প্ৰাকৃতিক ভূগোলঃ বতৰ আৰু জলবায়ু
১। ‘মানৱ ভূগোল’ৰ এটি সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰধান শাখাবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভূগোলৰ যি বিভাগত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত মানুহৰ সম্পৰ্ক আৰু ইয়াৰ ফলত মানুহে সৃষ্টি কৰা মানৱ পৰিৱেশৰ বিষয়ে স্থান-কাল সাপেক্ষে অধ্যয়ন কৰা হয়, তাক বহলভাৱে মানৱ ভূগোল বোলে।
মানৱ ভূগোলৰ প্ৰধান শাখাবোৰ হ’ল—
১. বসতি ভূগোল
২. সমাজ ভূগোল
৩. অৰ্থনৈতিক ভূগোল
৪. সাংস্কৃতিক ভূগোল
৫. ৰাজনৈতিক ভূগোল
৬. নগৰীয় ভূগোল
৭. স্বাস্থ্য ভূগোল আদি।
২। মানৱ ভূগোলৰ বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱ ভূগোলৰ বিষয়বস্তু অতি ব্যাপক আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ। ইয়াৰ মূল বিষয় হৈছে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত মানুহৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ অধ্যয়ন।
বসতি ভূগোল, অৰ্থনৈতিক ভূগোল, সমাজ ভূগোল, স্বাস্থ্য ভূগোল আদি বিভিন্ন শাখাৰ জৰিয়তে মানুহৰ বসতি, বিতৰণ, কাৰ্যকলাপ আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰা হয়।
মানৱ ভূগোলৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে মানুহ। সেয়েহে পৃথিৱীৰ মানুহৰ গঠন, বৃদ্ধি, বিতৰণ আৰু বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ আৰ্হি বিশ্লেষণ কৰাই ইয়াৰ প্ৰধান বিষয়বস্তু।
৩। মানৱ জাতি বুলিলে কি বুজা? চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰায় একে ধৰণৰ দৈহিক গঠন, ছালৰ বৰণ আৰু বংশাণুক্ৰমিক বৈশিষ্ট্য বহন কৰা এক বৃহৎ মানৱ গোটক মানৱ জাতি বা Race বোলা হয়।
এই বৈশিষ্ট্যসমূহ সাধাৰণ জন্ম প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ বংশাণুক্ৰমে সঞ্চাৰিত হয়।
৪। কি কি ভিত্তিত মানৱজাতিক বিভাজন কৰা হয়? চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱজাতিক বিভাজন কৰাৰ প্ৰধান ভিত্তি হৈছে বংশাণুক্ৰমিক দৈহিক বৈশিষ্ট্য।
বিশেষকৈ—
- ছালৰ ৰং
- চুলিৰ ধৰণ
- উচ্চতা
- নাকৰ আকৃতি
- মুখমণ্ডলৰ গঠন
আদি বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৃথিৱীৰ মানুহক প্ৰধানকৈ তিনিটা গোষ্ঠীত বিভক্ত কৰা হয়—
১. ককেছীয়
২. নিগ্ৰ’ইড
৩. মঙ্গোলীয়।
৫। মানুহ আৰু মানৱজাতিৰ সৃষ্টি সম্পৰ্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জীৱবিজ্ঞানীৰ বিৱৰ্তনবাদী ধাৰণা অনুসৰি প্লিষ্ট’চিন যুগত অনুকূল জলবায়ু আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ ফলত হ’ম’ চেপিয়েন নামৰ আধুনিক মানৱ প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হয়।
নৃতত্ত্ববিদসকলৰ মতে, আফ্ৰিকা মানুহৰ অতি প্ৰাচীন জন্মস্থানসমূহৰ অন্যতম। তাৰ পৰা কালক্ৰমত মানুহ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অংশলৈ বিস্তাৰিত হয়।
বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু বংশাণুক্ৰমিক পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মানুহৰ দৈহিক বৈশিষ্ট্যতো পাৰ্থক্য দেখা যায়।
৬। চুলি, নাক, মুখ, উচ্চতা, ছাল আদি দৈহিক বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি পৃথিৱীৰ মানুহক বিভক্ত কৰা।
উত্তৰঃ চুলি, নাক, মুখ, উচ্চতা আৰু ছালৰ ৰং আদি দৈহিক বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ মানুহক প্ৰধানকৈ তিনিটা গোষ্ঠীত বিভক্ত কৰা হৈছে—
১. ককেছীয় গোষ্ঠী (Caucasoid)
২. নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠী (Negroid)
৩. মঙ্গোলীয় গোষ্ঠী (Mongoloid)
৭। পৃথিৱীৰ প্ৰধান মানৱজাতি তিনিটাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) ককেছীয় গোষ্ঠী
এওঁলোকৰ ছালৰ বৰণ অতি বগাৰ পৰা বাদামী ৰঙলৈকে দেখা যায়। চুলিবোৰ পোন বা ঢৌ খেলোৱা আৰু সাধাৰণতে ক’লা বা বাদামী হয়। ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ বহু লোকক এই গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হয়।
(খ) নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠী
এওঁলোকৰ ছাল সাধাৰণতে ক’লা বা গাঢ় বাদামী। চুলি চুটি আৰু কেঁকোৰা, নাক বহল আৰু চেপেটা। আফ্ৰিকাৰ বহু অঞ্চলত এই গোষ্ঠীৰ লোকৰ বসতি দেখা যায়।
(গ) মঙ্গোলীয় গোষ্ঠী
এওঁলোকৰ ছাল সাধাৰণতে হালধীয়া বা হালধীয়া-বাদামী, চকু তুলনামূলকভাৱে সৰু আৰু চুলি পোন। পূব এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু লোক এই গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত। অসমৰ বড়ো, মিচিং আদি বহু জনগোষ্ঠীৰ ক্ষেত্ৰতো মঙ্গোলীয় বৈশিষ্ট্য দেখা যায়।
৮। পৃথিৱীৰ কোন কোন অঞ্চলত প্ৰথমতে মানুহৰ সৃষ্টি হোৱা বুলি ধৰা হয়?
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি, প্ৰায় এক লাখ বছৰ আগতে পুৰণি পৃথিৱীৰ ক্ৰান্তীয় আফ্ৰিকাৰ পূব অংশত মানুহৰ প্ৰথম আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল বুলি ধৰা হয়।
কালক্ৰমত মানুহ সেই অঞ্চলৰ পৰা পৃথিৱীৰ আন আন অংশলৈ বিস্তাৰিত হয়।
৯। পৃথিৱীৰ প্ৰধান ধৰ্মবোৰ কি কি? এই ধৰ্মসমূহৰ বিতৰণ আৰু মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহৰ ভিতৰত খ্ৰীষ্টান, ইছলাম, হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম উল্লেখযোগ্য।
(ক) হিন্দু ধৰ্ম
হিন্দু ধৰ্ম পৃথিৱীৰ অন্যতম প্ৰাচীন ধৰ্ম। ভাৰতবৰ্ষ ইয়াৰ প্ৰধান জন্মভূমি। বেদ, উপনিষদ আদি ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ।
(খ) ইছলাম ধৰ্ম
ইছলাম ধৰ্মৰ উৎপত্তি মধ্য-প্ৰাচ্যত হয়। ইয়াৰ অনুসাৰীসকলক মুছলমান বোলা হয়। পৃথিৱীৰ বহু দেশত ইছলাম ধৰ্মৰ বিস্তৃতি আছে।
(গ) খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম
খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম যীচু খ্ৰীষ্টৰ শিক্ষা আৰু আদৰ্শৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ই পৃথিৱীৰ অন্যতম বৃহৎ ধৰ্মীয় গোষ্ঠী।
(ঘ) বৌদ্ধ ধৰ্ম
গৌতম বুদ্ধৰ শিক্ষা আৰু আদৰ্শৰ ওপৰত বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠিত। ভাৰতবৰ্ষত ইয়াৰ জন্ম হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু অঞ্চললৈ বিস্তৃত হয়।
১০। ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যাৰ ধৰ্মীয় গাঁথনি আৰু বিতৰণ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষ এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু বহু ধৰ্মীয় দেশ। ইয়াত হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন আদি বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোক বসবাস কৰে।
দিয়া তথ্য অনুসৰি ২০১১ চনত অসমৰ ধৰ্মীয় গাঁথনি প্ৰায় এনেধৰণৰ—
- হিন্দু — ৬৪.৯%
- ইছলাম — ৩০.৯%
- খ্ৰীষ্টান — ৩.৭%
- বৌদ্ধ — ০.২%
- শিখ — ০.১%
- জৈন — ০.১%
এই তথ্যই অসমৰ ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য প্ৰকাশ কৰে।
১১। চমুটোকা লিখা
(ক) মানুহ আৰু মানৱ ভূগোল
উত্তৰঃ প্লিষ্ট’চিন যুগত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ বিৱৰ্তনৰ ফলত হ’ম’ চেপিয়েন বা আধুনিক মানুহৰ সৃষ্টি হৈছিল বুলি ধৰা হয়।
মানুহ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু তাৰ ফলত গঢ় লৈ উঠা মানৱ পৰিৱেশৰ স্থান-কাল সাপেক্ষ অধ্যয়নক মানৱ ভূগোল বোলে।
(খ) মানৱ জাতি
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মানুহৰ ছালৰ ৰং, চুলিৰ ধৰণ, মুখ, নাক আৰু দৈহিক গঠনত পাৰ্থক্য দেখা যায়।
এই বংশাণুক্ৰমিক দৈহিক বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত মানুহক পৰম্পৰাগতভাৱে ককেছীয়, নিগ্ৰ’ইড আৰু মঙ্গোলীয়—এই তিনিটা প্ৰধান গোষ্ঠীত ভাগ কৰা হৈছে।
(গ) নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠী
উত্তৰঃ নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠীৰ লোকসকলৰ ছাল সাধাৰণতে ক’লা বা গাঢ় বাদামী, চুলি চুটি আৰু কেঁকোৰা আৰু নাক বহল।
আফ্ৰিকাৰ বহু অঞ্চলত এই গোষ্ঠীৰ লোক অধিক পৰিমাণে বাস কৰে।
(ঘ) ধৰ্মীয় গাঁথনি
উত্তৰঃ কোনো দেশ বা অঞ্চলৰ জনসংখ্যা বিভিন্ন ধৰ্ম অনুসৰি যি ৰূপত গঠিত হয় তাক ধৰ্মীয় গাঁথনি বোলা হয়।
হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, বৌদ্ধ আদি ধৰ্মীয় গোটে মানুহৰ সংস্কৃতি, জীৱনশৈলী আৰু সামাজিক পৰম্পৰাত প্ৰভাৱ পেলায়।
(ঙ) বৌদ্ধ ধৰ্ম
উত্তৰঃ গৌতম বুদ্ধই প্ৰায় ২৫০০ বছৰ পূৰ্বে বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ দুটা উল্লেখযোগ্য ধাৰা হ’ল— হিনায়ন আৰু মহাযান।
ভাৰতবৰ্ষত জন্ম লাভ কৰা এই ধৰ্ম পিছলৈ পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু অঞ্চললৈ বিস্তাৰিত হয়।
(চ) ভাৰতবৰ্ষত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মীয় লোক
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মীয় লোকসকল জনসংখ্যাৰ এটা উল্লেখযোগ্য সংখ্যালঘু অংশ।
দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ২.৩ শতাংশ লোক খ্ৰীষ্টান। ৰোমান কেথ’লিক আৰু প্ৰটেষ্টাণ্ট খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ দুটা উল্লেখযোগ্য শাখা।
১। বতৰ আৰু জলবায়ু বুলিলে কি বুজা? বতৰ আৰু জলবায়ুৰ পাৰ্থক্য বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ কোনো এখন ঠাইত কম সময়ৰ বাবে পৰিলক্ষিত হোৱা বায়ুমণ্ডলীয় অৱস্থাক বতৰ বোলে।
আনহাতে, কোনো এখন ঠাই বা অঞ্চলত দীৰ্ঘ সময় ধৰি বিৰাজ কৰা বতৰৰ গড় অৱস্থাক জলবায়ু বোলে।
বতৰ আৰু জলবায়ুৰ পাৰ্থক্য
১. বতৰ কম সময়ৰ বায়ুমণ্ডলীয় অৱস্থা; জলবায়ু দীৰ্ঘ সময়ৰ গড় অৱস্থা।
২. বতৰ সাধাৰণতে কোনো সৰু বা সীমিত ঠাইৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য; জলবায়ু তুলনামূলকভাৱে বৃহৎ অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰত আলোচনা কৰা হয়।
৩. বতৰ সোনকালে সলনি হ’ব পাৰে; জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন তুলনামূলকভাৱে ধীৰ।
২। বতৰ আৰু জলবায়ুৰ উপাদানবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বতৰ আৰু জলবায়ুৰ প্ৰধান উপাদানবোৰ হ’ল—
১. উত্তাপ
২. চাপ
৩. আৰ্দ্ৰতা
৪. বতাহ
৫. অধঃক্ষেপ।
৩। বতৰ আৰু জলবায়ুৰ উপাদানবোৰৰ বিষয়ে বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ
(i) উত্তাপ
সূৰ্য পৃথিৱীৰ উত্তাপৰ মূল উৎস। সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপশক্তি বায়ুমণ্ডলৰ মাজেদি পাৰ হৈ ভূপৃষ্ঠত পৰে। ভূপৃষ্ঠই এই তাপ শোষণ কৰি পুনৰ বিকিৰণ কৰে আৰু তাৰ ফলত ভূপৃষ্ঠৰ কাষৰ বায়ু উত্তপ্ত হয়।
উত্তপ্ত বায়ু প্ৰসাৰিত হৈ পাতল হয় আৰু ওপৰলৈ উঠে। ফলত বায়ুৰ চাপৰ পাৰ্থক্য আৰু বায়ুপ্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়।
(ii) বায়ুচাপ
বায়ু এবিধ গেছীয় পদাৰ্থ আৰু ইয়াৰ ভৰ আছে। সেয়েহে বায়ুৱে ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰে।
বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ তাৰতম্যৰ প্ৰধান কাৰণ—
ক) বায়ুৰ উষ্ণতা
খ) ভূপৃষ্ঠৰ উচ্চতা।
(iii) আৰ্দ্ৰতা
বায়ুত মিহলি হৈ থকা জলীয়বাষ্পৰ পৰিমাণক বায়ুৰ আৰ্দ্ৰতা বোলে।
উষ্ণ বায়ুৱে অধিক জলীয়বাষ্প ধাৰণ কৰিব পাৰে আৰু ঠাণ্ডা বায়ুৰ জলীয়বাষ্প ধাৰণ ক্ষমতা কম।
(iv) বতাহ
ভূপৃষ্ঠৰ বিভিন্ন ঠাইত বায়ুচাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে বায়ু উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ গতি কৰে।
বায়ুৰ এই অনুভূমিক গতিক বতাহ বোলে।
(v) অধঃক্ষেপ
বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয়বাষ্প ঘনীভূত হৈ জলকণা বা বৰফকণাত পৰিণত হয় আৰু মাধ্যাকর্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱত ভূপৃষ্ঠলৈ নামি আহে।
এই প্ৰক্ৰিয়াক অধঃক্ষেপ বোলে।
৪। উত্তাপ, চাপ আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ উত্তাপ, চাপ আৰু আৰ্দ্ৰতা বতৰ আৰু জলবায়ুৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে সম্পৰ্কযুক্ত উপাদান।
উত্তাপ বৃদ্ধি পালে বায়ু প্ৰসাৰিত হৈ পাতল হয় আৰু বায়ুচাপ কমে। আনহাতে, ঠাণ্ডা বায়ু ঘন আৰু গধুৰ হোৱাৰ বাবে বায়ুচাপ বৃদ্ধি পায়।
বায়ুৰ জলীয়বাষ্প ধাৰণ ক্ষমতাও উত্তাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উষ্ণ বায়ুৱে অধিক জলীয়বাষ্প ধাৰণ কৰিব পাৰে আৰু ঠাণ্ডা বায়ুৱে কম জলীয়বাষ্প ধাৰণ কৰে।
সেয়েহে উত্তাপৰ পৰিৱৰ্তনে চাপ আৰু আৰ্দ্ৰতা দুয়োটাকে প্ৰভাৱিত কৰে।
৫। বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ তাৰতম্য কেনেকৈ হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলত সূৰ্যৰ তাপ সমানভাৱে নপৰে। ফলত বায়ুৰ উত্তাপৰ পাৰ্থক্য হয়।
উত্তপ্ত বায়ু পাতল হৈ ওপৰলৈ উঠাৰ বাবে সেই অঞ্চলত নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়। ঠাণ্ডা বায়ু ঘন আৰু গধুৰ হোৱা বাবে উচ্চচাপৰ সৃষ্টি হয়।
উচ্চতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবেও বায়ুচাপৰ তাৰতম্য ঘটে। উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে সাধাৰণতে বায়ুচাপ কমি যায়।
৬। বতাহ কিয় বলে?
উত্তৰঃ বিভিন্ন স্থানৰ বায়ুচাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবেই বতাহ বলে।
বায়ু সদায় উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত হয়। এই বায়ুপ্ৰবাহকেই বতাহ বোলা হয়।
৭। অধঃক্ষেপ বুলিলে কি বুজা? বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অধঃক্ষেপৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুত থকা জলীয়বাষ্প ঘনীভূত হৈ জলকণা বা বৰফকণাত পৰিণত হোৱাৰ পিছত সেই কণাবোৰ মাধ্যাকর্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱত ভূপৃষ্ঠলৈ নামি অহা প্ৰক্ৰিয়াক অধঃক্ষেপ বোলে।
বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অধঃক্ষেপ হ’ল—
- নিয়ৰ
- হিম
- ঘন কুঁৱলি
- পাতল কুঁৱলি
- তুষাৰকণা
- তুষাৰপাত
- বৰষুণ
- কিনকিনিয়া বৰষুণ।
৮। বতৰ আৰু জলবায়ু নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰকসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
১. অক্ষাংশ
২. উচ্চতা
৩. সমুদ্ৰৰ সান্নিধ্য
৪. সমুদ্ৰ সোঁত
৫. পৰ্বত-পাহাৰৰ অৱস্থান
৬. বায়ুপ্ৰবাহ
৭. ভূমিৰ প্ৰকৃতি
৮. ভূমিৰ ঢাল
৯. উদ্ভিদ।
৯। বতৰ আৰু জলবায়ুৰ কাৰকসমূহৰ বিষয়ে উদাহৰণসহ বহলাই লিখা।
(i) অক্ষাংশ
উত্তৰঃ অক্ষাংশ জলবায়ু নিৰ্ধাৰণৰ অন্যতম প্ৰধান কাৰক।
বিষুৱৰেখাৰ ওচৰত সূৰ্যৰ কিৰণ প্ৰায় লম্বভাৱে পৰে, সেয়ে তাত উত্তাপ বেছি। বিষুৱৰেখাৰ পৰা উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰুৰ ফালে অক্ষাংশ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে সূৰ্যৰ কিৰণ অধিক হেলনীয়াকৈ পৰে আৰু উত্তাপ কমি যায়।
সেয়েহে বিষুৱীয় অঞ্চল উষ্ণ, মধ্য অক্ষাংশ নাতিশীতোষ্ণ আৰু মেৰু অঞ্চল শীতল।
(ii) উচ্চতা
উত্তৰঃ উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে সাধাৰণতে বায়ুৰ উত্তাপ হ্ৰাস পায়।
গড় হিচাপে প্ৰতি এক কিলোমিটাৰ উচ্চতা বৃদ্ধিত প্ৰায় ৬.৫° চেলছিয়াছ উত্তাপ কমে।
সেয়েহে একে অক্ষাংশত অৱস্থিত হ’লেও অধিক উচ্চতাত থকা ঠাই তুলনামূলকভাৱে শীতল।
(iii) সমুদ্ৰৰ সান্নিধ্য
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ কাষৰ অঞ্চলত উত্তাপৰ দৈনিক আৰু ঋতুগত তাৰতম্য তুলনামূলকভাৱে কম।
জলভাগ ধীৰে উত্তপ্ত আৰু ধীৰে শীতল হোৱাৰ বাবে উপকূলীয় অঞ্চলৰ জলবায়ু সমভাবাপন্ন হয়।
(iv) সমুদ্ৰ সোঁত
উত্তৰঃ উষ্ণ আৰু শীতল সমুদ্ৰ সোঁতে উপকূলীয় অঞ্চলৰ জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
উষ্ণ সমুদ্ৰ সোঁতৰ কাষৰ উপকূল তুলনামূলকভাৱে উষ্ণ হয়। শীতল সমুদ্ৰ সোঁতে কাষৰ অঞ্চলৰ উষ্ণতা কমায়।
(v) পৰ্বত-পাহাৰৰ অৱস্থান
উত্তৰঃ পৰ্বতমালাই বায়ুপ্ৰবাহত বাধা দিয়ে আৰু তাৰ ফলত বৰষুণৰ বিতৰণত পাৰ্থক্য ঘটে।
উদাহৰণস্বৰূপে, হিমালয় পৰ্বতমালাই জলীয়বাষ্পপূৰ্ণ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহক বাধা দিয়াৰ ফলত গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰচুৰ বৰষুণ হয়।
(vi) বায়ুপ্ৰবাহ
উত্তৰঃ বায়ুপ্ৰবাহে এখন ঠাইৰ উত্তাপ আৰু আৰ্দ্ৰতা নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়।
বিষুৱীয় অঞ্চলৰ পৰা অহা বতাহ সাধাৰণতে গৰম আৰু মেৰু অঞ্চলৰ পৰা অহা বতাহ ঠাণ্ডা।
বংগোপসাগৰৰ ওপৰেদি অহা দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহে অসম আৰু মেঘালয়লৈ প্ৰচুৰ জলীয়বাষ্প কঢ়িয়াই আনে।
(vii) ভূমিৰ প্ৰকৃতি
উত্তৰঃ বালিময় আৰু শিলাময় ভূমি সোনকালে গৰম আৰু সোনকালে ঠাণ্ডা হয়।
সেয়েহে মৰুভূমি অঞ্চলত দিন আৰু ৰাতিৰ উত্তাপৰ পাৰ্থক্য বেছি।
গছ-গছনিৰে আবৃত সেমেকা ভূমি তুলনামূলকভাৱে কম উত্তপ্ত হয়।
(viii) ভূমিৰ ঢাল
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ কিৰণৰ দিশৰ ফালে থকা ঢালে অধিক তাপ লাভ কৰে।
উত্তৰ গোলাৰ্ধত সাধাৰণতে দক্ষিণমুখী ঢাল উত্তৰমুখী ঢালতকৈ অধিক উত্তপ্ত হয়।
জলীয়বাষ্পপূৰ্ণ বতাহৰ মুখামুখি ঢালত অধিক বৰষুণ আৰু বিপৰীত ঢালত কম বৰষুণ হয়।
(ix) উদ্ভিদ
উত্তৰঃ ঘন উদ্ভিদ আৱৰণে স্থানীয় জলবায়ুত প্ৰভাৱ পেলায়।
উদ্ভিদে বাষ্পোৎসৰ্গৰ জৰিয়তে বায়ুৰ আৰ্দ্ৰতা বৃদ্ধি কৰে আৰু অৰণ্য অঞ্চলৰ উত্তাপ তুলনামূলকভাৱে কম কৰি ৰাখে।
আনহাতে, বন ধ্বংসৰ ফলত মাটি অধিক গৰম আৰু শুকান হ’ব পাৰে।
১০। জলবায়ুৰ প্ৰকাৰবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰধান জলবায়ুৰ প্ৰকাৰসমূহ হ’ল—
১. বিষুৱীয় জলবায়ু
২. মৌচুমী জলবায়ু
৩. ছাভানা জলবায়ু
৪. উষ্ণ মৰু জলবায়ু
৫. নাতিশীতোষ্ণ মৰু জলবায়ু
৬. ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু
৭. নাতিশীতোষ্ণ আৰ্দ্ৰ জলবায়ু
৮. নাতিশীতোষ্ণ তৃণভূমি জলবায়ু
৯. নাতিশীতোষ্ণ সাগৰীয় জলবায়ু
১০. পূব উপকূলীয় আৰ্দ্ৰ জলবায়ু
১১. উপ-মেৰুদেশীয় বা টাইগা জলবায়ু
১২. তুন্দ্ৰা জলবায়ু
১৩. পাৰ্বত্য জলবায়ু।
১১। জলবায়ুৰ প্ৰকাৰবোৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
(ক) বিষুৱীয় জলবায়ু
উত্তৰঃ বিষুৱীয় জলবায়ু বিষুৱৰেখাৰ দুয়োফালে প্ৰায় ১০° অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য—
- বছৰজুৰি অধিক উত্তাপ
- অধিক আৰ্দ্ৰতা
- প্ৰচুৰ বৰষুণ
- ঋতুভেদে উত্তাপৰ তাৰতম্য কম
- ঘন চিৰসেউজীয়া অৰণ্য।
(খ) মৌচুমী জলবায়ু
উত্তৰঃ মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰভাৱ থকা অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
গ্ৰীষ্মকালত উত্তাপ আৰু বৰষুণ বেছি আৰু শীতকালত উত্তাপ আৰু বৰষুণ তুলনামূলকভাৱে কম হয়।
ভাৰতবৰ্ষ, বাংলাদেশ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
অধিক বৰষুণ হোৱা ঠাইত চিৰসেউজীয়া আৰু মধ্যম বৰষুণ হোৱা ঠাইত পৰ্ণপাতী উদ্ভিদ গজে।
(গ) ছাভানা জলবায়ু
উত্তৰঃ ছাভানা জলবায়ুক ছুডান জলবায়ু বুলিও কোৱা হয়।
আফ্ৰিকাৰ বহু অঞ্চল, ব্ৰাজিল, ভেনিজুৱেলা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ কিছুমান অংশত এই জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াত গ্ৰীষ্মকাল গৰম আৰু বৰষুণ প্ৰধানকৈ গ্ৰীষ্মকালত হয়। বৰষুণ তুলনামূলকভাৱে কম হোৱা বাবে ওখ ঘাঁহ আৰু জোপোহা উদ্ভিদ বেছিকৈ গজে।
(ঘ) উষ্ণ মৰু জলবায়ু
উত্তৰঃ উষ্ণ মৰুভূমি অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য—
- গ্ৰীষ্মকালত অধিক উত্তাপ
- বাৰ্ষিক বৰষুণ অতি কম
- বায়ু শুকান
- দিন-ৰাতিৰ উত্তাপৰ পাৰ্থক্য বেছি
- উদ্ভিদ অতি কম।
(ঙ) নাতিশীতোষ্ণ মৰু জলবায়ু
উত্তৰঃ মধ্য অক্ষাংশৰ মহাদেশীয় অন্তৰ্ভাগৰ মৰুভূমিত এই জলবায়ু দেখা যায়।
গ্ৰীষ্মকাল গৰম আৰু শীতকাল অতি ঠাণ্ডা। বাৰ্ষিক বৰষুণ অতি কম।
গোবি, তাৰিম, টাৰফান, পাটাগনিয়া আদি অঞ্চল ইয়াৰ উদাহৰণ।
(চ) ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু
উত্তৰঃ সাধাৰণতে ৩০°ৰ পৰা ৪৫° অক্ষাংশৰ মাজৰ মহাদেশীয় পশ্চিম উপকূলত ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য—
- গ্ৰীষ্মকাল উষ্ণ আৰু শুকান
- শীতকাল মৃদু আৰু বৰষুণীয়া
- ফলমূলৰ খেতিৰ বাবে উপযোগী
- চিৰসেউজীয়া আৰু পৰ্ণপাতী উদ্ভিদ পোৱা যায়।
(ছ) নাতিশীতোষ্ণ আৰ্দ্ৰ জলবায়ু
উত্তৰঃ এই জলবায়ুক চীনদেশীয় জলবায়ু বুলিও কোৱা হয়।
ই মহাদেশৰ পূব উপকূলীয় মধ্য অক্ষাংশ অঞ্চলত দেখা যায়।
গ্ৰীষ্মকাল উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ, শীতকাল তুলনামূলকভাৱে মৃদু আৰু বৰষুণ বিশেষকৈ গ্ৰীষ্মকালত হয়।
(জ) নাতিশীতোষ্ণ তৃণভূমি জলবায়ু
উত্তৰঃ মহাদেশীয় মধ্যভাগত এই জলবায়ু দেখা যায়।
বৰষুণ কম হোৱা বাবে বিস্তৃত ঘাঁহনি সৃষ্টি হয়।
বিশ্ববিখ্যাত তৃণভূমিসমূহ—
- প্ৰেইৰী
- ষ্টেপ
- পম্পাছ
- ভেল্ড
- ডাউনচ্।
গ্ৰীষ্মকাল তুলনামূলকভাৱে উষ্ণ আৰু শীতকাল ঠাণ্ডা।
(ঝ) নাতিশীতোষ্ণ সাগৰীয় জলবায়ু
উত্তৰঃ প্ৰায় ৪০°ৰ পৰা ৬০° অক্ষাংশৰ মাজত মহাদেশৰ পশ্চিম উপকূলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
সাগৰীয় প্ৰভাৱৰ বাবে গ্ৰীষ্মকাল শীতল, শীতকাল মৃদু আৰু বছৰজুৰি বৰষুণ দেখা যায়।
(ঞ) পূব উপকূলীয় আৰ্দ্ৰ জলবায়ু
উত্তৰঃ উচ্চ মধ্য অক্ষাংশৰ কিছুমান পূব উপকূলীয় অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
গ্ৰীষ্মকাল মৃদু উষ্ণ, শীতকাল ঠাণ্ডা আৰু প্ৰচুৰ আৰ্দ্ৰতা থাকে।
(ট) উপ-মেৰুদেশীয় বা টাইগা জলবায়ু
উত্তৰঃ ৫০°ৰ পৰা ৬৫° অক্ষাংশৰ উপ-মেৰু অঞ্চলত টাইগা জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য—
- দীঘল আৰু অতি ঠাণ্ডা শীতকাল
- চুটি গ্ৰীষ্মকাল
- কম বৰষুণ
- শীতকালত তুষাৰপাত
- সৰলবৰ্গীয় অৰণ্য।
চাইবেৰিয়াৰ সৰলবৰ্গীয় অৰণ্যক টাইগা বোলা হয়।
(ঠ) তুন্দ্ৰা জলবায়ু
উত্তৰঃ মেৰুবৃত্তৰ ভিতৰৰ অঞ্চলত তুন্দ্ৰা জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াত শীতকাল অতি দীঘল আৰু গ্ৰীষ্মকাল অতি চুটি। বছৰৰ অধিকাংশ সময় ভূপৃষ্ঠ বৰফেৰে আবৃত থাকে।
ইয়াত জনবসতি অতি পাতল।
(ড) পাৰ্বত্য জলবায়ু
উত্তৰঃ উচ্চ পৰ্বত-পাহাৰত উচ্চতাৰ ভিত্তিত সৃষ্টি হোৱা জলবায়ুক পাৰ্বত্য জলবায়ু বোলে।
হিমালয়, আল্পচ, ৰকি, এণ্ডিছ আদি অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উত্তাপ হ্ৰাস পায় আৰু বৰষুণৰ পৰিমাণতো পাৰ্থক্য দেখা যায়।
১২। চমুটোকা লিখা
(ক) আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত বায়ুত থকা প্ৰকৃত জলীয়বাষ্পৰ পৰিমাণ আৰু সেই একে উষ্ণতাত বায়ুখিনি সম্পৃক্ত হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় সৰ্বাধিক জলীয়বাষ্পৰ পৰিমাণৰ অনুপাতক আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা বোলে।
ইয়াক শতকৰা হিচাপত প্ৰকাশ কৰা হয়।
(খ) বায়ুমণ্ডলীয় চাপ
উত্তৰঃ প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত বায়ুৱে প্ৰয়োগ কৰা বলক বায়ুমণ্ডলীয় চাপ বোলে।
সাগৰপৃষ্ঠত গড় বায়ুচাপ প্ৰতি বৰ্গ ইঞ্চিত প্ৰায় ১৪.৭ পাউণ্ড বা প্ৰতি বৰ্গ ছেণ্টিমিটাৰত প্ৰায় এক কিলোগ্ৰাম বুলি দিয়া হৈছে।
বায়ুচাপ বেৰোমিটাৰৰ সহায়ত জোখা হয়।
চাপৰ তাৰতম্যৰ মুখ্য কাৰণ—
১. বায়ুৰ উষ্ণতা
২. ভূপৃষ্ঠৰ উচ্চতা।
(গ) চাপ-বলয়
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূপৃষ্ঠত বায়ুচাপৰ তাৰতম্যৰ ভিত্তিত সৃষ্টি হোৱা বৃহৎ উচ্চচাপ আৰু নিম্নচাপ অঞ্চলবোৰক চাপ-বলয় বোলে।
প্ৰধান চাপ-বলয়—
১. নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ বলয়
২. উপ-ক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ বলয়
৩. উপ-মেৰুদেশীয় নিম্নচাপ বলয়
৪. মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয়।
(ঘ) ভিন্ন প্ৰকাৰৰ বৃষ্টিপাত
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি বৃষ্টিপাতৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ হ’ল—
১. পৰিচলন বৃষ্টি
২. শৈল্যোৎক্ষেপ বৃষ্টি
৩. ঘূৰ্ণী বৃষ্টি
৪. অক্ষীয় বৃষ্টি
৫. অৰণ্য বৃষ্টি।
(ঙ) জলবায়ুৰ ওপৰত অক্ষাংশৰ প্ৰভাৱ
উত্তৰঃ অক্ষাংশ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে সূৰ্যৰ ৰশ্মি অধিক হেলনীয়াকৈ পৰে।
বিষুৱৰেখাৰ ওচৰত সূৰ্যৰ ৰশ্মি লম্বভাৱে পৰাৰ বাবে উত্তাপ বেছি। মেৰুৰ ফালে অক্ষাংশ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে উত্তাপ কমি যায়।
সেয়েহে অক্ষাংশ জলবায়ু নিৰ্ধাৰণৰ এটা মুখ্য কাৰক।
(চ) জলবায়ুৰ ওপৰত উদ্ভিদৰ প্ৰভাৱ
উত্তৰঃ উদ্ভিদে কোনো অঞ্চলৰ উত্তাপ আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
ঘন অৰণ্য অঞ্চলত বায়ু আৰু মাটি তুলনামূলকভাৱে শীতল আৰু সেমেকা থাকে। উদ্ভিদৰ বাষ্পোৎসৰ্গই বায়ুৰ আৰ্দ্ৰতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
বনাঞ্চল ধ্বংস হ’লে ভূমি অধিক শুকান আৰু উষ্ণ হ’ব পাৰে।
(ছ) মৌচুমী জলবায়ু
উত্তৰঃ মৌচুমী বায়ুৰ ঋতুগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱত সৃষ্টি হোৱা জলবায়ুক মৌচুমী জলবায়ু বোলে।
ভাৰতবৰ্ষ, বাংলাদেশ, দক্ষিণ-পূব এছিয়া, দক্ষিণ চীন আৰু আন কিছুমান অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
গ্ৰীষ্মকালত অধিক উত্তাপ আৰু বৰষুণ হয় আৰু শীতকাল তুলনামূলকভাৱে শীতল আৰু শুকান।
(জ) টাইগা জলবায়ু
উত্তৰঃ প্ৰায় ৫০°ৰ পৰা ৬৫° অক্ষাংশৰ উপ-মেৰু অঞ্চলত টাইগা জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াত দীঘল শীতকাল, চুটি গ্ৰীষ্মকাল আৰু কম বৰষুণ দেখা যায়।
সৰলবৰ্গীয় উদ্ভিদ বিস্তৃতভাৱে গজে। চাইবেৰিয়াত এই অৰণ্যক টাইগা বোলা হয়।
(ঝ) ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু
উত্তৰঃ সাধাৰণতে ৩০°ৰ পৰা ৪৫° অক্ষাংশৰ মাজত মহাদেশৰ পশ্চিম উপকূলত ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াত গ্ৰীষ্মকাল উষ্ণ আৰু শুকান আৰু শীতকাল মৃদু আৰু বৰষুণীয়া।
এই জলবায়ু ফলমূলৰ খেতিৰ বাবে বিশেষ উপযোগী।
(ঞ) ছাভানা জলবায়ু
উত্তৰঃ ছাভানা জলবায়ুক ছুডান জলবায়ু বুলিও কোৱা হয়।
আফ্ৰিকা, ব্ৰাজিল, ভেনিজুৱেলা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ কিছুমান অঞ্চলত এই জলবায়ু দেখা যায়।
বৰষুণ কম হোৱাৰ বাবে ওখ ঘাঁহ আৰু জোপোহা উদ্ভিদৰ বিস্তাৰ হয়। পশুপালন এই অঞ্চলৰ এটা উল্লেখযোগ্য জীৱিকা।
(ট) তুন্দ্ৰা জলবায়ু
উত্তৰঃ মেৰু অঞ্চলত তুন্দ্ৰা জলবায়ু দেখা যায়।
ইয়াত বছৰৰ অধিকাংশ সময় অতি ঠাণ্ডা থাকে আৰু ভূমি বৰফেৰে আবৃত থাকে। গ্ৰীষ্মকাল অতি চুটি আৰু জনবসতি পাতল।
(ঠ) পাৰ্বত্য জলবায়ু
উত্তৰঃ উচ্চ পৰ্বত-পাহাৰত উচ্চতা অনুযায়ী সৃষ্টি হোৱা জলবায়ুক পাৰ্বত্য জলবায়ু বোলে।
হিমালয়, আল্পচ, ৰকি আৰু এণ্ডিছ আদি পৰ্বতমালাত এই জলবায়ু দেখা যায়।
উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে উত্তাপ কমে আৰু বৰষুণৰ পৰিমাণো স্থানভেদে সলনি হয়।
১৩। চমুকৈ উত্তৰ দিয়া
(ক) বায়ুমণ্ডল ভূপৃষ্ঠৰ কিমান উচ্চতালৈ প্ৰসাৰিত হৈ আছে?
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি বায়ুমণ্ডল ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ১০,০০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ প্ৰসাৰিত হৈ আছে।
(খ) ত্ৰুটি-হাৰ কি?
উত্তৰঃ উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ুমণ্ডলৰ উত্তাপ যি হাৰত হ্ৰাস পায় তাক ত্ৰুটি-হাৰ বোলে।
(গ) সাগৰপৃষ্ঠত বায়ুমণ্ডলৰ চাপ গড় হিচাপে কিমান?
উত্তৰঃ সাগৰপৃষ্ঠত গড় বায়ুচাপ প্ৰতি বৰ্গ ইঞ্চিত প্ৰায় ১৪.৭ পাউণ্ড বা প্ৰতি বৰ্গ ছেণ্টিমিটাৰত প্ৰায় এক কিলোগ্ৰাম।
(ঘ) বায়ুৰ আৰ্দ্ৰতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বায়ুত মিহলি হৈ থকা জলীয়বাষ্পৰ পৰিমাণক বায়ুৰ আৰ্দ্ৰতা বোলে।
(ঙ) সম্পৃক্ত বায়ু কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত বায়ুৱে যিমান সৰ্বাধিক জলীয়বাষ্প ধাৰণ কৰিব পাৰে, ঠিক সিমান জলীয়বাষ্প যদি বায়ুত থাকে তেন্তে সেই বায়ুক সম্পৃক্ত বায়ু বোলে।
(চ) বিষুৱীয় জলবায়ুৰ অক্ষাংশ বিস্তৃতি কিমান?
উত্তৰঃ বিষুৱৰেখাৰ পৰা প্ৰায় ১০° উত্তৰ আৰু ১০° দক্ষিণ অক্ষাংশলৈকে বিষুৱীয় জলবায়ুৰ বিস্তৃতি দেখা যায়।
(ছ) কেম্প’চ ঘাঁহনি অঞ্চল কোন জলবায়ু অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ কেম্প’চ ঘাঁহনি ছাভানা জলবায়ু অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত।
(জ) নাতিশীতোষ্ণ মৰু জলবায়ু অঞ্চলৰ অক্ষাংশ বিস্তৃতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি বিষুৱৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণে প্ৰায় ৩০°ৰ পৰা ৪০° অক্ষাংশৰ মাজত নাতিশীতোষ্ণ মৰু জলবায়ু দেখা যায়।
(ঝ) চীনদেশীয় জলবায়ুক কি জলবায়ু বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ চীনদেশীয় জলবায়ুক নাতিশীতোষ্ণ আৰ্দ্ৰ জলবায়ু বোলা হয়।
(ঞ) অনিয়মিত বতাহৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ধুমুহা বতাহ।
(ট) উষ্ণ বায়ুৰাশিৰ জলীয়বাষ্প ধাৰণ ক্ষমতা কিয় বেছি?
উত্তৰঃ উত্তাপ বৃদ্ধি পালে বায়ুৰ জলীয়বাষ্প ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়। সেইবাবে উষ্ণ বায়ুৱে ঠাণ্ডা বায়ুতকৈ অধিক জলীয়বাষ্প ধাৰণ কৰিব পাৰে।
(ঠ) বায়ুমণ্ডলৰ নিম্নভাগত বায়ুৰ চাপ কিয় বেছি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ নিম্নভাগত ওপৰত থকা সমগ্ৰ বায়ুস্তম্ভৰ ওজন অধিকভাৱে প্ৰয়োগ হয়।
ফলত নিম্নভাগত বায়ু অধিক ঘন আৰু চাপ বেছি হয়। উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ওপৰত থকা বায়ুৰ পৰিমাণ কমে আৰু বায়ুচাপো কমে।
১৪। তোমাৰ বিদ্যালয়ত থকা বেৰোমিটাৰটোৰ এটা চিত্ৰ আঁকি ইয়াৰ বিভিন্ন অংশবোৰৰ নাম লিখি চিহ্নিত কৰা। লগতে শিক্ষকৰ সহায়ত এসপ্তাহৰ বেৰোমিটাৰৰ চাপৰ তথ্য লৈ এটা লেখচিত্ৰ অংকন কৰা।
উত্তৰঃ এইটো ব্যৱহাৰিক কাৰ্য।
শিক্ষকৰ সহায়ত বিদ্যালয়ত থকা বেৰোমিটাৰৰ চিত্ৰ আঁকি ইয়াৰ বিভিন্ন অংশৰ নাম চিহ্নিত কৰিব লাগে। তাৰ পিছত এসপ্তাহৰ বাবে প্ৰতিদিনে বায়ুচাপৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰি সেই তথ্যৰ ভিত্তিত এটা লেখচিত্ৰ অংকন কৰিব লাগে।
১৫। ৰেডিঅ’ বা টেলিভিচনত দিয়া বতৰৰ আগজাননীৰ তথ্য লিখি ৰাখা আৰু পিছদিনা সেই তথ্যৰ কিমান পৰিৱৰ্তন হ’ল নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ এইটোও এটা ব্যৱহাৰিক কাৰ্য।
ৰেডিঅ’, টেলিভিচন বা আন কোনো নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ পৰা এদিনৰ বতৰৰ আগজাননী লিখি ৰাখিব লাগে।
তাৰ পিছদিনা প্ৰকৃত বতৰ—যেনে উত্তাপ, বৰষুণ, বতাহ, আকাশৰ অৱস্থা আদি পৰ্যবেক্ষণ কৰি আগজাননীৰ সৈতে তুলনা কৰিব লাগে আৰু কিমান পাৰ্থক্য হৈছে সেয়া নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Teacher Generate Question Answer
১) ‘মানৱ ভূগোল’ৰ এটি সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰধান শাখাবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভূগোলৰ যি বিভাগত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত থকা মানুহৰ সম্পৰ্ক আৰু ইয়াৰ ফলত মানুহে সৃষ্টি কৰা মানৱ পৰিৱেশৰ বিষয়ে স্থান-কাল সাপেক্ষে অধ্যয়ন কৰা হয়, তাকে বহলভাৱে মানৱ ভূগোল বোলে।
মানৱ ভূগোলৰ প্ৰধান শাখাবোৰ হ’ল— বসতি ভূগোল, সমাজ ভূগোল, অৰ্থনৈতিক ভূগোল, সাংস্কৃতিক ভূগোল, ৰাজনৈতিক ভূগোল, নগৰীয় ভূগোল ইত্যাদি।
২) মানৱ ভূগোলৰ বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱ ভূগোলৰ বিষয়বস্তু অতি ব্যাপক আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ। ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগত মানুহৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ অধ্যয়ন। ইয়াৰ বিভিন্ন শাখা যেনে— বসতি ভূগোল, অৰ্থনৈতিক ভূগোল, স্বাস্থ্য ভূগোল আদিয়ে মানুহৰ বিতৰণ, কাৰ্যকলাপ আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰে। মানৱ ভূগোলৰ প্ৰতিটো অধ্যয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল মানুহ। গতিকে পৃথিৱীৰ মানুহৰ গঠন, বৃদ্ধি আৰু বিতৰণৰ আৰ্হি বিশ্লেষণ কৰাই ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য।
৩) মানৱ জাতি বুলিলে কি বুজা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰায় একে দৈহিক গঠন আৰু ছালৰ বৰণ বিশিষ্ট এক থূপ মানুহে যেতিয়া সাধাৰণ জন্ম প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে বংশাণুক্ৰমে তেনে বৈশিষ্ট্যবোৰ কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে, তাকে মানৱ জাতি (Race) বোলে।
৪) কি কি ভিত্তিত মানৱজাতিক বিভাজন কৰা হয় চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱজাতিক বিভাজন কৰাৰ মূল ভিত্তি হ’ল মানুহৰ বংশাণুক্ৰমিক দৈহিক গঠন। বিশেষকৈ— ছালৰ ৰং, চুলিৰ ধৰণ, উচ্চতা, নাকৰ আকৃতি আৰু মুখৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ মানুহক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়: (১) ককেছীয়, (২) নিগ্ৰ’ইড আৰু (৩) মঙ্গোলীয়।
৫) মানুহ আৰু মানৱজাতিৰ সৃষ্টি সম্পৰ্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জীৱ বিজ্ঞানীৰ বিৱৰ্তনৰ সূত্ৰ অনুসৰি, প্লিষ্ট’চিন যুগৰ মাজভাগত অনুকূল জলবায়ু আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ফলত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ বিৱৰ্তন ঘটি ‘হ’ম’ চেপিয়েন’ নামৰ মানৱ প্ৰাণীৰ সৃষ্টি হৈছিল। নৃতত্ত্ববিদসকলৰ মতে, মানুহৰ আদিম জন্মস্থান হ’ল আফ্ৰিকাৰ মধ্যাংশ। তাৰ পৰাই কালক্ৰমত মানুহ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ বিস্তাৰিত হৈ পৰে।
৬) চুলি, নাক, মুখ, উচ্চতা, ছাল আদি দৈহিক বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি পৃথিৱীৰ মানুহক বিভক্ত কৰা।
উত্তৰঃ এই দৈহিক বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৃথিৱীৰ মানুহক তিনিটা প্ৰধান গোষ্ঠীত বিভক্ত কৰা হৈছে:
১) ককেছীয় গোষ্ঠী (Caucasoid)
২) নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠী (Negroid)
৩) মঙ্গোলীয় গোষ্ঠী (Mongoloid)
৭) পৃথিৱীৰ প্ৰধান মানৱজাতি তিনিটাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ * ক) ককেছীয় গোষ্ঠী: এওঁলোকৰ ছালৰ বৰণ অতি বগাৰ পৰা বাদামী ৰঙৰ হয়। চুলিবোৰ পোন বা পকোৱা আৰু ক’লা বা বাদামী। ইউৰোপীয়, পশ্চিম-এছিয়াৰ চেমিটিক আদি লোকসকল এই গোষ্ঠীৰ।
খ) নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠী: এওঁলোকৰ ছালৰ বৰণ ক’লা বা গাঢ় বাদামী। চুলিবোৰ চুটি আৰু কেঁকোৰা, নাকটো বহল আৰু চেপেটা। এওঁলোক সাধাৰণতে যথেষ্ট ওখ হয়। আফ্ৰিকা আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ কিছু অংশত এওঁলোকক পোৱা যায়।
গ) মঙ্গোলীয় গোষ্ঠী: এওঁলোকৰ ছালৰ বৰণ হালধীয়া, চকুবোৰ সৰু আৰু চুলিবোৰ পোন বা থিয়। পূব এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াত এওঁলোকৰ বসতি বেছি। অসমৰ বেছিভাগ জনজাতি যেনে— বড়ো, মিচিং আদি মঙ্গোলীয় গোষ্ঠীৰ।
৮) পৃথিৱীৰ কোন কোন অঞ্চলত প্ৰথমতে মানুহৰ সৃষ্টি হোৱা বুলি ধৰা হয়?
উত্তৰঃ আধুনিক পুৰাতত্ত্বৰ তথ্য অনুসৰি, প্ৰায় এক লাখ বছৰ আগতে পুৰণি পৃথিৱীৰ ক্ৰান্তীয় আফ্ৰিকাৰ পূব অংশত মানুহৰ প্ৰথম আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল বুলি ধৰা হয়। আদিম মানুহৰ গঠন প্ৰধান তিনিটা মানৱ জাতিৰ এক সংমিশ্ৰিত ৰূপ আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।
৯) পৃথিৱীৰ প্ৰধান ধৰ্মবোৰ কি কি? এই ধৰ্মসমূহৰ বিতৰণ আৰু মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰধান ধৰ্ম চাৰিটা হ’ল— খ্ৰীষ্টান, ইছলাম, হিন্দু আৰু বৌদ্ধ।
হিন্দু ধৰ্ম: ই পৃথিৱীৰ প্ৰাচীনতম ধৰ্ম। ভাৰতবৰ্ষ ইয়াৰ জন্মভূমি। ই বহু দেৱ-দেৱীৰ বিশ্বাসৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু বেদ ইয়াৰ মূল গ্ৰন্থ।
ইছলাম ধৰ্ম: ১৪০০ বছৰ পূৰ্বে মধ্য-প্ৰাচ্যত ইয়াৰ জন্ম হয়। বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ২১ শতাংশ এই ধৰ্মাৱলম্বী।
খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম: ২০০০ বছৰ পূৰ্বে ইউৰোপত ইয়াৰ আৱিৰ্ভাৱ হয়। ই বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ধৰ্ম।
বৌদ্ধ ধৰ্ম: ২৫০০ বছৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ বৌদ্ধ গয়াত ইয়াৰ জন্ম হয়। বিশ্বৰ প্ৰায় ৬ শতাংশ লোক বৌদ্ধধৰ্মী।
১০) ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যাৰ ধৰ্মীয় গাঁথনি আৰু বিতৰণ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষ এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ দেশ যদিও ই হিন্দু প্ৰধান ৰাষ্ট্ৰ। জনপ্ৰব্ৰজনৰ বাবে ইয়াত সকলো ধৰ্মৰ লোক বাস কৰে। অসমৰ ক্ষেত্ৰতো ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য লক্ষ্য কৰা যায়। ২০১১ চনৰ তথ্য মতে অসমৰ জনসংখ্যাৰ গাঁথনি এনেধৰণৰ— হিন্দু (৬৪.৯%), ইছলাম (৩০.৯%), খ্ৰীষ্টান (৩.৭%), বৌদ্ধ (০.২%), শিখ (০.১%) আৰু জৈন (০.১%)।
১১) চমুটোকা লিখাঃ
ক) মানুহ আৰু মানৱ ভূগোল: প্লিষ্ট’চিন যুগত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ বিৱৰ্তনৰ ফলত ‘হ’ম’ চেপিয়েন’ অৰ্থাৎ মানুহৰ সৃষ্টি হৈছিল। এই মানুহৰ সৈতে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ যি সম্পৰ্ক আৰু তাৰ ফলত গঢ়ি উঠা মানৱ পৰিৱেশৰ স্থান-কাল সাপেক্ষে কৰা অধ্যয়নকেই মানৱ ভূগোল বোলে।
খ) মানৱ জাতি: প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱ বিৱৰ্তনৰ বাবে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত মানুহৰ ছালৰ ৰং আৰু দৈহিক গঠনৰ পাৰ্থক্য ঘটে। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মানুহক ককেছীয়, নিগ্ৰ’ইড আৰু মঙ্গোলীয়— এই তিনিটা প্ৰধান জাতিত ভাগ কৰা হৈছে।
গ) নিগ্ৰ’ইড গোষ্ঠী: এওঁলোক প্ৰধানকৈ আফ্ৰিকা আৰু দক্ষিণ এছিয়াত বাস কৰে। ক’লা ছাল, কেঁকোৰা চুলি আৰু চেপেটা নাক এওঁলোকৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।
ঘ) ধৰ্মীয় গাঁথনি: ধৰ্ম হ’ল মানুহৰ পৰিচালিত হোৱা কিছুমান বিশ্বাস আৰু নীতি-নিয়মৰ সমষ্টি। বিশ্বত হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান আদি বিভিন্ন ধৰ্মীয় গোট আছে যিয়ে মানুহৰ জীৱনশৈলীক প্ৰভাৱিত কৰে।
ঙ) বৌদ্ধ ধৰ্ম: গৌতম বুদ্ধই ২৫০০ বছৰ পূৰ্বে এই ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ দুটা মূল ভাগ হ’ল— হিনায়ন আৰু মহায়ন। সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰায় ৩৮ কোটি লোক এই ধৰ্মৰ অনুসাৰী।
চ) ভাৰতবৰ্ষত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মীয় লোক: ২০০০ বছৰ আগতে ইউৰোপত জন্ম লাভ কৰা খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ ভাৰতত স্থিতি ২.৩ শতাংশ। ৰোমান কেথ’লিক আৰু প্ৰটেষ্টাণ্ট— এই দুটা ইয়াৰ প্ৰধান ভাগ।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post