জনবসতি
১। ‘জনবসতি’ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্পৰ্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহে জীৱন নিৰ্বাহৰ উদ্দেশ্যে সৃষ্টি কৰা স্থায়ী বা অস্থায়ী বসবাসৰ ঠাইক জনবসতি বোলে।
আদিমকালত মানুহ অঘৰী জীৱন যাপন কৰিছিল। প্ৰায় ১২ হাজাৰ বছৰ আগলৈকে মানুহৰ স্থায়ী বাসস্থান নাছিল। পাছলৈ কৃষিকাৰ্য আৰু পশুপালনৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে মানুহে সুবিধাজনক ঠাইত স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
জনবসতিৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ মূলত নিম্নলিখিত কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে—
- পানীৰ উপলব্ধতা
- সাৰুৱা মাটি
- অনুকূল জলবায়ু
- বনজ আৰু খনিজ সম্পদ
- গৃহ নিৰ্মাণৰ সামগ্ৰী
- যাতায়ত আৰু যোগাযোগ
- সুৰক্ষা আৰু জীৱিকাৰ সুযোগ।
এই কাৰণতে প্ৰাচীন বহু সভ্যতা নদীৰ পাৰ বা নদী উপত্যকাত গঢ় লৈ উঠিছিল।
২। ‘বসতি ভূগোল’ কাক বোলে? ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভূগোলৰ যি শাখাত মানুহৰ বসতি, বসতিৰ বিস্তাৰ, গঠন, আকাৰ, আকৃতি, বিতৰণ আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত প্ৰাকৃতিক, সাংস্কৃতিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক কাৰকসমূহ অধ্যয়ন কৰা হয়, তাক বসতি ভূগোল বোলে।
ই মানৱ ভূগোলৰ এটা প্ৰধান শাখা।
বসতি ভূগোলৰ মূল বিষয়বস্তুসমূহ হ’ল—
- বসতিৰ অৱস্থান
- আকাৰ আৰু আকৃতি
- বিস্তাৰ আৰু বিতৰণ
- বসতিৰ প্ৰকাৰ
- বসতিৰ কাৰ্যকলাপ
- জনবসতিৰ বিকাশ
- প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সৈতে বসতিৰ সম্পৰ্ক
- সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য।
৩। উদাহৰণসহ জনবসতিৰ শ্ৰেণীবিভাজন দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ জনবসতিক মূলত দুটা ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ কৰিব পাৰি।
(ক) জীৱিকাৰ ভিত্তিত
১. গ্ৰাম্য বসতি
২. পৌৰ বা নগৰীয় বসতি
(খ) আৰ্হি বা আকাৰৰ ভিত্তিত
১. বিৰল বা সিঁচৰিত বসতি
২. কেন্দ্ৰীভূত বসতি
কেন্দ্ৰীভূত বসতি আকৌ কেইবাটাও ভাগত বিভক্ত—
- আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি
- ৰৈখিক বসতি
- বৃত্তাকাৰ বসতি
- তৰাৰূপী বসতি
- ত্ৰিভুজাকাৰ বসতি।
৪। গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতি বুলিলে কি বুজা? দুয়োটাৰ মাজৰ বৈশিষ্ট্যগত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ গাঁও অঞ্চলত গঢ় লৈ উঠা আৰু কৃষি তথা প্ৰাথমিক জীৱিকাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বসতিক গ্ৰাম্য বসতি বোলে।
আনহাতে, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, উদ্যোগ, চাকৰি আৰু অন্যান্য অ-কৃষিভিত্তিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা নগৰ বা চহৰ অঞ্চলৰ বসতিক পৌৰ বা নগৰীয় বসতি বোলে।
| বৈশিষ্ট্য | গ্ৰাম্য বসতি | পৌৰ বসতি |
|---|---|---|
| প্ৰধান জীৱিকা | কৃষি, পশুপালন, মাছধৰা আদি | উদ্যোগ, ব্যৱসায়, চাকৰি আদি |
| জনঘনত্ব | কম | বেছি |
| ভূমিৰ ব্যৱহাৰ | কৃষিৰ বাবে অধিক | বসতি, উদ্যোগ, ব্যৱসায়ৰ বাবে অধিক |
| সা-সুবিধা | তুলনামূলকভাৱে কম | শিক্ষা, চিকিৎসা, যাতায়ত আদি উন্নত |
| গৃহ নিৰ্মাণ | পথালি বিস্তাৰ বেছি | বহুমহলীয়া বা উলম্ব বিস্তাৰ বেছি |
৫। বিৰল বসতি আৰু কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
বিৰল বসতি
যি বসতিত ঘৰ-বাৰী ইটোৰ পৰা সিটো বহুত আঁতৰত সিঁচৰিতভাৱে অৱস্থিত থাকে, তাক বিৰল বসতি বোলে।
এই বসতি সাধাৰণতে—
- পাহাৰীয়া অঞ্চল
- মৰুভূমি
- অতি ঠাণ্ডা অঞ্চল
- অনুন্নত কৃষিভূমি
আদিত দেখা যায়।
কেন্দ্ৰীভূত বসতি
যি বসতিত মানুহে এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত ঘনভাৱে ওচৰা-ওচৰিকৈ ঘৰ-বাৰী স্থাপন কৰে, তাক কেন্দ্ৰীভূত বসতি বোলে।
এই বসতি সাধাৰণতে—
- সাৰুৱা সমভূমি
- পানীৰ সুবিধাযুক্ত ঠাই
- উন্নত যাতায়ত
- ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ সুবিধা
থকা অঞ্চলত দেখা যায়।
৬। উদাহৰণসহ কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ আকৃতি আৰু সংৰূপ অনুসৰি ইয়াক কেইবাটাও ভাগত বিভক্ত কৰা হয়।
(ক) আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি
যি বসতিত ৰাস্তাবোৰ পোন আৰু ইটোৱে সিটোক প্ৰায় সমকোণত কটাকটি কৰে, তাক আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি বোলে।
এই বসতি সাধাৰণতে বিস্তৃত সাৰুৱা সমভূমিত গঢ় লৈ উঠে।
উদাহৰণ: গংগা-শতদ্ৰু সমভূমিৰ বহু বসতি, চণ্ডীগড়, গান্ধীনগৰ।
(খ) ৰৈখিক বসতি
যি বসতিত ঘৰ-বাৰী ৰাস্তা, ৰেলপথ, নদী, নলা বা উপকূলৰ কাষে কাষে এক লানিত গঢ় লৈ উঠে, তাক ৰৈখিক বসতি বোলে।
উদাহৰণ: হিমালয়ৰ নদী উপত্যকা আৰু গংগা-যমুনা সমভূমিৰ পথকেন্দ্ৰিক বসতি।
(গ) বৃত্তাকাৰ বসতি
হ্ৰদ, বিল, পুখুৰী বা কোনো কেন্দ্ৰীয় সম্পদৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া আকৃতিত গঢ় লৈ উঠা বসতিক বৃত্তাকাৰ বসতি বোলে।
উদাহৰণ: হ্ৰদ বা বিলৰ চাৰিওফালে মাছমৰীয়া সম্প্ৰদায়ৰ বসতি।
(ঘ) তৰাৰূপী বসতি
কেইবাটাও ৰাস্তা এটা কেন্দ্ৰত মিলিত হ’লে সেই কেন্দ্ৰৰ পৰা ৰাস্তাবোৰৰ কাষে কাষে তৰাৰ পোহৰ বিচ্ছুৰিত হোৱাৰ দৰে যি বসতি গঢ় লৈ উঠে, তাক তৰাৰূপী বসতি বোলে।
(ঙ) ত্ৰিভুজাকাৰ বসতি
দুখন বৃহৎ নদীৰ সংগমস্থল বা ত্ৰিভুজাকাৰ ভূমিত যি বসতি গঢ় লৈ উঠে, তাক ত্ৰিভুজাকাৰ বসতি বোলে।
এই বসতি সাধাৰণতে পানীৰ সুবিধা আৰু পলসুৱা মাটিৰ বাবে বিকাশ লাভ কৰে।
৭। নগৰীয় বসতিৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ অধিকাংশ নগৰ প্ৰথমে গাঁও হিচাপেই গঢ় লৈ উঠে।
কোনো গাঁওত বিশেষ সুবিধা বৃদ্ধি পালে, যেনে—
- বেপাৰ-বাণিজ্য
- খনিজ সম্পদ
- উদ্যোগ
- ৰেল বা পথ সংযোগ
- প্ৰশাসনিক কাৰ্য
- শিক্ষা
- পৰ্যটন
- ধৰ্মীয় গুৰুত্ব
আদি, তেতিয়া সেই গাঁওলৈ অধিক মানুহ আহিবলৈ ধৰে আৰু লাহে লাহে নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
যেতিয়া কোনো বসতিৰ অধিকাংশ লোক কৃষিৰ সলনি উদ্যোগ, ব্যৱসায়, চাকৰি বা অন্যান্য অ-কৃষিভিত্তিক কামত নিয়োজিত হয়, তেতিয়া বসতিটোৰ নগৰীয় স্বৰূপ স্পষ্ট হয়।
৮। উদাহৰণসহ প্ৰকাৰ্যৰ ভিত্তিত নগৰসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্যৰ ভিত্তিত নগৰসমূহক বিভিন্ন ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি।
১. প্ৰশাসনিক নগৰ
প্ৰশাসনিক কামৰ বাবে বিকাশ লাভ কৰা নগৰ।
উদাহৰণ: গান্ধীনগৰ, চণ্ডীগড়, দিছপুৰ।
২. ঔদ্যোগিক নগৰ
উদ্যোগকেন্দ্ৰিকভাৱে বিকাশ লাভ কৰা নগৰ।
উদাহৰণ: জামছেদপুৰ, ভিলাই, বোকাৰো।
৩. বাণিজ্য বা বন্দৰ নগৰ
ব্যৱসায়-বাণিজ্য বা বন্দৰক কেন্দ্ৰ কৰি বিকাশ লাভ কৰা নগৰ।
উদাহৰণ: হালদিয়া, পাৰাদীপ।
৪. সাংস্কৃতিক বা তীৰ্থ নগৰ
ধৰ্মীয় বা সাংস্কৃতিক গুৰুত্বৰ বাবে বিকাশ লাভ কৰা নগৰ।
উদাহৰণ: বাৰাণসী, পুৰী, ঋষিকেশ, তেজপুৰ।
৫. শিক্ষা নগৰ
শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা নগৰ।
উদাহৰণ: অক্সফ’ৰ্ড, কেম্ব্ৰিজ।
৬. পৰ্যটন বা স্বাস্থ্য নগৰ
পৰ্যটন, স্বাস্থ্য বা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰ বাবে বিকাশ লাভ কৰা নগৰ।
উদাহৰণ: মুছৌৰী, দাৰ্জিলিং।
৯। ‘বসতি শ্ৰেণীক্ৰম’ বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ সকলো ধৰণৰ গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতিক আকাৰ, জনসংখ্যা আৰু কাৰ্যকাৰিতাৰ ভিত্তিত সৰুৰ পৰা ডাঙৰলৈ এটা নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমত সজোৱাকে বসতি শ্ৰেণীক্ৰম বোলে।
সাধাৰণ ক্ৰমটো হ’ল—
কৃষিক্ষেত্ৰিক বাসগৃহ → চুবুৰী → গাঁও → নগৰ → মহানগৰ → নগৰপুঞ্জ → নগৰ সংহতি
বসতিৰ স্তৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে—
- জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়
- সা-সুবিধা বৃদ্ধি পায়
- কাৰ্যকাৰিতা বৃদ্ধি পায়
- স্থানিক বিস্তাৰ বৃদ্ধি পায়।
আনহাতে, বসতিৰ স্তৰ ওপৰলৈ যোৱাৰ লগে লগে বসতিৰ সংখ্যা কমে।
১০। গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতিৰ ভূমি ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ অঞ্চলত ভূমিৰ ব্যৱহাৰত যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে।
গ্ৰাম্য অঞ্চলত ভূমিৰ ব্যৱহাৰ
- খেতি
- পশুপালন
- মীনপালন
- বসতি
- বাগিচা
- কৃষি-সহায়ক কাম।
পৌৰ অঞ্চলত ভূমিৰ ব্যৱহাৰ
- ঘৰ-বাৰী
- বহুমহলীয়া অট্টালিকা
- দোকান-পোহাৰ
- কাৰ্যালয়
- উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠান
- পথ আৰু যাতায়ত
- শিক্ষা আৰু চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠান
- নলা-নৰ্দমা আৰু আৱৰ্জনা নিষ্কাশন ব্যৱস্থা।
পৌৰ অঞ্চলত ভূমিৰ চাহিদা আৰু মূল্য সাধাৰণতে গ্ৰাম্য অঞ্চলতকৈ বেছি।
১১। ‘কেন্দ্ৰীয় ব্যৱসায় এলেকা’ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ নগৰৰ একেবাৰে কেন্দ্ৰীয় অংশত ব্যৱসায়-বাণিজ্য, বেংক, কাৰ্যালয়, পাইকাৰী আৰু খুচুৰা বিক্ৰীকেন্দ্ৰ আদি অধিক ঘনত্বত থকা অঞ্চলক কেন্দ্ৰীয় ব্যৱসায় এলেকা বা Central Business District (CBD) বোলে।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১. ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান অধিক।
২. ভূমিৰ মূল্য অতি বেছি।
৩. বহুমহলীয়া অট্টালিকা অধিক।
৪. জনসংখ্যা আৰু মানুহৰ চলাচল বেছি।
৫. উন্নত যাতায়ত আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা থাকে।
৬. নগৰৰ ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে কাম কৰে।
১২। গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতিৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতি ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
নগৰে গাঁৱৰ পৰা লাভ কৰে—
- খাদ্যশস্য
- শাক-পাচলি
- মাছ-মাংস
- কেঁচামাল
- কৃষিজাত সামগ্ৰী।
আনহাতে গাঁওবোৰে নগৰৰ পৰা লাভ কৰে—
- শিক্ষা
- চিকিৎসা
- যন্ত্ৰপাতি
- বজাৰ
- উদ্যোগজাত সামগ্ৰী
- উন্নত পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ।
সেয়ে গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু যাতায়তভিত্তিক এক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকে।
১৩। চমুটোকা লিখা
(ক) জনবসতি আৰু বসতি ভূগোল
উত্তৰঃ মানুহে জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে সৃষ্টি কৰা স্থায়ী বা অস্থায়ী বাসস্থানক জনবসতি বোলে।
জনবসতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ হ’ল—
- ভূ-প্ৰকৃতি
- মাটি
- জলবায়ু
- পানী
- খনিজ সম্পদ
- যাতায়ত
- যোগাযোগ
- শিক্ষা
- প্ৰতিৰক্ষা।
মানুহৰ বসতি, বসতিৰ বিস্তাৰ আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত প্ৰাকৃতিক, সাংস্কৃতিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক কাৰকসমূহৰ অধ্যয়ন কৰা ভূগোলৰ শাখাক বসতি ভূগোল বোলে।
(খ) ৰৈখিক বসতি
উত্তৰঃ ৰাস্তা, ৰেলপথ, নদী, জলসিঞ্চন নলা, উপকূল বা পাহাৰীয়া উপত্যকাৰ কাষে কাষে এক লানিত ঘৰ-বাৰী গঢ় লৈ উঠা বসতিক ৰৈখিক বসতি বোলে।
উদাহৰণ: হিমালয়ৰ নদী উপত্যকা আৰু গংগা-যমুনা সমভূমিৰ পথৰ কাষৰ বসতি।
(গ) বৃত্তাকাৰ বসতি
উত্তৰঃ হ্ৰদ, বিল, পুখুৰী বা কোনো কেন্দ্ৰীয় সম্পদৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া আকৃতিত গঢ় লৈ উঠা বসতিক বৃত্তাকাৰ বসতি বোলে।
এই বসতিত কেন্দ্ৰীয় পানীৰ উৎসৰ সুবিধা সকলো বাসিন্দাই সহজে লাভ কৰিব পাৰে।
(ঘ) তৰাৰূপী বসতি
উত্তৰঃ কেইবাটাও ৰাস্তা এটা কেন্দ্ৰত মিলিত হোৱা ঠাইত ৰাস্তাবোৰৰ কাষে কাষে তৰাৰ পোহৰ বিচ্ছুৰিত হোৱাৰ দৰে গঢ় লৈ উঠা বসতিক তৰাৰূপী বসতি বোলে।
(ঙ) শিক্ষা তথা সাংস্কৃতিক নগৰী
উত্তৰঃ শিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা নগৰসমূহক শিক্ষা বা সাংস্কৃতিক নগৰী বোলে।
উদাহৰণ: অক্সফ’ৰ্ড আৰু কেম্ব্ৰিজ শিক্ষা নগৰী; তেজপুৰ সাংস্কৃতিক নগৰী হিচাপে উল্লেখযোগ্য।
(চ) গ্ৰাম্য-নগৰ সান্তত্যক
উত্তৰঃ গাঁও আৰু নগৰৰ মাজৰ অন্তৱৰ্তী অঞ্চলত যেতিয়া দুয়োটা বসতিৰ বৈশিষ্ট্য একেলগে দেখা যায় আৰু স্পষ্ট সীমাৰেখা নাথাকে, তাক গ্ৰাম্য-নগৰ সান্তত্যক বা Rural-Urban Continuum বোলে।
ই গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয় বসতিৰ মাজৰ ক্ৰমাগত পৰিৱৰ্তনক প্ৰকাশ কৰে।
(ছ) বসতি শ্ৰেণীক্ৰম
উত্তৰঃ বসতিসমূহক সৰুৰ পৰা ডাঙৰলৈ আকাৰ, জনসংখ্যা আৰু কাৰ্যকাৰিতা অনুযায়ী সজোৱা ক্ৰমক বসতি শ্ৰেণীক্ৰম বোলে।
ইয়াৰ ক্ৰম—
কৃষিক্ষেত্ৰিক বাসগৃহ → চুবুৰী → গাঁও → নগৰ → মহানগৰ → নগৰপুঞ্জ → নগৰ সংহতি
(জ) নগৰীয় উপকণ্ঠ
উত্তৰঃ নগৰৰ শেষ সীমা আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ আৰম্ভণিৰ মাজত থকা যি অঞ্চলত গাঁও আৰু নগৰ দুয়োৰে বৈশিষ্ট্য দেখা যায়, তাক নগৰীয় উপকণ্ঠ বোলে।
ইয়াত ভূমিৰ ব্যৱহাৰ আৰু মানুহৰ কাৰ্যকলাপত গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয় দুয়োটা ৰূপ দেখা যায়।
(ঝ) উপ-নগৰ
উত্তৰঃ প্ৰধান নগৰৰ কাষত নগৰৰ বসতি, উদ্যোগ, ব্যৱসায় বা অন্যান্য কাৰ্যৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ফলত গঢ় লৈ উঠা সৰু নগৰক উপ-নগৰ বোলে।
উদাহৰণ: দিল্লীৰ ওচৰৰ গুৰগাঁও, নইডা আৰু গাজিয়াবাদ।
১৪। তোমাৰ গাঁও বা নগৰত থকা স্কুল, নামঘৰ, দোকান আদি সামৰি জনবসতিৰ এখন চিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা আৰু বসতিৰ প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এইটো এটা ব্যৱহাৰিক কাৰ্য।
চিত্ৰত তলৰ বিষয়সমূহ দেখুৱাব পাৰি—
- ঘৰ-বাৰী
- স্কুল
- নামঘৰ বা ধৰ্মীয় স্থান
- দোকান
- ৰাস্তা
- পুখুৰী বা নদী
- খেতিপথাৰ
- স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ
চিত্ৰ আঁকাৰ পিছত বসতিটো ৰৈখিক, বৃত্তাকাৰ, আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ, তৰাৰূপী বা অন্য কোনো প্ৰকাৰৰ নে সেয়া চিহ্নিত কৰিব লাগে।
Teacher Generate Question Answer
১) ‘জন বসতি’ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্পর্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহে জীৱন নির্বাহ কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰা স্থায়ী বা অস্থায়ী বসবাসৰ ঠাইকে জন বসতি বোলে।
আজিৰ পৰা প্রায় ১২ হেজাৰ বছৰ আগলৈকে মানুহ অঘৰী আছিল। কৃষি আৰু পশুপালনৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে মানুহে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লয়। ঠাই এখনৰ জনবসতিৰ বিকাশ মূলত পানীৰ উপলব্ধতা, মাটিৰ সাৰুৱাতা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেইবাবেই পৃথিৱীৰ প্ৰাচীন সভ্যতাবোৰ নদীৰ পাৰত গঢ়ি উঠিছিল। যেনে— সিন্ধু নদীৰ সভ্যতা, মিচৰীয় সভ্যতা আদি।
২) ‘বসতি ভূগোল’ কাক বোলে? ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভূগোলৰ যি শাখাত মানুহৰ বসতি, ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত প্ৰাকৃতিক তথা আৰ্থ-সামাজিক কাৰকসমূহৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়, তাকে বসতি ভূগোল বোলে।
ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল— বসতিৰ অৱস্থান, আকৃতি, আকাৰ, বিতৰণৰ প্ৰতিৰূপ আৰু পৰিৱেশৰ লগত মানুহৰ সম্পৰ্কৰ বিশ্লেষণ কৰা।
৩) উদাহৰণসহ জন বসতিৰ শ্রেণী বিভাজন দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ জন বসতিক প্ৰধানকৈ দুটা ভিত্তিৰ ওপৰত ভাগ কৰিব পাৰি:
১/ জীৱিকাৰ ভিত্তিত: (ক) গ্ৰাম্য বসতি (খ) পৌৰ বা নগৰীয় বসতি।
২/ আকাৰ বা ঘনত্বৰ ভিত্তিত: (ক) বিৰল বা সেৰেঙা বসতি (খ) কেন্দ্ৰীভূত বা ঘন বসতি।
৪) গ্ৰাম্য আৰু পৌৰ বসতিৰ মাজত থকা বৈশিষ্ট্যগত পার্থক্যসমূহ লিখা।
| বৈশিষ্ট্য | গ্ৰাম্য বসতি | পৌৰ (নগৰীয়) বসতি |
| প্ৰধান জীৱিকা | কৃষি, পশুপালন, মাছধৰা। | উদ্যোগ, ব্যৱসায়, চাকৰি। |
| জনসংখ্যা | জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম। | জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বহুত বেছি। |
| সা-সুবিধা | যাতায়ত আৰু আমোদ-প্ৰমোদ কম। | উন্নত যাতায়ত, শিক্ষা আৰু চিকিৎসা। |
| গৃহ নিৰ্মাণ | পথালি প্ৰসাৰ বেছি। | অট্টালিকাৰ অভিলম্বীয় (ওখ) প্ৰসাৰ বেছি। |
৫) বিৰল বসতি আৰু কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বিৰল বসতি: প্ৰতিকূল প্ৰাকৃতিক অৱস্থা (যেনে— মৰুভূমি বা অতি ঠাণ্ডা অঞ্চল) থকা ঠাইত ঘৰ-দুৱাৰবোৰ ইটোৰ পৰা সিটো বহুত আঁতৰত থাকে। ইয়াক বিৰল বসতি বোলে।
- কেন্দ্ৰীভূত বসতি: অনুকূল পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনৈতিক সুবিধা থকা ঠাইত মানুহে থূপ খাই ওচৰা-ওচৰিকৈ বসবাস কৰে। ইয়াক কেন্দ্ৰীভূত বসতি বোলে।
৬) চিত্ৰসহ কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিষয়ে লিখা।
ক) আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি: সমভূমি অঞ্চলত য’ত ৰাস্তাবোৰে সমকোণত কটাকটি কৰে, তাত এনে বসতি গঢ়ি উঠে।
খ) ৰৈখিক বসতি: যেতিয়া ৰাস্তা, ৰেলপথ বা নদীৰ পাৰত লানি নিছিগাকৈ ঘৰবোৰ গঢ়ি উঠে।
গ) বৃত্তাকাৰ বসতি: কোনো হ্ৰদ, পুখুৰী বা বিলক কেন্দ্ৰ কৰি চাৰিওফালে ঘৰ সাজিলে তাক বৃত্তাকাৰ বসতি বোলে।
ঘ) তৰাৰূপী বসতি: কেইবাটাও ৰাস্তা এটা কেন্দ্ৰত মিলিত হ’লে ৰাস্তাবোৰৰ কাষে কাষে তৰাৰ পোহৰ বিচ্ছুৰিত হোৱাৰ দৰে বসতি গঢ়ি উঠে।
ঙ) ত্ৰিভূজাকাৰ বসতি: দুখন নদীৰ সংগমস্থলত এনে আকৃতিৰ বসতি দেখা যায়।
৭) নগৰীয় বসতিৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নগৰ এখন পোনপ্ৰথমে গাওঁ হিচাপেই জন্ম লয়। যেতিয়া কোনো বিশেষ সুবিধাৰ বাবে (যেনে— ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ, খনিজ সম্পদৰ উদ্ঘাটন বা ৰেলৱে জাংচন) গাওঁ এখনলৈ মানুহৰ সোঁত বয়, তেতিয়া লাহে লাহে ই নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। যেতিয়া বাসিন্দাসকলৰ উপজীৱিকা কৃষিৰ সলনি বাণিজ্য বা উদ্যোগ হয়, তেতিয়াই সেই ঠাইক নগৰ বোলা হয়।
৮) প্ৰকাৰ্যৰ (Functions) ভিত্তিত নগৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰশাসনীয় নগৰ: গান্ধীনগৰ, চণ্ডীগড়, দিশপুৰ।
- ঔদ্যোগিক নগৰ: জামছেদপুৰ, ভিলাই।
- সাংস্কৃতিক/তীৰ্থ নগৰ: বাৰাণসী, পুৰী, তেজপুৰ।
- শিক্ষা নগৰী: অ’ক্সফ’ৰ্ড, কেম্ব্ৰিজ।
- পৰ্যটন নগৰী: মুছৌৰী, দৰ্জিলিং।
৯) ‘বসতি শ্ৰেণীক্ৰম’ (Settlement Hierarchy) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বসতিসমূহক ইয়াৰ আকাৰ আৰু জনসংখ্যা অনুযায়ী সৰুৰে পৰা ডাঙৰলৈ এক নিৰ্ধাৰিত ক্ৰমত সজোৱাকে বসতি শ্ৰেণীক্ৰম বোলে।
তলৰ ক্ৰমটো হ’ল:
কৃষিক্ষেত্ৰিক গৃহ → চুবুৰী → গাওঁ → নগৰ → মহানগৰ → নগৰপুঞ্জ → নগৰ সংহতি।
১০) কেন্দ্ৰীয় ব্যৱসায় এলেকা (CBD) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ নগৰ এখনৰ একেবাৰে কেন্দ্ৰত থকা আটাইতকৈ ব্যস্ত অঞ্চলটো য’ত দোকান-পোহাৰ, বেংক, কাৰ্যালয় আদি ঠাহ খাই থাকে, তাকে কেন্দ্ৰীয় ব্যৱসায় এলেকা (Central Business District) বোলে।
বৈশিষ্ট্য: ১/ ভূমিৰ মূল্য অতি বেছি। ২/ জনবসতি ঘন। ৩/ যাতায়তৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
১১) চমু টোকা:
- নগৰীয় উপকণ্ঠ (Urban Fringe): নগৰৰ শেষ সীমা আৰু গাওঁৰ আৰম্ভণিৰ মাজৰ ঠাইটুকুৰা য’ত গাওঁ আৰু নগৰ দুয়োৰে বৈশিষ্ট্য পোৱা যায়।
- উপনগৰ (Suburb): প্ৰধান নগৰখনৰ ভিৰ কমাবলৈ কাষতে গঢ়ি উঠা সৰু নগৰ। যেনে— দিল্লীৰ ওচৰৰ নইডা বা গুৰগাঁও।
- গ্ৰাম্য নগৰ সান্তত্যক (Rural-Urban Continuum): গাওঁ আৰু নগৰৰ মাজৰ সীমাৰেখাডাল ইমান স্পষ্ট নহয়, ইটোৰ পৰা সিটোলৈ লাহে লাহে সলনি হয়। ইয়াকে গ্ৰাম্য নগৰ সান্তত্যক বোলে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post