জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু বিতৰণ
১। পৃথিৱীত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰা সম্পৰ্কে লিখা। কিয় আৰু কোন সময়ছোৱাত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ যথেষ্ট বেছি আছিল?
উত্তৰঃ মানৱ ইতিহাসৰ আদিকালত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ অতি লেহেমীয়া আছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৮০০০ বছৰত স্থায়ী কৃষিকাৰ্য আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত পৃথিৱীৰ আনুমানিক জনসংখ্যা প্ৰায় ৮ নিযুত আছিল।
কৃষিকাৰ্যৰ বিকাশৰ ফলত খাদ্য যোগান কিছু নিশ্চিত হোৱাৰ লগে লগে জনসংখ্যা ধীৰে ধীৰে বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰে। খ্ৰীষ্টাব্দৰ আৰম্ভণিতে পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ২০০ নিযুত হৈছিল।
প্ৰায় ১৮০৮ চনত বিশ্বৰ জনসংখ্যাই ১ মহানিযুত বা ১০০০ নিযুত অতিক্ৰম কৰে।
কিন্তু কুৰি শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা জনসংখ্যা অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। বিশেষকৈ ১৯৫০ চনৰ পৰা ২০০০ চনলৈকে মাত্ৰ ৫০ বছৰত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ২৫০ কোটিৰ পৰা প্ৰায় ৬০০ কোটিলৈ বৃদ্ধি পায়।
অৰ্থাৎ এই সময়ছোৱাত প্ৰায় ৩৫০ কোটি জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়। এই দ্ৰুত বৃদ্ধিক জনবিস্ফোৰণ বোলা হয়।
এই দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
১. খাদ্য যোগানৰ উন্নতি আৰু নিশ্চয়তা।
২. জীৱনধাৰণৰ মান উন্নত হোৱা।
৩. চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতি।
৪. মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱা।
৫. বহু উন্নয়নশীল দেশত জন্মহাৰ তুলনামূলকভাৱে উচ্চ হৈ থকা।
দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি ২০১১ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাই ৭০০ কোটি সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।
২। পৃথিৱীৰ বৰ্তমান আনুমানিক জনসংখ্যা কিমান? জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্থানিক তাৰতম্যৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ৭০০ কোটিৰো অধিক বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলতে জনসংখ্যা একে হাৰত বৃদ্ধি নাপায়। এই স্থানিক তাৰতম্যৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
১. জলবায়ুৰ পাৰ্থক্য।
২. আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নৰ স্তৰ।
৩. জন্মহাৰৰ পাৰ্থক্য।
৪. মৃত্যুহাৰৰ পাৰ্থক্য।
৫. জন-প্ৰব্ৰজন।
৬. শিক্ষা আৰু সচেতনতা।
৭. চিকিৎসা সুবিধা।
৮. সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় ব্যৱস্থা।
উন্নয়নশীল দেশসমূহত জন্মহাৰ অধিক হোৱা আৰু চিকিৎসা সুবিধাৰ উন্নতিৰ ফলত মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ সাধাৰণতে অধিক হয়।
৩। পৃথিৱীৰ বৰ্তমান জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ আঞ্চলিক তাৰতম্যৰ এটি ছবি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি একে নহয়।
১৭৫০-১৯৫০ সময়ছোৱাত বহু উন্নত দেশৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ উন্নয়নশীল দেশতকৈ অধিক আছিল। কিন্তু ১৯৫০-১৯৭০ সময়ছোৱাত এই ছবিখন সলনি হয়।
এই সময়ত—
- উন্নত দেশসমূহৰ বাৰ্ষিক গড় বৃদ্ধিৰ হাৰ প্ৰায় ১.১ শতাংশ,
- উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ প্ৰায় ২.২ শতাংশ আছিল।
মহাদেশ অনুসৰিও পাৰ্থক্য দেখা যায়।
আফ্ৰিকা
১৯৫০-২০০০ সময়ছোৱাত আফ্ৰিকাৰ বাৰ্ষিক জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ প্ৰায় ২.৫৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পায়।
ইউৰোপ
একেই সময়ত ইউৰোপৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ প্ৰায় ০.৬ শতাংশ আছিল। নিম্ন জন্মহাৰ আৰু বহিঃপ্ৰব্ৰজন ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ।
এছিয়া
এছিয়া পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ জনবহুল মহাদেশ। ১৭৫০-২০০০ সময়ছোৱাত ইয়াৰ জনসংখ্যা ৫০২ নিযুতৰ পৰা বৃদ্ধি পাই প্ৰায় ৩৬৮০ নিযুত হৈছিল।
উত্তৰ আমেৰিকা
উত্তৰ আমেৰিকাৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিত ইউৰোপ আৰু অন্যান্য অঞ্চলৰ পৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল।
মধ্য আৰু দক্ষিণ আমেৰিকা
দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি ১৯৫০-২০০০ সময়ছোৱাত এই অঞ্চলত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ যথেষ্ট উচ্চ আছিল।
বৰ্তমানো আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ কিছুমান দেশত উচ্চ জন্মহাৰৰ বাবে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ অধিক।
৪। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণ সম্পৰ্কে লিখা আৰু অসম বিতৰণৰ প্ৰধান কাৰকবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইত জনসংখ্যা সমানভাৱে বিতৰণ হোৱা নাই।
কিছুমান অঞ্চলত জনবসতি অতি ঘন, আনহাতে কিছুমান অঞ্চলত অতি সেৰেঙা।
দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ লোক উত্তৰ গোলাৰ্ধত বাস কৰে।
মহাদেশসমূহৰ ভিতৰত এছিয়াত জনসংখ্যা আৰু জনঘনত্ব অধিক, আনহাতে ওছেনিয়াত জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম।
জনসংখ্যাৰ অসম বিতৰণৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ হ’ল—
১. জলবায়ু
২. ভূ-অৱয়ৱ
৩. মৃত্তিকা
৪. পানীৰ উপলব্ধতা
৫. শক্তি আৰু খনিজ সম্পদ
৬. যাতায়ত আৰু যোগাযোগ
৭. কৃষিৰ উন্নতি
৮. উদ্যোগ-বাণিজ্য
৯. আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়ন।
৫। জনসংখ্যা বিতৰণত ভূ-অৱয়ৱ আৰু জলবায়ুৰ ভূমিকা উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বিতৰণত ভূ-অৱয়ৱ আৰু জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
জলবায়ুৰ ভূমিকা
অতি গৰম, অতি ঠাণ্ডা, অতি শুকান বা অতিবৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চল মানুহৰ বসবাসৰ বাবে সাধাৰণতে অনুকূল নহয়।
উদাহৰণস্বৰূপে—
- চাহাৰা মৰুভূমি অতি উষ্ণ আৰু শুকান বাবে জনবসতি কম।
- তুন্দ্ৰা অঞ্চল অতি ঠাণ্ডা বাবে জনবসতি সেৰেঙা।
- দক্ষিণ আৰু পূব এছিয়াৰ মৌচুমী অঞ্চলত উপযুক্ত উত্তাপ আৰু বৰষুণৰ বাবে কৃষি উন্নত আৰু জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বেছি।
ভূ-অৱয়ৱৰ ভূমিকা
সমতল ভূমি কৃষি, যাতায়ত, নগৰ গঠন আৰু উদ্যোগৰ বাবে অধিক সুবিধাজনক। সেয়ে নদী উপত্যকা আৰু উপকূলীয় সমভূমিত জনবসতি ঘন হয়।
আনহাতে, উচ্চ পৰ্বত আৰু ওখোৰা-মোখোৰা অঞ্চলত কৃষি আৰু যাতায়ত কঠিন হোৱাৰ বাবে জনসংখ্যা কম।
উদাহৰণস্বৰূপে—
- গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমিত জনবসতি অতি ঘন।
- হিমালয়ৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলত জনবসতি তুলনামূলকভাৱে পাতল।
৬। পৃথিৱীৰ প্ৰধান ঘন বসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহ উল্লেখ কৰি সেইবোৰৰ ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰধান ঘন বসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহ হ’ল—
১. পূব এছিয়া
২. দক্ষিণ এছিয়া
৩. পশ্চিম ইউৰোপ
৪. আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ উত্তৰ-পূব অংশ।
দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি এই অঞ্চলসমূহত পৃথিৱীৰ বৃহৎ অংশৰ জনসংখ্যা বাস কৰে।
এই অঞ্চলবোৰ ঘন বসতিপূৰ্ণ হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ—
- সমতল ভূমিৰ প্ৰাচুৰ্য
- সাৰুৱা মাটি
- নদী আৰু পানীৰ সুবিধা
- অনুকূল জলবায়ু
- কৃষিৰ উন্নতি
- খনিজ সম্পদ
- উদ্যোগ-বাণিজ্যৰ বিকাশ
- উন্নত যাতায়ত আৰু যোগাযোগ
- কৰ্মসংস্থাপনৰ অধিক সুযোগ।
৭। পৃথিৱীৰ প্ৰধান অতি পাতল জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহ কি কি? সেইবোৰত জনবসতি অতি সেৰেঙা হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰধান অতি পাতল জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহ হ’ল—
১. উত্তৰ আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ তুন্দ্ৰা অঞ্চল।
২. চাহাৰা মৰুভূমি।
৩. কালাহাৰি মৰুভূমি।
৪. গোবি মৰুভূমি।
৫. থৰ মৰুভূমি।
৬. ঘন নিৰক্ষীয় অৰণ্য অঞ্চল।
৭. হিমালয়ৰ উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চল।
৮. ৰকি আৰু এণ্ডিজ পৰ্বতমালা।
এই অঞ্চলবোৰত জনবসতি কম হোৱাৰ কাৰণ—
- অতি গৰম বা অতি ঠাণ্ডা জলবায়ু
- পানীৰ নাটনি
- অতি কম বা অতি বেছি বৰষুণ
- অসাৰুৱা ভূমি
- উচ্চ আৰু দুৰ্গম পাহাৰীয়া ভূখণ্ড
- ঘন অৰণ্য
- কৃষিৰ অসুবিধা
- যাতায়তৰ অসুবিধা
- আৰ্থিক উন্নয়ন কম।
৮। ‘জন-প্ৰব্ৰজন’ বুলিলে কি বুজা? ই প্ৰধানকৈ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ কোনো ব্যক্তি বা জনগোষ্ঠীয়ে নিজৰ বাসস্থান ত্যাগ কৰি অন্য ঠাইলৈ গৈ কিছু দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে বসবাস কৰিবলৈ লোৱা প্ৰক্ৰিয়াক জন-প্ৰব্ৰজন বোলে।
জন-প্ৰব্ৰজন প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ—
১. অন্তৰ্দেশীয় বা অন্তঃদেশীয় প্ৰব্ৰজন
২. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজন
৯। জন-প্ৰব্ৰজন কিয় হয়? চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ জন-প্ৰব্ৰজন বিভিন্ন আৰ্থিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰাকৃতিক কাৰণত সংঘটিত হয়।
মানুহে সাধাৰণতে উন্নত জীৱন আৰু অধিক সুযোগৰ সন্ধানত এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ যায়।
প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
১. কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধান।
২. অধিক দৰমহা।
৩. উন্নত শিক্ষা।
৪. উন্নত চিকিৎসা সুবিধা।
৫. বিবাহ।
৬. নগৰীয় সুবিধা।
৭. সামাজিক সুৰক্ষা।
৮. ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা।
৯. প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ।
১০. উন্নত জীৱনধাৰণৰ আশা।
১০। জন-প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষী আৰু বিকৰ্ষী কাৰকসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
| বিকৰ্ষী কাৰক | আকৰ্ষী কাৰক |
|---|---|
| কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ | কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা |
| নিম্ন দৰমহা | অধিক দৰমহা |
| নিম্ন জীৱনধাৰণৰ মান | উন্নত জীৱনধাৰণৰ মান |
| সম্পদৰ ওপৰত অধিক জনসংখ্যাৰ হেঁচা | নিম্ন জনঘনত্ব আৰু অধিক সুযোগ |
| অনুন্নত কৃষি | উন্নত কৃষি ব্যৱস্থা |
| ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা | ৰাজনৈতিক স্থিৰতা আৰু সুৰক্ষা |
| সামাজিক বৈষম্য | অনুকূল সামাজিক পৰিৱেশ |
| শিক্ষা-চিকিৎসাৰ অভাৱ | উন্নত শিক্ষা আৰু চিকিৎসা |
| প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ | অনুকূল প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ |
| অসাৰুৱা ভূমি | সাৰুৱা ভূমি |
১১। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজন বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণসহ ইয়াৰ কাৰণ আৰু ফলাফল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, বসতি, ৰাজনৈতিক বা অন্য কাৰণত এখন দেশৰ মানুহে আন এখন দেশলৈ গৈ বসবাস কৰিলে তাক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজন বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ কৰ্মসংস্থান বা আশ্ৰয়ৰ বাবে হোৱা প্ৰব্ৰজন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজন।
ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ—
১. ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা
২. যুদ্ধ
৩. অৰ্থনৈতিক সমস্যা
৪. কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধান
৫. শিক্ষা
৬. উপনিৱেশবাদ
৭. ধৰ্মীয় বা সামাজিক সংঘাত।
ইয়াৰ ফলাফল—
- জনসংখ্যাৰ গাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তন
- শৰণাৰ্থীৰ সৃষ্টি
- নতুন অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ চাপ
- সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন
- কৰ্মশক্তিৰ বৃদ্ধি
- কিছুমান ক্ষেত্ৰত আৰ্থ-সামাজিক সমস্যাৰ সৃষ্টি।
দিয়া পাঠ্যবস্তুত ভাৰত বিভাজন, পেলেষ্টাইন সমস্যা আৰু তিব্বতৰ পৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনৰ উদাহৰণ দিয়া হৈছে।
১২। চমুটোকা লিখা
(ক) জনবিস্ফোৰণ
উত্তৰঃ অতি কম সময়ৰ ভিতৰত জনসংখ্যা অস্বাভাৱিক বা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱা অৱস্থাক জনবিস্ফোৰণ বোলে।
বিশেষকৈ ১৯৫০-২০০০ সময়ছোৱাত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ২৫০ কোটিৰ পৰা ৬০০ কোটিলৈ বৃদ্ধি পায়।
মাত্ৰ ৫০ বছৰত ৩৫০ কোটি জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে বিশ্বত জনবিস্ফোৰণৰ অৱস্থা সৃষ্টি কৰে।
ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস, চিকিৎসা উন্নয়ন, খাদ্য যোগান বৃদ্ধি আৰু উচ্চ জন্মহাৰ।
(খ) জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব
উত্তৰঃ কোনো অঞ্চলৰ মুঠ জনসংখ্যাক সেই অঞ্চলৰ মুঠ মাটিকালিৰে ভাগ কৰিলে যি ফল পোৱা যায় তাক জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বোলে।
সূত্ৰঃ
জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব = মুঠ জনসংখ্যা ÷ মুঠ মাটিকালি
সাৰুৱা সমভূমি, নদী উপত্যকা আৰু উন্নত অঞ্চলত জনঘনত্ব বেছি হয়।
পাহাৰ, মৰুভূমি, অতি ঠাণ্ডা বা দুৰ্গম অঞ্চলত জনঘনত্ব কম হয়।
(গ) অন্তৰ্দেশীয় প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ এখন দেশৰ ভিতৰতে এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ হোৱা জন-প্ৰব্ৰজনক অন্তৰ্দেশীয় প্ৰব্ৰজন বোলে।
ই হ’ব পাৰে—
১. গাঁৱৰ পৰা নগৰলৈ
২. নগৰৰ পৰা গাঁৱলৈ
৩. গাঁৱৰ পৰা গাঁৱলৈ
৪. নগৰৰ পৰা নগৰলৈ।
(ঘ) আন্তঃদেশীয় বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, বসতি বা অন্য কাৰণত হোৱা প্ৰব্ৰজনক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজন বোলে।
(ঙ) জন-প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষী কাৰক
উত্তৰঃ যিবোৰ সুবিধাই মানুহক কোনো অঞ্চললৈ আহিবলৈ উৎসাহিত কৰে সেইবোৰক জন-প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষী কাৰক বোলে।
প্ৰধান আকৰ্ষী কাৰক—
১. অধিক কৰ্মসংস্থান
২. উচ্চ দৰমহা
৩. উন্নত অৰ্থনৈতিক অৱস্থা
৪. উন্নত জীৱনধাৰণ
৫. ঔদ্যোগিক বিকাশ
৬. উন্নত শিক্ষা
৭. উন্নত চিকিৎসা
৮. ৰাজনৈতিক স্থিৰতা
৯. সামাজিক সুৰক্ষা
১০. অনুকূল প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ।
(চ) জন-প্ৰব্ৰজনৰ বিকৰ্ষী কাৰক
উত্তৰঃ যিবোৰ অসুবিধাই মানুহক নিজৰ অঞ্চল ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে সেইবোৰক বিকৰ্ষী কাৰক বোলে।
প্ৰধান বিকৰ্ষী কাৰক—
১. কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ
২. নিম্ন দৰমহা
৩. দৰিদ্ৰতা
৪. অনুন্নত কৃষি
৫. জনসংখ্যাৰ অধিক চাপ
৬. ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা
৭. নিৰাপত্তাৰ অভাৱ
৮. সামাজিক বৈষম্য
৯. শিক্ষা-চিকিৎসাৰ অভাৱ
১০. প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ।
(ছ) বাংলাদেশ-ভাৰত জন-প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ বাংলাদেশৰ পৰা ভাৰতলৈ হোৱা জনপ্ৰব্ৰজন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজনৰ উদাহৰণ।
দিয়া পাঠ্যবস্তু অনুসৰি ভাৰত বিভাজন আৰু তাৰ পিছৰ সময়ত পূৰ্ববংগ বা বৰ্তমানৰ বাংলাদেশৰ পৰা বহু লোক ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।
অসম বাংলাদেশৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰভাৱ অসমৰ জনসংখ্যাৰ গাঁথনিতো পৰে বুলি পাঠ্যবস্তুত উল্লেখ কৰা হৈছে।
১৩। তোমাৰ অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম-বেছি হোৱাৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ কোনো অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বেছি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
- সমতল ভূমি
- সাৰুৱা মাটি
- অনুকূল জলবায়ু
- পানীৰ সুবিধা
- উন্নত কৃষি
- যাতায়ত আৰু যোগাযোগ
- উদ্যোগ-বাণিজ্য
- শিক্ষা আৰু চিকিৎসা
- কৰ্মসংস্থান।
আনহাতে, জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম হোৱাৰ কাৰণ—
- পাহাৰীয়া বা দুৰ্গম ভূমি
- অসাৰুৱা মাটি
- অতি গৰম বা অতি ঠাণ্ডা জলবায়ু
- পানীৰ নাটনি
- কৃষিৰ অসুবিধা
- যাতায়ত কম
- উদ্যোগৰ অভাৱ
- শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ সুবিধা কম।
১৪। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা
(ক) কোন বছৰত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১ মহানিযুত আছিল?
(১) ১৯৫০ চনত
(২) ১৮০৮ চনত
(৩) ১৯০৮ চনত
(৪) ১০০৮ চনত
উত্তৰঃ (২) ১৮০৮ চনত।
(খ) পৃথিৱীত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ প্ৰধান কাৰণটো কি?
(১) জন্মহাৰ বৃদ্ধি
(২) মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস
(৩) জন্মহাৰৰ তুলনাত মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস
(৪) প্ৰব্ৰজন
উত্তৰঃ (৩) জন্মহাৰৰ তুলনাত মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস।
(গ) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ কম জনসংখ্যাৰ মহাদেশ কোনখন?
(১) আফ্ৰিকা
(২) ওছেনিয়া
(৩) ইউৰোপ
(৪) দক্ষিণ আমেৰিকা
উত্তৰঃ (২) ওছেনিয়া।
(ঘ) তলৰ দেশসমূহৰ কোনখনত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি?
(১) জাপান
(২) ভাৰতবৰ্ষ
(৩) বাংলাদেশ
(৪) ইন্দোনেছিয়া
উত্তৰঃ (৩) বাংলাদেশ।
১৫। শিক্ষকৰ তত্ত্বাৱধানত তোমাৰ গাঁও বা চুবুৰীৰ কমেও ৩০টা ঘৰৰ এটা বছৰৰ জন্ম আৰু মৃত্যুৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰি এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা। লগতে অঞ্চলটোত জনবসতি কম বা বেছি হোৱাৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এইটো এটা ব্যৱহাৰিক কাৰ্য।
শিক্ষকৰ সহায়ত—
১. কমেও ৩০টা পৰিয়াল নিৰ্বাচন কৰিব লাগে।
২. এটা বছৰৰ জন্ম আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যা সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
৩. তথ্যবোৰ এখন তালিকাত লিখিব লাগে।
৪. অঞ্চলটোৰ জনঘনত্ব লক্ষ্য কৰিব লাগে।
৫. জলবায়ু, ভূমি, যাতায়ত, কৰ্মসংস্থান, কৃষি, শিক্ষা, চিকিৎসা আদি কাৰকৰ ভিত্তিত জনবসতি কম বা বেছি হোৱাৰ কাৰণ লিখিব লাগে।
Teacher Generate Question Answer
১। পৃথিৱীত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰা সম্পৰ্কে লিখা। কিয় আৰু কোন সময়ছোৱাত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ যথেষ্ট বেছি আছিল?
উত্তৰঃ মানৱ ইতিহাসৰ আদি কালছোৱাত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ অতি লেহেমীয়া আছিল আৰু জনসংখ্যা প্ৰায় স্থিৰ অৱস্থাত আছিল। কিন্তু যোৱা কিছু বছৰ ধৰি, বিশেষকৈ ১৯৫০ চনৰ পৰা ২০০০ চনৰ কালছোৱাত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ অভূতপূৰ্বভাৱে দ্ৰুত হৈছিল।
কেৱল এই ৫০ বছৰতে পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ২৫০ কোটিৰ পৰা বৃদ্ধি পাই ৬০০ কোটি হৈছিলগৈ। অৰ্থাৎ এই সময়ছোৱাত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ পৰিমাণ আছিল ৩৫০ কোটি। ইয়াকে পৃথিৱীৰ ‘জনবিস্ফোৰণ’ (Population Explosion) বোলে।
বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ:
খাদ্য যোগানৰ নিশ্চয়তা।
জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ উন্নয়ন।
চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ দ্ৰুত উন্নতি, যাৰ ফলত মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস পাইছে।
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ তথ্য মতে, ২০১১ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাই ৭০০ কোটি সম্পূৰ্ণ কৰিছে। বৰ্তমানৰ ধাৰা অক্ষুণ্ণ থাকিলে ২০২৫ চনত ৮০০ কোটি আৰু ২০৫০ চন পৰ্যন্ত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাই ৯৫০ কোটি অতিক্ৰম কৰিব বুলি অনুমান কৰা হৈছে।
২। পৃথিৱীৰ বৰ্তমান আনুমানিক জনসংখ্যা কিমান? জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্থানিক তাৰতম্যৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ২০১১ বৰ্ষৰ তথ্য অনুসৰি পৃথিৱীৰ আনুমানিক জনসংখ্যা হ’ল ৭০০ কোটি। (অৱশ্যে বৰ্তমান ২০২৬ চনত এই সংখ্যা ৮০০ কোটিৰো অধিক)।
জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্থানিক বা আঞ্চলিক তাৰতম্যৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ হ’ল:
প্ৰাকৃতিক কাৰক (ভূ-অৱয়ৱ, জলবায়ু আদি)।
অৰ্থনৈতিক কাৰক (উদ্যোগ, নিয়োগৰ সুবিধা আদি)।
সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰক।
চিকিৎসা সেৱাৰ উপলব্ধতা।
৩। পৃথিৱীৰ বৰ্তমান জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ আঞ্চলিক তাৰতম্যৰ এটি ছবি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ সকলো অঞ্চলতে একে নহয়। ইয়াৰ এক প্ৰধান কাৰণ হ’ল জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰৰ পাৰ্থক্য তথা জন-প্ৰব্ৰজন।
উন্নত বনাম উন্নয়নশীল দেশ: ১৭৫০-১৯৭০ চনৰ সময়ছোৱাত উন্নত দেশবোৰৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ বেছি আছিল। কিন্তু ১৯৫০ চনৰ পিছৰ পৰা এই ছবিখন ওলোটা হয়। বৰ্তমান উন্নয়নশীল দেশসমূহতহে বৃদ্ধিৰ হাৰ বেছি।
আফ্ৰিকা মহাদেশ: ১৯৫০-২০০০ বৰ্ষৰ সময়ছোৱাত আফ্ৰিকাৰ বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ ২.৫৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পায়, যিটো ইউৰোপত মাত্ৰ ০.৬ শতাংশ।
এছিয়া মহাদেশ: ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ জনবহুল মহাদেশ। উচ্চ জন্মহাৰৰ বাবে ইয়াত জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে।
উত্তৰ আমেৰিকা: ইয়াত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ হ’ল ইউৰোপ আৰু অন্যান্য প্ৰান্তৰ পৰা হোৱা উচ্চ হাৰৰ জন-প্ৰব্ৰজন।
ইউৰোপ: এই মহাদেশত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ অতি নিম্ন বা স্থিৰ। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল নিম্ন জন্মহাৰ আৰু বহিঃপ্ৰব্ৰজন।
৪। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণ সম্পৰ্কে লিখা আৰু অসম বিতৰণৰ প্ৰধান কাৰকবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ সকলো ঠাইতে মানুহৰ বসতি একে নহয়। এই বিতৰণত প্ৰাকৃতিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক কাৰকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
বিতৰণৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ লোক উত্তৰ গোলাৰ্ধত বাস কৰে, কাৰণ ইয়াত অধিক ভূমিভাগ আৰু অনুকূল জলবায়ু বিৰাজমান।
মহাদেশসমূহৰ ভিতৰত এছিয়াৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি আৰু ওছেনিয়াৰ (অষ্ট্ৰেলিয়া মহাদেশ) ঘনত্ব আটাইতকৈ কম।
অসম বিতৰণৰ (Uneven Distribution) প্ৰধান কাৰকসমূহ:
১. ভূ-অৱয়ৱ: সমতল ভূমিত বসতি ঘন হয়, আনহাতে পাহাৰীয়া বা মৰুভূমি অঞ্চলত বসতি পাতল হয়।
২. জলবায়ু: অতি অতিপাত ঠাণ্ডা বা অতিপাত গৰম অঞ্চলতকৈ নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ুত মানুহে বাস কৰি ভাল পায়।
৩. মাটিৰ সাৰুৱাতা: সাৰুৱা কৃষিভূমি থকা অঞ্চলত (যেনে নদী উপত্যকা) জনসংখ্যা বেছি হয়।
৪. অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন: যিবোৰ ঠাইত উদ্যোগ, যাতায়ত আৰু সংস্থাপনৰ সুবিধা বেছি, সেইবোৰ ঠাইত জনসংখ্যা থূপ খাই থাকে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post