বংশগতি আৰু ক্ৰমবিকাশ
A. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বংশগতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যসমূহ জিনৰ মাধ্যমে অপত্য প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বংশগতি (Heredity) বোলে।
২। প্ৰকাৰণ বা ভিন্নতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ একে প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ মাজত দেখা দিয়া চাৰিত্ৰিক পাৰ্থক্যসমূহক প্ৰকাৰণ বা ভিন্নতা (Variation) বোলে।
৩। বিৱৰ্তনীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্যতম ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ বংশগত ভিন্নতাৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন বিৱৰ্তনীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্যতম মুখ্য ভিত্তি।
৪। প্ৰভাৱী লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ বিপৰীতধৰ্মী দুটা লক্ষণৰ মাজত F₁ প্ৰজন্মত যিটো লক্ষণ প্ৰকাশ পায়, তাক প্ৰভাৱী লক্ষণ (Dominant trait) বোলে।
৫। অপ্ৰভাৱী লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ বিপৰীতধৰ্মী দুটা লক্ষণৰ মাজত F₁ প্ৰজন্মত যিটো প্ৰকাশ নাপায় কিন্তু F₂ প্ৰজন্মত পুনৰ প্ৰকাশ পাব পাৰে, তাক অপ্ৰভাৱী বা পৰাহত লক্ষণ (Recessive trait) বোলে।
৬। একসংকৰণ পৰীক্ষা কি?
উত্তৰঃ যি সংকৰণ পৰীক্ষাত মাত্ৰ এযোৰ বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণৰ বংশগতি অধ্যয়ন কৰা হয়, তাক একসংকৰণ পৰীক্ষা (Monohybrid cross) বোলে।
৭। দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষা কি?
উত্তৰঃ যি সংকৰণ পৰীক্ষাত একেলগে দুযোৰ বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণৰ বংশগতি অধ্যয়ন কৰা হয়, তাক দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষা (Dihybrid cross) বোলে।
৮। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত কিমান?
উত্তৰঃ F₂ প্ৰজন্মত ব্যক্তৰূপ অনুপাত 3 : 1।
৯। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত কিমান?
উত্তৰঃ F₂ প্ৰজন্মত ব্যক্তৰূপ অনুপাত 9 : 3 : 3 : 1।
১০। বংশগতিবিদ্যাৰ জনক কাক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেলক বংশগতিবিদ্যাৰ জনক কোৱা হয়।
১১। বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ কি?
উত্তৰঃ ক্ৰম’জ’ম বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ। ক্ৰম’জ’মত জিন থাকে।
১২। DNA-ৰ মুখ্য ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ DNA-এ বংশগত তথ্য সংৰক্ষণ কৰে আৰু সেই তথ্য পিতৃ-মাতৃৰ পৰা অপত্য প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰণত সহায় কৰে।
১৩। মানুহৰ ছোৱালী শিশুৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম কি?
উত্তৰঃ XX।
১৪। মানুহৰ ল’ৰা শিশুৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম কি?
উত্তৰঃ XY।
১৫। জীৱাশ্ম কাক বোলে?
উত্তৰঃ অতীতৰ জীৱৰ দেহ, দেহাংশ, ছাপ বা চিহ্ন শিলাস্তৰ বা অন্য সংৰক্ষণশীল মাধ্যমত সংৰক্ষিত হৈ থাকিলে তাক জীৱাশ্ম (Fossil) বোলে।
১৬। অস্মীভূত জীৱাশ্ম কি?
উত্তৰঃ জীৱদেহৰ জৈৱ অংশৰ ঠাইত খনিজ পদাৰ্থ সঞ্চিত হৈ শিলৰ দৰে কঠিন গঠন সৃষ্টি হোৱা জীৱাশ্মক অস্মীভূত বা Petrified fossil বোলে।
১৭। মানুহৰ দুটা অৱশেষাংগৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
১. এপেণ্ডিক্স
২. পুচ্ছাস্থি (Coccyx)
কাণ লৰোৱা পেশীও অৱশেষাংগৰ উদাহৰণ।
১৮। আদিম চৰাইৰ বিখ্যাত জীৱাশ্মটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ আৰ্কিঅ’প্টেৰিক্স (Archaeopteryx)।
১৯। লেমাৰ্কৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ Philosophie Zoologique।
২০। ডাৰউইনৰ বিৱৰ্তন সম্পৰ্কীয় বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ On the Origin of Species।
B. প্ৰকাৰণ, বংশগতি আৰু মেণ্ডেলৰ পৰীক্ষা
২১। অযৌন প্ৰজননকাৰী কোনো প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যাত ‘A’ বৈশিষ্ট্য 10% আৰু ‘B’ বৈশিষ্ট্য 60% থাকিলে কোনটো বৈশিষ্ট্য আগতে উৎপত্তি হোৱা বুলি অনুমান কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৱস্থাত ‘B’ বৈশিষ্ট্যটো আগতে উৎপত্তি হোৱা বুলি অনুমান কৰিব পাৰি, কাৰণ ই জনসংখ্যাৰ অধিক সংখ্যক ব্যক্তিৰ মাজত পোৱা গৈছে। আগতে উৎপত্তি হোৱা বৈশিষ্ট্যই অধিক প্ৰজন্মৰ মাজেৰে বিস্তাৰ লাভ কৰাৰ সুযোগ পায়।
২২। এটা প্ৰজাতিত সৃষ্টি হোৱা উপযোগী বৈসাদৃশ্য কেনেকৈ বৰ্তি থাকে?
উত্তৰঃ কোনো ভিন্নতাই যদি পৰিৱেশৰ লগত খাপ খোৱাত জীৱক সুবিধা দিয়ে, তেন্তে সেই বৈশিষ্ট্য থকা জীৱবোৰৰ জীয়াই থকা আৰু প্ৰজনন কৰাৰ সম্ভাৱনা বেছি হয়। ফলত সেই বংশগত বৈশিষ্ট্যটো পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ অধিক হাৰত সঞ্চাৰিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
২৩। মেণ্ডেলে প্ৰভাৱী আৰু অপ্ৰভাৱী লক্ষণ কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে বিশুদ্ধ ওখ মটৰমাহৰ গছ TT আৰু বিশুদ্ধ চাপৰ গছ tt-ৰ মাজত সংকৰণ কৰিছিল।
P প্ৰজন্মঃ
TT × tt
F₁ প্ৰজন্মঃ
সকলো গছ Tt আৰু ওখ।
ইয়াৰ পৰা মেণ্ডেলে সিদ্ধান্ত লয় যে—
- T বা ওখ লক্ষণ প্ৰভাৱী
- t বা চাপৰ লক্ষণ অপ্ৰভাৱী
F₁ গছবোৰক স্ব-পৰাগযোগ কৰালে F₂ প্ৰজন্মত ওখ আৰু চাপৰ গছ প্ৰায় 3 : 1 অনুপাতত পোৱা যায়।
২৪। মেণ্ডেলে চৰিত্ৰসমূহ স্বাধীনভাৱে বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত হয় বুলি কেনেকৈ জানিছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে দুযোৰ বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণ লৈ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষা কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, বীজৰ আকৃতি আৰু বীজৰ ৰং একেলগে অধ্যয়ন কৰিছিল।
F₂ প্ৰজন্মত চাৰিবিধ সংযোজন 9 : 3 : 3 : 1 অনুপাতত পোৱা গৈছিল। ইয়াৰ পৰা তেওঁ সিদ্ধান্ত লয় যে এটা লক্ষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা কাৰকৰ বিভাজন আনটো লক্ষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা কাৰকৰ পৰা স্বাধীনভাৱে ঘটিব পাৰে। ইয়াক স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ বোলে।
২৫। ওখ আৰু চাপৰ মটৰমাহৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ পৰা কি সিদ্ধান্ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ
- একেটা চৰিত্ৰৰ বাবে দুটা কাৰক বা এলিল থাকে।
- বিপৰীতধৰ্মী এলিল একেলগে থাকিলে এটাহে F₁-ত প্ৰকাশ পায়।
- প্ৰকাশ পোৱা এলিলটো প্ৰভাৱী আৰু আনটো অপ্ৰভাৱী।
- F₂ প্ৰজন্মত অপ্ৰভাৱী লক্ষণ পুনৰ প্ৰকাশ পাব পাৰে।
২৬। মেণ্ডেলে আগবঢ়োৱা বংশগতিৰ সূত্ৰ তিনিটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ
- প্ৰভাৱীতাৰ সূত্ৰ (Law of Dominance)
- পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ (Law of Segregation)
- স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment)
২৭। মেণ্ডেলৰ প্ৰভাৱীতাৰ সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰঃ বিপৰীতধৰ্মী একে চৰিত্ৰৰ দুটা বিশুদ্ধ পিতৃ-মাতৃৰ সংকৰণ ঘটালে F₁ প্ৰজন্মত দুয়োটা লক্ষণৰ ভিতৰত মাত্ৰ এটাহে প্ৰকাশ পায়। প্ৰকাশ পোৱা লক্ষণটো প্ৰভাৱী আৰু প্ৰকাশ নোপোৱা লক্ষণটো অপ্ৰভাৱী।
উদাহৰণঃ
TT × tt → সকলো F₁ = Tt (ওখ)
২৮। মেণ্ডেলীয় তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে একসংকৰণ আৰু দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ভিত্তিত জিন বা বংশগত কাৰকসমূহ কেনেকৈ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ সঞ্চাৰিত হয় সেই বিষয়ে আগবঢ়োৱা নীতিসমূহক মেণ্ডেলীয় বংশগতি তত্ত্ব বোলে।
২৯। ‘A’ গ্ৰুপৰ এজন ব্যক্তিয়ে ‘O’ গ্ৰুপৰ ব্যক্তিক বিয়া কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানৰ ৰক্তগ্ৰুপ ‘O’ হ’ল। কেৱল এই তথ্যৰ পৰা ‘A’ আৰু ‘O’-ৰ কোনটো প্ৰভাৱী বুলি নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিনে?
উত্তৰঃ কেৱল এই তথ্যৰ ভিত্তিত নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি। এজন ‘A’ গ্ৰুপৰ ব্যক্তিৰ জিনীয় গঠন দুবিধ হ’ব পাৰে। সন্তানৰ ৰক্তগ্ৰুপ ‘O’ হোৱা তথ্যটোৱে পিতৃ-মাতৃৰ এলিল সম্পৰ্কে কিছু তথ্য দিয়ে যদিও প্ৰভাৱী-অপ্ৰভাৱী সম্পৰ্ক নিৰ্ণয় কৰিবলৈ অধিক বংশগতি-সংক্রান্ত তথ্য প্রয়োজন হয়।
৩০। মানুহৰ সন্তানৰ লিংগ কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয়?
উত্তৰঃ মানুহৰ স্ত্ৰীৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম XX, আৰু পুৰুষৰ XY।
- মাতৃৰ প্ৰতিটো ডিম্বাণুত X থাকে।
- পিতৃৰ আধা শুক্ৰাণুত X আৰু আধাত Y থাকে।
যদি—
X (মাতৃ) + X (পিতৃ) = XX → ছোৱালী
X (মাতৃ) + Y (পিতৃ) = XY → ল’ৰা
সেয়ে সন্তানৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণত পিতৃৰ শুক্ৰাণুৰ X বা Y ক্ৰম’জ’মে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। সম্ভাৱ্য অনুপাত প্ৰায় 1 : 1।
৩১। পিতৃ আৰু মাতৃয়ে অপত্যলৈ সমান জিনীয় অৱদান কেনেকৈ দিয়ে?
উত্তৰঃ যৌন প্ৰজননত পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষত শৰীৰৰ সাধাৰণ কোষৰ তুলনাত আধা সংখ্যক ক্ৰম’জ’ম থাকে। নিষেচনৰ সময়ত শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণু মিলিত হোৱাৰ ফলত অপত্যই—
- আধা ক্ৰম’জ’ম পিতৃৰ পৰা,
- আধা ক্ৰম’জ’ম মাতৃৰ পৰা
লাভ কৰে। সেয়ে দুয়ো পিতৃ-মাতৃয়ে প্ৰায় সমান জিনীয় অৱদান দিয়ে।
C. আৰ্জিত লক্ষণ, প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন আৰু প্ৰজাতিকৰণ
৩২। কোনো এটা বৈশিষ্ট্য জনসংখ্যাত কেনেকৈ ক্ৰমে বৃদ্ধি পাব পাৰে?
উত্তৰঃ মূলত দুটা উপায়ে কোনো বংশগত বৈশিষ্ট্য জনসংখ্যাত বৃদ্ধি পাব পাৰে—
- প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন: বৈশিষ্ট্যটো জীৱৰ জীয়াই থকা আৰু প্ৰজননত সুবিধা দিলে সেই বৈশিষ্ট্য বেছি বিস্তাৰ লাভ কৰে।
- জিনীয় পথচ্যুতি (Genetic drift): বিশেষকৈ সৰু জনসংখ্যাত আকস্মিকভাৱে কোনো এলিলৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পাব পাৰে।
৩৩। জীৱনকালত আৰ্জিত চৰিত্ৰ সন্তানলৈ বংশগতভাৱে নাযায় কিয়?
উত্তৰঃ জীৱনকালত পৰিৱেশ, অভ্যাস বা ব্যৱহাৰৰ ফলত হোৱা পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে জননকোষৰ DNA-ত স্থায়ী পৰিৱৰ্তন নঘটায়। সেয়ে এনে আৰ্জিত চৰিত্ৰ সন্তানলৈ জিনৰ মাধ্যমে সঞ্চাৰিত নহয়।
উদাহৰণঃ এজন ব্যক্তিয়ে ব্যায়াম কৰি শক্তিশালী পেশী গঢ়িলেও তেওঁৰ সন্তান জন্মগতভাৱে সেই শক্তিশালী পেশী লৈ জন্ম নলয়।
৩৪। জীৱিত বাঘৰ সংখ্যা ক্ৰমে হ্ৰাস পোৱাটো বংশগতিৰ দিশৰ পৰা কিয় চিন্তাৰ বিষয়?
উত্তৰঃ
- জনসংখ্যা কমিলে জিনীয় বৈচিত্ৰ্য কমে।
- সীমিত সংখ্যক জীৱৰ মাজত প্ৰজননৰ ফলত জিনপুঞ্জ সংকুচিত হয়।
- পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন বা ৰোগৰ বিৰুদ্ধে অভিযোজনৰ সুযোগ কমে।
- ফলত প্ৰজাতিটোৰ বিলুপ্তিৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
সেয়ে বাঘৰ সংখ্যা হ্ৰাস পোৱাটো কেৱল সংখ্যাগত সমস্যা নহয়; ই জিনীয় বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ সমস্যাও।
৩৫। নতুন প্ৰজাতিৰ উৎপত্তিৰ বাবে কি কি কাৰকে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ
- বংশগত ভিন্নতা
- প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন
- জিনীয় পথচ্যুতি
- ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ
- প্ৰজননীয় পৃথকীকৰণ
- দীঘলীয়া সময় ধৰি জিনীয় পাৰ্থক্য সঞ্চিত হোৱা
এই কাৰকসমূহৰ সমন্বিত প্ৰভাৱত পুৰণি জনসংখ্যাৰ পৰা নতুন প্ৰজাতি গঠন হ’ব পাৰে।
৩৬। স্ব-পৰাগযোগী উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিকৰণত ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ মুখ্য কাৰক নেকি?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে মুখ্য কাৰক নহয়। কাৰণ স্ব-পৰাগযোগী উদ্ভিদে প্ৰজননৰ বাবে আন উদ্ভিদৰ সৈতে মিলিত হোৱাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। সেয়ে ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতাই জিন-প্ৰবাহ বন্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত যৌন ইতৰ-পৰাগযোগী জীৱৰ দৰে একে প্ৰভাৱ নেপেলায়।
৩৭। অযৌন প্ৰজননকাৰী জীৱত ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ মুখ্য প্ৰজাতিকৰণ কাৰক নেকি?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে নহয়। অযৌন প্ৰজননত দুটা পৃথক ব্যক্তিৰ মিলন নালাগে। সেয়ে ভৌগোলিক পৃথকীকৰণে প্ৰজনন বন্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত যৌন প্ৰজননকাৰী জীৱৰ দৰে মুখ্য ভূমিকা নলয়।
৩৮। এটা প্ৰজাতিৰ জীৱৰ বাবে ভিন্নতা কেনেকৈ উপকাৰী?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তিত হ’লে সকলো জীৱ সমানে বাচি থাকিব নোৱাৰে। যিসকলৰ মাজত পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খোৱা উপযোগী ভিন্নতা থাকে, সিহঁতৰ জীয়াই থকা আৰু বংশবৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা বেছি হয়। সেয়ে ভিন্নতাই প্ৰজাতিটোৰ দীৰ্ঘম্যাদী অস্তিত্বত সহায় কৰে।
D. বিৱৰ্তন, সমসংস্থ-সমবৃত্তিক অংগ আৰু জীৱাশ্ম
৩৯। দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক জানিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা এটা বৈশিষ্ট্যৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বিভিন্ন মেৰুদণ্ডী জীৱৰ অগ্ৰপদৰ মৌলিক হাড়ৰ গঠন তুলনা কৰিব পাৰি। মানুহৰ হাত, তিমিৰ ফ্লিপাৰ, বাদুলীৰ ডেউকা আৰু ঘোঁৰাৰ আগঠেঙৰ কাম বেলেগ হ’লেও মৌলিক গঠন একে ধৰণৰ। এই সমসংস্থতা সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ ইংগিত দিয়ে।
৪০। সমসংস্থ অংগ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ অংগৰ মূল উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে, কিন্তু কাম বেলেগ, সিহঁতক সমসংস্থ অংগ (Homologous organs) বোলে।
উদাহৰণঃ
- মানুহৰ হাত
- তিমিৰ ফ্লিপাৰ
- ঘোঁৰাৰ আগঠেং
- বাদুলীৰ আগঅংগ
ইহঁতে সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
৪১। সমবৃত্তিক অংগ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ অংগৰ উৎপত্তি আৰু গঠন বেলেগ, কিন্তু কাম একে বা সদৃশ, সিহঁতক সমবৃত্তিক অংগ (Analogous organs) বোলে।
উদাহৰণঃ
পখিলাৰ পাখি আৰু চৰাইৰ ডেউকা—দুয়োটাই উৰণত ব্যৱহাৰ হয়, কিন্তু সিহঁতৰ গঠন আৰু উৎপত্তি পৃথক।
৪২। সমসংস্থ আৰু সমবৃত্তিক অংগৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| সমসংস্থ অংগ | সমবৃত্তিক অংগ |
|---|---|
| মূল গঠন আৰু উৎপত্তি একে। | উৎপত্তি আৰু গঠন বেলেগ। |
| কাৰ্য বেলেগ হ’ব পাৰে। | কাৰ্য একে বা সদৃশ। |
| সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ ইংগিত দিয়ে। | একে পৰিৱেশগত প্ৰয়োজনৰ লগত অভিযোজন সূচায়। |
| উদাহৰণ— মানুহৰ হাত আৰু তিমিৰ ফ্লিপাৰ। | উদাহৰণ— পখিলাৰ পাখি আৰু চৰাইৰ ডেউকা। |
৪৩। পখিলাৰ পাখি আৰু বাদুলীৰ ডেউকা সমসংস্থ অংগ নেকি?
উত্তৰঃ নহয়। পখিলাৰ পাখি আৰু বাদুলীৰ ডেউকাৰ কাম উৰণ হলেও ইহঁতৰ গঠন আৰু উৎপত্তি সম্পূৰ্ণ বেলেগ। সেয়ে ইহঁত সমবৃত্তিক অংগ।
৪৪। জীৱাশ্মে বিৱৰ্তন সম্পৰ্কে কি তথ্য দিয়ে?
উত্তৰঃ জীৱাশ্মে অতীতৰ জীৱজগতৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ দিয়ে।
ইয়াৰ পৰা—
- অতীতত বাস কৰা বহু বিলুপ্ত জীৱৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।
- পুৰণি আৰু নতুন শিলাস্তৰত পোৱা জীৱৰ গঠন তুলনা কৰিব পাৰি।
- জীৱৰ গঠন সময়ৰ লগে লগে কেনেকৈ সলনি হৈছে তাৰ ধাৰণা পোৱা যায়।
- বিভিন্ন জীৱগোষ্ঠীৰ বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক অনুমান কৰিব পাৰি।
- জীৱৰ ইতিহাসৰ আনুমানিক কালানুক্ৰম স্থাপন কৰিব পাৰি।
৪৫। জীৱাশ্ম সৃষ্টিৰ বাবে প্রয়োজনীয় দুটা অনুকূল অৱস্থা লিখা।
উত্তৰঃ
- জীৱৰ কঠিন অংশ—হাড়, দাঁত, খোলা আদি থাকিলে সংৰক্ষণ সহজ হয়।
- মৃত জীৱদেহ বালি, গেদ, বৰফ, ছাই আদিৰ তলত দ্রুত পোত খালে পচন কম হয় আৰু জীৱাশ্ম হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
৪৬। বিৱৰ্তন আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছে?
উত্তৰঃ শ্ৰেণীবিভাজনত জীৱসমূহক সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গোটত ভাগ কৰা হয়। বহু মৌলিক বৈশিষ্ট্য একে থকা জীৱসমূহৰ সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষ তুলনামূলকভাৱে ওচৰৰ বুলি ধৰা হয়।
সেয়ে—
- অধিক সাদৃশ্য → অধিক ঘনিষ্ঠ বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক
- কম সাদৃশ্য → তুলনামূলকভাৱে দূৰৰ সম্পৰ্ক
এইদৰে আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক বুজিবলৈ সহায় কৰে।
৪৭। বিভিন্ন মানুহৰ ৰং, উচ্চতা আৰু অবয়ব বেলেগ হ’লেও সকলো মানুহ একে প্ৰজাতিৰ কিয়?
উত্তৰঃ মানুহৰ মাজত বাহ্যিক ভিন্নতা থাকিলেও সকলোৱে একে মৌলিক দেহগঠন আৰু জিনীয় সাদৃশ্য বহন কৰে আৰু বিভিন্ন মানৱ গোটৰ ব্যক্তিসকলে পৰস্পৰৰ সৈতে প্ৰজনন কৰি প্ৰজননক্ষম সন্তান জন্ম দিব পাৰে। সেয়ে সকলো আধুনিক মানুহ Homo sapiens নামৰ একে প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত।
৪৮। বেক্টেৰিয়া, মকৰা, মাছ আৰু চিম্পাঞ্জীৰ ভিতৰত কোনটো ‘বিৱৰ্তনৰ দিশত উচ্চ’?
উত্তৰঃ বিৱৰ্তনক সৰল ‘তলৰ পৰা ওপৰলৈ উন্নতি’ বুলি ধৰা শুদ্ধ নহয়। বেক্টেৰিয়া, মকৰা, মাছ আৰু চিম্পাঞ্জী আটাইবোৰেই নিজৰ নিজৰ পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজিত আৰু দীঘলীয়া বিৱৰ্তনৰ ফল। জটিল দেহগঠন থকা মানেই কোনো জীৱ বিৱৰ্তনৰ দিশত ‘অধিক উন্নত’ বুলি ক’ব নোৱাৰি।
৪৯। মানুহৰ বিৱৰ্তনৰ প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাস কোন মহাদেশৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত?
উত্তৰঃ আফ্ৰিকা।
E. জীৱৰ উৎপত্তি আৰু জৈৱ বিৱৰ্তন
৫০। অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জৈৱ অণু সৃষ্টি হ’ব পাৰে বুলি কিহে প্ৰমাণমূলক সমৰ্থন দিছিল?
উত্তৰঃ মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষাই প্ৰাচীন পৃথিৱীৰ সদৃশ পৰিস্থিতি কৃত্ৰিমভাৱে সৃষ্টি কৰি দেখুৱাইছিল যে কিছুমান সৰল অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা এমিন’ এছিডৰ দৰে জৈৱ অণু সৃষ্টি হ’ব পাৰে। এই পৰীক্ষাই জীৱৰ ৰাসায়নিক উৎপত্তিৰ ধাৰণাক পরীক্ষামূলক সমৰ্থন দিয়ে।
৫১। জৈৱ বিৱৰ্তন কি?
উত্তৰঃ বহু প্ৰজন্ম ধৰি জনসংখ্যাত বংশগত বৈশিষ্ট্যৰ পৰিৱৰ্তন সঞ্চিত হৈ জীৱসমূহৰ গঠন, কাৰ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যত পৰিৱৰ্তন ঘটাৰ প্ৰক্ৰিয়াক জৈৱ বিৱৰ্তন বোলে।
বিৱৰ্তন সদায় ‘সৰলৰ পৰা উন্নত’ হোৱা একমুখী প্ৰক্ৰিয়া নহয়; ই পৰিৱেশ, ভিন্নতা, প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন, জিনীয় পথচ্যুতি আদি বহু কাৰকৰ ফল।
৫২। প্ৰগতিগামী আৰু প্ৰতিগামী বিৱৰ্তন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ
- প্ৰগতিগামী বিৱৰ্তন: কোনো বংশধাৰাত গঠন বা কাৰ্যত অধিক বিশেষীকৰণ বা জটিলতা বিকশিত হোৱা।
- প্ৰতিগামী বিৱৰ্তন: বিশেষ জীৱন-পদ্ধতিৰ লগত অভিযোজনৰ ফলত কোনো অংগ বা গঠন সৰল হোৱা বা হ্ৰাস পোৱা।
ইয়াক ‘ভাল’ বা ‘বেয়া’ বিৱৰ্তন বুলি ধৰা উচিত নহয়; দুয়ো অভিযোজনৰ ফল হ’ব পাৰে।
F. লেমাৰ্ক আৰু ডাৰউইন
৫৩। লেমাৰ্কৰ মতবাদৰ মূল ভিত্তিসমূহ কি?
উত্তৰঃ লেমাৰ্কৰ ঐতিহাসিক মতবাদ মূলত এই ধাৰণাবোৰৰ ওপৰত আছিল—
- পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ
- জীৱৰ নতুন প্রয়োজন
- অংগৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰ
- জীৱনকালত আৰ্জিত চৰিত্ৰ সন্তানলৈ সঞ্চাৰিত হোৱা
আধুনিক বংশগতিবিদ্যাই দেখুৱাইছে যে সাধাৰণ আৰ্জিত চৰিত্ৰ জননকোষৰ DNA-ত পৰিৱৰ্তন নঘটালে বংশগত নহয়।
৫৪। ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন মতবাদৰ মূল বিষয়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
- জীৱই অধিক সংখ্যক সন্তান উৎপন্ন কৰে।
- সম্পদ সীমিত হোৱাৰ বাবে জীৱন-সংগ্ৰাম হয়।
- একে প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজতো ভিন্নতা থাকে।
- কিছুমান ভিন্নতা পৰিৱেশত অধিক উপযোগী।
- উপযোগী বৈশিষ্ট্য থকা জীৱৰ বাচি থকা আৰু বংশবৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা বেছি।
- বহু প্ৰজন্মৰ পিছত উপযোগী বংশগত বৈশিষ্ট্য জনসংখ্যাত বৃদ্ধি পায়।
- দীঘলীয়া সময়ত এনে পৰিৱৰ্তনে নতুন প্ৰজাতিৰ উৎপত্তিত অৰিহণা যোগাব পাৰে।
৫৫। জীৱন-সংগ্ৰাম কেই প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ
- অন্তঃপ্ৰজাতিক সংগ্ৰাম: একে প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজত।
- আন্তঃপ্ৰজাতিক সংগ্ৰাম: ভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজত।
- পৰিৱেশৰ সৈতে সংগ্ৰাম: তাপ, শীত, খৰাং, বান, ৰোগ আদি প্ৰতিকূল অৱস্থাৰ সৈতে।
৫৬। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন কি?
উত্তৰঃ কোনো বিশেষ পৰিৱেশত উপযোগী বংশগত বৈশিষ্ট্য থকা জীৱসমূহৰ জীয়াই থকা আৰু অধিক সন্তান উৎপন্ন কৰাৰ সম্ভাৱনা বেছি হোৱা ফলত সেই বৈশিষ্ট্যবোৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত বৃদ্ধি পোৱা প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন বোলে।
G. যৌন প্ৰজনন আৰু বিৱৰ্তন
৫৭। অযৌন প্ৰজননতকৈ যৌন প্ৰজননত বেছি ভিন্নতা সৃষ্টি হয় কিয়?
উত্তৰঃ যৌন প্ৰজননত দুটা পৃথক পিতৃ-মাতৃৰ জিনীয় পদাৰ্থ একত্ৰিত হয়। তদুপৰি জননকোষ গঠনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’মৰ পুনঃসংযোজন আৰু স্বাধীন বিন্যাস ঘটে। ফলত প্ৰতিটো অপত্যই নতুন জিনীয় সংযোজন লাভ কৰে।
অযৌন প্ৰজননত সাধাৰণতে এটা পিতৃজীৱৰ DNA-ৰ প্ৰতিলিপিৰ পৰা অপত্য সৃষ্টি হয়, সেয়ে ভিন্নতা তুলনামূলকভাৱে কম।
৫৮। যৌন প্ৰজননত সৃষ্টি হোৱা ভিন্নতাই বিৱৰ্তনত কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰঃ
- যৌন প্ৰজননে নতুন জিনীয় সংযোজন সৃষ্টি কৰে।
- ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যাত বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি পায়।
- পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তিত হ’লে কিছুমান ভিন্নতা উপযোগী হ’ব পাৰে।
- প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনে উপযোগী ভিন্নতাক আগুৱাই নিয়ে।
- বহু প্ৰজন্মৰ পিছত এই পৰিৱৰ্তন সঞ্চিত হৈ প্ৰজাতিকৰণত সহায় কৰিব পাৰে।
H. বিৱৰ্তনৰ সাক্ষ্য
৫৯। তুলনামূলক অংগসংস্থানৰ পৰা বিৱৰ্তনৰ সাক্ষ্য কেনেকৈ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ বিভিন্ন জীৱৰ সমসংস্থ অংগৰ মৌলিক গঠন তুলনা কৰিলে সিহঁতৰ সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ ধাৰণা পোৱা যায়।
উদাহৰণস্বৰূপে মানুহৰ হাত, ঘোঁৰাৰ আগঠেং, তিমিৰ ফ্লিপাৰ আৰু বাদুলীৰ ডেউকাৰ হাড়ৰ মৌলিক বিন্যাসত সাদৃশ্য আছে, যদিও কাম বেলেগ। এই সাদৃশ্যই সিহঁতৰ বিৱৰ্তনীয় আত্মীয়তা সূচায়।
অন্যহাতে পখিলাৰ পাখি আৰু চৰাইৰ ডেউকাৰ কাৰ্য একে হলেও উৎপত্তি বেলেগ। এনে সমবৃত্তিক অংগই সদৃশ পৰিৱেশগত চাপত পৃথক গঠন একে কামৰ বাবে বিকশিত হ’ব পাৰে বুলি দেখুৱায়।
৬০। ভ্ৰূণবিদ্যাই বিৱৰ্তনৰ বিষয়ে কি সাক্ষ্য দিয়ে?
উত্তৰঃ ঘনিষ্ঠ আত্মীয় প্ৰজাতিৰ ভ্ৰূণীয় বিকাশৰ কিছুমান প্ৰাৰম্ভিক স্তৰত সাদৃশ্য দেখা যায়। এই সাদৃশ্যই সিহঁতৰ সাধাৰণ বিৱৰ্তনীয় ইতিহাসৰ ইংগিত দিব পাৰে। আধুনিক বিৱৰ্তন অধ্যয়নত ভ্ৰূণবিদ্যাৰ তথ্য DNA, জীৱাশ্ম আৰু অংগসংস্থানৰ তথ্যৰ সৈতে মিলাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৬১। কুকুৰৰ দুটা ৰঙৰ ভিতৰত কোনটো প্ৰভাৱী তাক কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ কেৱল এটা ক’লা আৰু এটা বগা কুকুৰৰ সন্তানৰ ৰং চাই সঠিক সিদ্ধান্ত লোৱা নাযায়, কাৰণ পিতৃ-মাতৃৰ জিনীয় গঠন জনা নাথাকে।
ধাৰণাগত বংশগতি পৰীক্ষাত—
- দুয়ো ৰঙৰ বংশধাৰা অধ্যয়ন কৰিব লাগিব।
- সম্ভৱ হ’লে সংশ্লিষ্ট জিনৰ genotype জানিব লাগিব।
- একাধিক প্ৰজন্মৰ phenotype আৰু genotype তুলনা কৰিব লাগিব।
- হেটেৰ’জাইগাছ অৱস্থাত যিটো লক্ষণ প্ৰকাশ পায়, সেইটো প্ৰভাৱী।
বাস্তৱ প্ৰাণীৰ ওপৰত কেৱল পৰীক্ষাৰ বাবে ইচ্ছাকৃত প্ৰজনন কৰোৱাটো প্রয়োজনীয় নহয়; বংশাৱলী বা জিনীয় তথ্যই অধিক উপযোগী।
J. MCQ — পুনৰাবৃত্তি আঁতৰাই শুদ্ধ উত্তৰসহ
১। চুটি মটৰমাহৰ গছৰ genotype কোনটো?
(a) TT
(b) Tt
(c) tt
(d) tT
উত্তৰঃ (c) tt
২। ছোৱালী শিশুৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম—
(a) XY
(b) XX
(c) YY
(d) XO
উত্তৰঃ (b) XX
৩। তলৰ কোনটো সমবৃত্তিক অংগৰ উদাহৰণ?
(a) মানুহৰ হাত আৰু কুকুৰৰ আগঠেং
(b) তিমিৰ ফ্লিপাৰ আৰু মানুহৰ হাত
(c) বাদুলীৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা
(d) মানুহৰ হাত আৰু ঘোঁৰাৰ আগঠেং
উত্তৰঃ (c) বাদুলীৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা
৪। একসংকৰণত অপ্ৰভাৱী লক্ষণ প্ৰথমে কোন প্ৰজন্মত পুনৰ প্ৰকাশ পায়?
(a) F₁
(b) F₂
(c) F₃
(d) P
উত্তৰঃ (b) F₂
৫। একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত—
(a) 1 : 1
(b) 3 : 1
(c) 9 : 3 : 3 : 1
(d) 1 : 2 : 1
উত্তৰঃ (b) 3 : 1
৬। দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত—
(a) 3 : 1
(b) 1 : 2 : 1
(c) 9 : 3 : 3 : 1
(d) 1 : 1
উত্তৰঃ (c) 9 : 3 : 3 : 1
৭। বংশগতিবিদ্যাৰ জনক—
(a) ডাৰউইন
(b) লেমাৰ্ক
(c) মেণ্ডেল
(d) ম’ৰ্গান
উত্তৰঃ (c) মেণ্ডেল
৮। বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ—
(a) কোষপ্ৰৰস
(b) ক্ৰম’জ’ম
(c) ৰাইব’জ’ম
(d) কোষবেৰ
উত্তৰঃ (b) ক্ৰম’জ’ম
৯। নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
(a) প্ৰজাতিকৰণ
(b) পৰিপুষ্টি
(c) পৰাগযোগ
(d) স্থানান্তৰণ
উত্তৰঃ (a) প্ৰজাতিকৰণ
১০। বেগুনীয়া ফুলবিশিষ্ট ওখ গছক চাপৰ বগা ফুলৰ গছৰ সৈতে সংকৰণ কৰাত সকলো সন্তান বেগুনীয়া কিন্তু আধা চাপৰ হ’ল। ওখ-বেগুনীয়া পিতৃগছৰ সম্ভাৱ্য genotype—
(a) TTWW
(b) TTww
(c) TtWW
(d) TtWw
উত্তৰঃ (c) TtWW
কাৰণঃ সকলো সন্তান বেগুনীয়া হোৱা বাবে বেগুনীয়া ফুলৰ পিতৃগছটো WW আৰু আধা চাপৰ হোৱা বাবে উচ্চতাৰ ক্ষেত্ৰত Tt হ’ব লাগিব।
১১। সমসংস্থ অংগৰ উদাহৰণ—
(a) মানুহৰ হাত আৰু কুকুৰৰ আগঠেং
(b) মানুহৰ দাঁত আৰু হাতীৰ দাঁত
(c) সমমূলীয় পৰিৱৰ্তিত উদ্ভিদ অংগ
(d) ওপৰৰ উপযুক্ত উদাহৰণসমূহ
উত্তৰঃ প্ৰশ্নৰ নিৰ্দিষ্ট বিকল্প অনুসৰি উপযুক্ত সমসংস্থ যোৰ বাছিব লাগিব। মানুহৰ হাত আৰু কুকুৰৰ আগঠেং নিশ্চিত সমসংস্থ অংগ।
১২। বিৱৰ্তনৰ ফালৰ পৰা এজন মানুহৰ সৈতে আটাইতকৈ ওচৰ সম্পৰ্ক কাৰ?
(a) আন এজন মানুহ
(b) চিম্পাঞ্জী
(c) মকৰা
(d) বেক্টেৰিয়া
উত্তৰঃ (a) আন এজন মানুহ
চিম্পাঞ্জী মানুহৰ নিকট আত্মীয় প্ৰজাতিসমূহৰ অন্যতম, কিন্তু একে প্ৰজাতিৰ আন মানুহ অধিক ঘনিষ্ঠ।
১৩। উৎপত্তি বেলেগ কিন্তু কাৰ্য একে অংগ—
(a) সমসংস্থ
(b) সমবৃত্তিক
(c) অৱশেষাংগ
(d) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (b) সমবৃত্তিক
১৪। আধুনিক মানুহৰ প্ৰাৰম্ভিক বিৱৰ্তনীয় ইতিহাসৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ—
(a) এছিয়া
(b) আফ্ৰিকা
(c) ইউৰোপ
(d) অষ্ট্ৰেলিয়া
উত্তৰঃ (b) আফ্ৰিকা
১৫। উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে কিন্তু কাৰ্য বেলেগ অংগ—
(a) সমসংস্থ
(b) সমবৃত্তিক
(c) অৱশেষাংগ
(d) অপ্ৰভাৱী অংগ
উত্তৰঃ (a) সমসংস্থ
পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে মটৰমাহ গছত এযোৰ বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণ লৈ একসংকৰণ পৰীক্ষা কৰিছিল। তেওঁ বিশুদ্ধ ওখ গছ (TT) আৰু বিশুদ্ধ চাপৰ গছ (tt)-ৰ মাজত সংকৰণ ঘটাইছিল।
P প্ৰজন্মঃ
TT × tt
ইয়াৰ ফলত প্ৰথম অপত্য প্ৰজন্ম F₁-ত সকলো গছ Tt অৰ্থাৎ ওখ হৈছিল। ইয়াৰ পৰা মেণ্ডেলে ওখ লক্ষণটোক প্ৰভাৱী আৰু চাপৰ লক্ষণটোক অপ্ৰভাৱী বুলি নিৰ্ণয় কৰে।
তাৰ পিছত F₁ প্ৰজন্মৰ গছবোৰৰ স্ব-পৰাগযোগ ঘটোৱা হয়—
Tt × Tt
F₂ প্ৰজন্মত genotype অনুপাত হয়—
1 TT : 2 Tt : 1 tt
আৰু phenotype বা ব্যক্তৰূপ অনুপাত হয়—
3 ওখ : 1 চাপৰ
সিদ্ধান্তঃ
- প্ৰতিটো চৰিত্ৰ দুটা কাৰক বা এলিলৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
- বিপৰীত লক্ষণ একেলগে থাকিলে প্ৰভাৱী লক্ষণটো প্ৰকাশ পায়।
- জননকোষ গঠনৰ সময়ত দুটা এলিল পৃথক হৈ যায়।
২। মেণ্ডেলৰ তিনিটা বংশগতিৰ সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে সংকৰণ পৰীক্ষাৰ ভিত্তিত বংশগতিৰ তিনিটা মূল সূত্ৰ আগবঢ়াইছিল—
(ক) প্ৰভাৱীতাৰ সূত্ৰ
বিপৰীতধৰ্মী লক্ষণৰ দুটা বিশুদ্ধ জীৱৰ সংকৰণ ঘটালে F₁ প্ৰজন্মত দুয়োটাৰ ভিতৰত মাত্ৰ এটা লক্ষণহে প্ৰকাশ পায়। প্ৰকাশ পোৱা লক্ষণটো প্ৰভাৱী আৰু প্ৰকাশ নোপোৱা লক্ষণটো অপ্ৰভাৱী।
(খ) পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ
এটা চৰিত্ৰৰ বাবে থকা দুটা এলিল জননকোষ গঠনৰ সময়ত পৰস্পৰৰ পৰা পৃথক হয়। ফলত প্ৰতিটো জননকোষে মাত্ৰ এটা এলিল লাভ কৰে।
(গ) স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ
দুযোৰ বা ততোধিক লক্ষণৰ এলিলসমূহ জননকোষ গঠনৰ সময়ত পৰস্পৰৰ পৰা স্বাধীনভাৱে বিন্যস্ত হ’ব পাৰে। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ F₂ প্ৰজন্মত 9 : 3 : 3 : 1 অনুপাত ইয়াৰ প্ৰমাণ।
৩। মানুহৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়া ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ দেহকোষত 23 যোৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে। ইয়াৰে 22 যোৰ অটোজ’ম আৰু এযোৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম।
- স্ত্ৰীৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম — XX
- পুৰুষৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম — XY
ডিম্বাণু গঠনৰ সময়ত সকলো ডিম্বাণুৱে X ক্ৰম’জ’ম লাভ কৰে। কিন্তু পুৰুষৰ আধা শুক্ৰাণুত X আৰু আন আধাত Y ক্ৰম’জ’ম থাকে।
নিষেচনৰ সময়ত—
- X ডিম্বাণু + X শুক্ৰাণু = XX → ছোৱালী
- X ডিম্বাণু + Y শুক্ৰাণু = XY → ল’ৰা
সেয়ে সন্তানৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণত পিতৃৰ শুক্ৰাণুৰ X বা Y ক্ৰম’জ’মে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। ল’ৰা আৰু ছোৱালী জন্মৰ সম্ভাৱনা প্ৰায় সমান।
৪। আৰ্জিত চৰিত্ৰ বংশগত নহয় কিয়?
উত্তৰঃ জীৱই নিজৰ জীৱনকালত পৰিৱেশ, অভ্যাস, অনুশীলন বা অংগৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত যিবোৰ বৈশিষ্ট্য লাভ কৰে, সেইবোৰক আৰ্জিত চৰিত্ৰ বোলে।
এই ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে দেহকোষত সীমাবদ্ধ থাকে আৰু জননকোষৰ DNA-ত স্থায়ী পৰিৱৰ্তন নঘটায়। বংশগতিৰ বাবে জননকোষৰ DNA-ত থকা তথ্যহে অপত্যলৈ যায়। সেয়ে আৰ্জিত চৰিত্ৰ সন্তানলৈ বংশগতভাৱে সঞ্চাৰিত নহয়।
উদাহৰণঃ ব্যায়াম কৰি এজন ব্যক্তিৰ পেশী ডাঙৰ হ’লেও তেওঁৰ সন্তান জন্মৰ সময়তে তেনে ডাঙৰ পেশী লৈ জন্ম নলয়।
৫। প্ৰজাতিকৰণত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন, জিনীয় পথচ্যুতি আৰু পৃথকীকৰণৰ ভূমিকা লিখা।
উত্তৰঃ নতুন প্ৰজাতি সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰজাতিকৰণ বোলে। ইয়াত কেইবাটাও কাৰকে ভূমিকা লয়—
(ক) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন
পৰিৱেশৰ লগত বেছি খাপ খোৱা বংশগত বৈশিষ্ট্যযুক্ত জীৱ অধিক জীয়াই থাকে আৰু অধিক প্ৰজনন কৰে। ফলত সেই বৈশিষ্ট্য জনসংখ্যাত বৃদ্ধি পায়।
(খ) জিনীয় পথচ্যুতি
বিশেষকৈ সৰু জনসংখ্যাত আকস্মিক ঘটনাৰ ফলত কিছুমান এলিলৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পাব পাৰে। দীঘলীয়া সময়ত ইয়াৰ ফলত দুটা জনসংখ্যাৰ মাজত জিনীয় পাৰ্থক্য বৃদ্ধি পায়।
(গ) পৃথকীকৰণ
দুটা জনসংখ্যা ভৌগোলিক বা প্ৰজননীয়ভাৱে পৃথক হ’লে সিহঁতৰ মাজত জিনৰ আদান-প্ৰদান কমি যায় বা বন্ধ হয়। বহু প্ৰজন্মৰ পিছত পাৰ্থক্য ইমান বেছি হ’ব পাৰে যে সিহঁতে পৰস্পৰৰ সৈতে সফলভাৱে প্ৰজনন কৰিব নোৱাৰে।
এই কাৰকসমূহৰ মিলিত প্ৰভাৱত নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
৬। সমসংস্থ আৰু সমবৃত্তিক অংগৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ
| সমসংস্থ অংগ | সমবৃত্তিক অংগ |
|---|---|
| উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে। | উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন বেলেগ। |
| কাৰ্য বেলেগ হ’ব পাৰে। | কাৰ্য একে বা সদৃশ। |
| সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰমাণ দিয়ে। | সদৃশ পৰিৱেশগত অভিযোজনৰ প্ৰমাণ দিয়ে। |
| উদাহৰণ— মানুহৰ হাত আৰু তিমিৰ ফ্লিপাৰ। | উদাহৰণ— পখিলাৰ পাখি আৰু চৰাইৰ ডেউকা। |
সমসংস্থ অংগ বিৱৰ্তনীয় আত্মীয়তা বুজিবলৈ বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ।
৭। জীৱাশ্ম কি? বিৱৰ্তনত জীৱাশ্মৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অতীতৰ জীৱৰ দেহ, দেহাংশ, ছাপ বা চিহ্ন শিলাস্তৰ বা অন্য সংৰক্ষণশীল মাধ্যমত সংৰক্ষিত হৈ থাকিলে তাক জীৱাশ্ম বোলে।
বিৱৰ্তনত জীৱাশ্মৰ গুৰুত্বঃ
- অতীতত কোন কোন জীৱ বাস কৰিছিল তাৰ তথ্য দিয়ে।
- বিলুপ্ত জীৱৰ বিষয়ে জানিবলৈ সহায় কৰে।
- পুৰণি আৰু নতুন শিলাস্তৰৰ জীৱাশ্ম তুলনা কৰি জীৱৰ পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰা বুজিব পাৰি।
- বিভিন্ন জীৱগোষ্ঠীৰ বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক অনুমান কৰিব পাৰি।
- জীৱৰ ইতিহাসৰ কালানুক্ৰম স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
সেয়ে জীৱাশ্ম বিৱৰ্তনৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰমাণ।
৮। বিৱৰ্তন আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শ্ৰেণীবিভাজনত জীৱসমূহক সিহঁতৰ গঠন, বৈশিষ্ট্য আৰু সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত বিভিন্ন গোটত ভাগ কৰা হয়। অধিক মৌলিক বৈশিষ্ট্য একে থকা জীৱসমূহৰ মাজত বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক অধিক ঘনিষ্ঠ বুলি ধৰা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে, বিভিন্ন মেৰুদণ্ডী জীৱৰ দেহগঠন আৰু অংগসমূহত বহু মৌলিক সাদৃশ্য দেখা যায়। এই সাদৃশ্যই সিহঁতৰ সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষ থকাৰ ইংগিত দিয়ে।
সেয়ে শ্ৰেণীবিভাজন কেৱল জীৱ চিনাক্ত কৰাৰ পদ্ধতি নহয়; ই জীৱসমূহৰ বিৱৰ্তনীয় আত্মীয়তা বুজিবলৈও সহায় কৰে।
৯। যৌন প্ৰজননত অযৌন প্ৰজননতকৈ অধিক ভিন্নতা কিয় হয়?
উত্তৰঃ অযৌন প্ৰজননত সাধাৰণতে এটা পিতৃজীৱৰ পৰা নতুন জীৱ সৃষ্টি হয়। সেয়ে অপত্যৰ জিনীয় গঠন মাতৃজীৱৰ সৈতে প্ৰায় একে হয় আৰু ভিন্নতা তুলনামূলকভাৱে কম।
আনহাতে যৌন প্ৰজননত পিতৃ আৰু মাতৃ দুয়োৰে জিনীয় পদাৰ্থ একত্ৰিত হয়। জননকোষ গঠনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’মৰ পুনঃসংযোজন আৰু স্বাধীন বিন্যাস ঘটে। ফলত প্ৰতিটো অপত্যই নতুন জিনীয় সংযোজন লাভ কৰে।
এই কাৰণে যৌন প্ৰজননত—
- জিনীয় বৈচিত্ৰ্য বেছি হয়।
- পৰিৱেশৰ লগত অভিযোজনৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।
- প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ বাবে অধিক ভিন্নতা উপলব্ধ হয়।
- বিৱৰ্তনৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
১০। ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন মতবাদৰ মূল বিষয়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন মতবাদৰ মুখ্য বিষয়সমূহ হ’ল—
১. অত্যধিক প্ৰজনন
জীৱসমূহে প্ৰয়োজনতকৈ অধিক সন্তান উৎপন্ন কৰে।
২. সীমিত সম্পদ
খাদ্য, বাসস্থান আৰু অন্যান্য সম্পদ সীমিত হোৱা বাবে সকলো জীৱ বাচি থাকিব নোৱাৰে।
৩. জীৱন-সংগ্ৰাম
সম্পদৰ বাবে জীৱসমূহৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা হয়। এই সংগ্ৰাম একে প্ৰজাতিৰ মাজত, ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে হ’ব পাৰে।
৪. প্ৰকাৰণ
একে প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ মাজতো কিছু বংশগত ভিন্নতা থাকে।
৫. যোগ্যতমৰ উৎবৰ্তন
পৰিৱেশৰ সৈতে অধিক উপযোগী বৈশিষ্ট্য থকা জীৱসমূহৰ জীয়াই থকা আৰু প্ৰজনন কৰাৰ সম্ভাৱনা বেছি হয়।
৬. প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন
প্ৰকৃতিয়ে উপযোগী বংশগত বৈশিষ্ট্যযুক্ত জীৱসমূহক পৰোক্ষভাৱে বাছি লয়।
৭. নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি
দীঘলীয়া সময় ধৰি উপযোগী পৰিৱৰ্তন সঞ্চিত হ’লে নতুন প্ৰজাতিৰ উৎপত্তি হ’ব পাৰে।
১১। লেমাৰ্কৰ মতবাদৰ মূল ধাৰণাসমূহ লিখা আৰু আধুনিক বংশগতিবিদ্যাৰ দৃষ্টিভংগী উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ লেমাৰ্কে জীৱৰ বিৱৰ্তন ব্যাখ্যা কৰিবলৈ কেইটামান মুখ্য ধাৰণা আগবঢ়াইছিল—
১. পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ
পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনে জীৱৰ অভ্যাস আৰু দেহগঠনত পৰিৱৰ্তন ঘটায়।
২. নতুন প্রয়োজন
নতুন পৰিৱেশত জীৱৰ নতুন প্রয়োজন সৃষ্টি হয় আৰু তাৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ দেহত পৰিৱৰ্তন ঘটে বুলি তেওঁ ধাৰণা কৰিছিল।
৩. অংগৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰ
বহুলভাৱে ব্যৱহৃত অংগ অধিক বিকশিত হয় আৰু অব্যৱহৃত অংগ ধীৰে ধীৰে হ্ৰাস পায় বুলি লেমাৰ্কে কৈছিল।
৪. আৰ্জিত চৰিত্ৰৰ বংশগতি
লেমাৰ্কৰ মতে জীৱনকালত আৰ্জন কৰা চৰিত্ৰ সন্তানলৈ সঞ্চাৰিত হয়।
আধুনিক বংশগতিবিদ্যাৰ দৃষ্টিভংগীঃ জীৱনকালত আৰ্জিত সাধাৰণ চৰিত্ৰ জননকোষৰ DNA-ত স্থায়ী পৰিৱৰ্তন নঘটালে সন্তানলৈ বংশগত নহয়। সেয়ে লেমাৰ্কৰ আৰ্জিত চৰিত্ৰৰ বংশগতিৰ ধাৰণা আধুনিক বংশগতিবিদ্যাই সাধাৰণ নিয়ম হিচাপে সমৰ্থন নকৰে।
Human Generate Question Answer
প্ৰশ্নাৱলীঃ
1. যদি অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰে বংশ বিস্তাৰ কৰা কোনো এটা প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যাৰ “A” চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ পৰিমাণ 10% আৰু “B” চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ পৰিমাণ 60% হয়, তেন্তে কোনটো আগতে উৎপত্তি হৈছিল?
উত্তৰঃ ‘B’ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য সম্ভৱতঃ আগতে উৎপত্তি হৈছিল।
2. এটা প্ৰজাতিত সৃষ্টি হোৱা বৈসাদৃশ্যতাৰ চৰিত্ৰবিলাকে কেনেকৈ জীৱই বৰ্তাই ৰাখে?
উত্তৰঃ বৈসাদৃশ্যতাৰ ফলত কিছুমান জীৱে পৰিৱেশৰ সৈতে ভালদৰে খাপ খুৱাব পাৰে। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে এনে উপযোগী বৈশিষ্ট্য থকা জীৱসমূহ বেছি টিকি থাকে আৰু সেয়া পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হয়।
মেণ্ডেল সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন
1. মেণ্ডেলে কেনেকৈ প্ৰভাৱী আৰু অপ্ৰভাৱী লক্ষণ চিনাক্ত কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে বিশুদ্ধ ওখ (TT) আৰু চাপৰ (tt) মটৰমাহৰ গছৰ সংকৰণ কৰিছিল। F₁ প্ৰজন্মত সকলো গছ ওখ (Tt) হৈছিল। সেয়ে ‘T’ প্ৰভাৱী আৰু ‘t’ অপ্ৰভাৱী বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।
2. চৰিত্ৰসমূহ স্বতন্ত্ৰভাৱে প্ৰবাহিত হয় বুলি কেনেকৈ বুজিছিল?
উত্তৰঃ F₂ প্ৰজন্মত 3:1 অনুপাত পোৱা গ’ল। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে চৰিত্ৰসমূহ একে-একে স্বাধীনভাৱে সঞ্চাৰিত হয়।
3. “A” গ্ৰুপ × “O” গ্ৰুপৰ দম্পতীৰ সন্তান “O” হ’লে কোনটো প্ৰভাৱী?
উত্তৰঃ এই তথ্যৰ পৰা নিশ্চিতভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰি। কাৰণ “A” গ্ৰুপ ব্যক্তি হেটেৰ’জাইগাছ (AO) হ’ব পাৰে।
4. মানুহৰ সন্তানৰ লিংগ কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয়?
উত্তৰঃ মাতৃৰ পৰা সদায় X ক্ৰম’জম আহে। পিতৃৰ পৰা X আহিলে ছোৱালী (XX), Y আহিলে ল’ৰা (XY) হয়।
বিবৰ্তন আৰু বৈচিত্ৰ্য
5. কিদৰে কোনো বৈশিষ্ট্য জনসংখ্যাত বাঢ়ে?
উত্তৰঃ
(i) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে
(ii) জিনীয় পথচ্যুতিৰ ফলত
6. আৰ্জিত চৰিত্ৰ কিয় বংশগত নহয়?
উত্তৰঃ এইবোৰ পৰিৱৰ্তন জনন কোষৰ DNA-ত নাথাকে, সেয়ে সন্তানলৈ সঞ্চাৰিত নহয়।
7. বাঘৰ সংখ্যা হ্ৰাস কিয় চিন্তাৰ বিষয়?
উত্তৰঃ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য কমি যায় আৰু প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
প্ৰজাতিকৰণ
1. নতুন প্ৰজাতি কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ
(i) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন
(ii) জিনীয় পথচ্যুতি
2. স্ব-পৰাগযোগ উদ্ভিদত ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ গুৰুত্বপূর্ণনে?
উত্তৰঃ নহয়, কাৰণ সিহঁতে নিজে নিজে প্ৰজনন কৰিব পাৰে।
3. অযৌন জীৱত ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ গুৰুত্বপূর্ণনে?
উত্তৰঃ নহয়, কাৰণ দুটা পৃথক লিংগৰ প্ৰয়োজন নাথাকে।
বিৱৰ্তন আৰু জীৱাস্ম
4. বিবৰ্তন বুজিবলৈ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ DNA তুলনা কৰি প্ৰজাতিৰ সম্পৰ্ক জানিব পাৰি।
5. পখিলাৰ পাখি আৰু বাদুলীৰ ডেউকা সমসংস্থ নেকি?
উত্তৰঃ নহয়। ই সমবৃত্তিক অংগ, কাৰণ গঠন বেলেগ কিন্তু কাৰ্য একে।
6. জীৱাস্ম কি?
উত্তৰঃ শিলাস্তৰত সংৰক্ষিত জীৱৰ অৱশেষ বা চিহ্ন। ই বিৱৰ্তনৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
সাধাৰণ প্ৰশ্ন
1. মানুহ ভিন্ন হলেও একে প্ৰজাতি কিয়?
উত্তৰঃ কাৰণ সকলো মানুহে পৰস্পৰৰ সৈতে প্ৰজনন কৰিব পাৰে।
2. কোন জীৱ উচ্চ স্তৰৰ? (বেক্টেৰিয়া, মকৰা, মাছ, চিম্পাঞ্জী)
উত্তৰঃ সকলো নিজৰ পৰিৱেশত উপযোগী, সেয়ে আটাইকেইটাও উন্নত বুলি গণ্য।
অনুশীলনী
1. সঠিক উত্তৰ বাছি উলিওৱা
উত্তৰঃ (c) TtWW
2. সমসংস্থ অংগ উদাহৰণ
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
3. বিবৰ্তনৰ সৈতে জড়িত
উত্তৰঃ (b) চিম্পাঞ্জী
4. চকুৰ পাতল ৰঙ প্ৰভাৱীনে?
উত্তৰঃ নিশ্চিতভাৱে ক’ব নোৱাৰি (অধিক তথ্য প্ৰয়োজন)।
বিৱৰণমূলক প্ৰশ্ন
5. বিবৰ্তন আৰু শ্ৰেণীবিভাজন
উত্তৰঃ শ্ৰেণীবিভাজন বিৱৰ্তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
6. সমসংস্থ বনাম সমবৃত্তিক অংগ
উত্তৰঃ
সমসংস্থ: গঠন একে, কাৰ্য বেলেগ
সমবৃত্তিক: গঠন বেলেগ, কাৰ্য একে
7. কুকুৰৰ ৰঙৰ প্ৰভাৱীতা পৰীক্ষা
উত্তৰঃ ভিন্ন ৰঙৰ কুকুৰৰ সংকৰণ কৰি প্ৰজন্ম পৰ্যবেক্ষণ কৰা।
8. জীৱাস্মৰ গুৰুত্ব
উত্তৰঃ ই বিৱৰ্তনৰ ইতিহাস প্ৰদৰ্শন কৰে।
9. জীৱ অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা কেনেকৈ?
উত্তৰঃ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বিৱৰ্তনৰ ধাৰণা এইটো সমৰ্থন কৰে।
10. যৌন প্ৰজননত বেছি বৈচিত্ৰ্য কিয়?
উত্তৰঃ দুটা পৃথক ব্যক্তিৰ জিন মিশ্ৰণ হয়।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post