচ্চপর্যায়ৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সাধাৰণ লক্ষণ কি কি?
উত্তৰঃ-
৩৫। কেৱল আর্থিক অগ্রগতিৰ লেখেৰে উন্নয়নৰ জোখ লােৱাৰ অন্তৰায় কি?
উত্তৰঃ-
( গ ) কম – বেছি ১৫০ টা শব্দত উত্তৰ কৰা ( প্রত্যেক নম্বৰ মূল্যাংক -৫ )
১। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অংশত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু ঘনত্বৰ ওপৰত প্ৰভাৱকাৰী কাৰকসমূহ আলােচনা কৰা।
উত্তৰঃ-
২। জনসংখ্যা বিতৰণৰ ওপৰত উদ্যোগ আৰু চহৰৰ ভূমিকা পর্যালােচনা কৰা।
উত্তৰঃ-
৩। অঞ্চল এটাত জনসংখ্যাৰ প্রকৃত বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহৰ চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ-
৪। জনদৃশ্যপট সংক্রমণৰ পর্যায় তিনিটা উপস্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ-
৫। লিংগ অনুপাত মানে কি? ইয়াৰ দ্বাৰা জনসমষ্টি এটাৰ কোনবােৰ লক্ষণৰ প্রতিফলন ঘটে?
উত্তৰঃ-
৬। জনসংখ্যা পিৰামিড কেইপ্রকাৰৰ ? প্ৰতিটো প্ৰকাৰৰ পিৰামিডৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰখনৰ জনগাঁথনি সম্পর্কে কেনেধৰণৰ সম্ভেদ পােৱা যায়?
উত্তৰঃ-
৭। বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰত গ্রামাঞ্চল আৰু চহৰাঞ্চলৰ লিংগানুপাত একে লক্ষণৰ নােহােৱাৰ কাৰণসমূহ দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ-
৮। অথকাৰী জীৱিকা খণ্ড কেইপ্রকাৰৰ? জীৱিকা খণ্ডসমূহৰ সংৰচনাৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰ একোখনৰ আর্থিক অৱস্থাৰ বিষয়ে কি কি উমান পােৱা যায়?
উত্তৰঃ-
৯। মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন মানে কোনবােৰ ক্ষেত্ৰত উন্নয়নৰ অর্থ বহন কৰে তাৰ এটি থুলমূল আভাস যুগুত কৰা।
উত্তৰঃ-
১০। মানৱ সম্পদ উন্নয়নত সমতা আৰু স্থায়িত্বৰ তাৎপর্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ-
১১। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ চাৰিটা স্তম্ভৰ গুৰুত্ব উপস্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ-
১২। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ অভিগমনসমূহৰ ওপৰত আলােকপাত কৰা।
উত্তৰঃ-
১৩। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ সূচকাংক প্রস্তুত কৰােতে ব্যৱহাৰ কৰা মাপকসমূহে বহন কৰা তাৎপর্য আলােচনা কৰা।
উত্তৰঃ-
১৪। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰিজনি সম্পর্কে এটি থুলমূল আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ-
১৫। মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত মধ্যম আৰু নিম্ন পর্যায়ৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ উন্নয়ন পৰিক্ৰমাৰ প্রধান অন্তৰায়সমূহ বাছি উলিওৱা।
উত্তৰঃ-
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post