বিদ্যুৎ প্রবাহৰ ৰাসায়নিক ক্ৰিয়া
অনুশীলনী
১। খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(ক) বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰা বেছিভাগ জুলীয়া পদাৰ্থই __________, __________ আৰু __________ৰ দ্ৰৱ।
উত্তৰঃ বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰা বেছিভাগ জুলীয়া পদাৰ্থই এছিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণৰ দ্ৰৱ।
(খ) দ্ৰৱ এটাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হোৱা বিদ্যুতে __________ ক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে।
উত্তৰঃ দ্ৰৱ এটাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হোৱা বিদ্যুতে ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে।
(গ) কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰৱাহিত কৰিলে বেটাৰিৰ __________ মেৰুৰ লগত সংযোগ কৰা পাতৰ ওপৰত তামৰ লেপ পৰিব।
উত্তৰঃ বেটাৰিৰ ঋণাত্মক মেৰুৰ লগত সংযোগ কৰা পাতৰ ওপৰত তামৰ লেপ পৰিব।
(ঘ) বিদ্যুতৰ দ্বাৰা কোনো এবিধ বিচৰা ধাতুৰ লেপ আন এটা বস্তুৰ ওপৰত দিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াক __________ বোলে।
উত্তৰঃ বিদ্যুৎ লেপন বোলে।
২। টেষ্টাৰৰ মুক্ত মূৰ দুটা দ্ৰৱ এটাত ডুবাই দিলে চুম্বক শলাই বিক্ষেপণ দেখুৱায়। কাৰণটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ টেষ্টাৰৰ মুক্ত মূৰ দুটা বিদ্যুৎ পৰিবাহী দ্ৰৱত ডুবাই দিলে বৰ্তনীটো সম্পূৰ্ণ হয় আৰু তাৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰৱাহিত হয়।
বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত তাঁৰৰ চাৰিওফালে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি হয়। এই চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱত ওচৰত থকা কম্পাছ বা চুম্বক শলাডাল বিক্ষেপিত হয়।
সেয়েহে চুম্বক শলাৰ বিক্ষেপণে দ্ৰৱটোৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হোৱা বুজায়।
৩। তিনিবিধ জুলীয়া পদাৰ্থৰ নাম লিখা যিবোৰ পৰীক্ষা কৰিলে চুম্বক শলাৰ বিক্ষেপণ ঘটিব পাৰে।
উত্তৰঃ
(i) নিমখ পানী
(ii) নেমুৰ ৰস
(iii) কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱ
এই দ্ৰৱসমূহৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’ব পাৰে।
৪। দেখুওৱা ব্যৱস্থাত বাল্বটো জ্বলা নাই। সম্ভৱপৰ কাৰণবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ বাল্বটো নজ্বলাৰ সম্ভৱপৰ কাৰণসমূহ হ’ল—
(i) বাল্বটোৰ ফিলামেণ্ট ছিগি বাল্বটো নষ্ট হৈ থাকিব পাৰে।
(ii) কোষ বা বেটাৰীৰ শক্তি শেষ হৈ থাকিব পাৰে।
(iii) তাঁৰৰ সংযোগ ঢিলা বা বিচ্ছিন্ন হৈ থাকিব পাৰে।
(iv) পৰীক্ষা কৰা দ্ৰৱটো বিদ্যুতৰ কু-পৰিবাহী বা অপৰিবাহী হ’ব পাৰে।
(v) দ্ৰৱটোৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লেও প্ৰবাহৰ মান অতি কম হ’ব পাৰে, যাৰ বাবে বাল্বৰ ফিলামেণ্ট যথেষ্ট উত্তপ্ত নহয়।
সেয়েহে বাল্ব নজ্বলা মানেই দ্ৰৱটোৰ মাজেৰে একেবাৰেই বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হোৱা নাই বুলি নিশ্চিতকৈ ক’ব নোৱাৰি।
৫। ‘A’ আৰু ‘B’ বুলি চিহ্নিত দুটা জুলীয়া পদাৰ্থৰ পৰিবাহিতা পৰীক্ষা কৰিলে ‘A’ ৰ ক্ষেত্ৰত বাল্ব উজ্জ্বলকৈ আৰু ‘B’ ৰ ক্ষেত্ৰত নিষ্প্ৰভকৈ জ্বলিছে। সিদ্ধান্ত কি হ’ব?
(ক) জুলীয়া পদাৰ্থ ‘B’ তকৈ ‘A’ উন্নত পৰিবাহী।
(খ) জুলীয়া পদাৰ্থ ‘A’ তকৈ ‘B’ উন্নত পৰিবাহী।
(গ) দুয়োটা সমভাৱে পৰিবাহী।
(ঘ) এনেদৰে তুলনা কৰিব নোৱাৰি।
উত্তৰঃ (ক) জুলীয়া পদাৰ্থ ‘B’ তকৈ ‘A’ উন্নত পৰিবাহী।
ব্যাখ্যাঃ বাল্বৰ উজ্জ্বলতা বৰ্তনীৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুতৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ‘A’ ৰ ক্ষেত্ৰত বাল্বটো অধিক উজ্জ্বলকৈ জ্বলাৰ অৰ্থ হ’ল ইয়াৰ মাজেৰে অধিক বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হৈছে। সেয়েহে ‘A’ দ্ৰৱ ‘B’ তকৈ উন্নত পৰিবাহী।
৬। বিশুদ্ধ পানীয়ে বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰেনে? যদি নকৰে, ইয়াক পৰিবাহী কৰিবলৈ কি কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ বিশুদ্ধ বা পাতিত পানী বিদ্যুতৰ খুব কু-পৰিবাহী।
ইয়াক বিদ্যুৎ পৰিবাহী কৰিবলৈ তাত সামান্য লৱণ, এছিড বা ক্ষাৰক মিহলাব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, অলপ নিমখ মিহলালে পানীত আয়ন সৃষ্টি হয় আৰু পানীখিনি বিদ্যুৎ পৰিবাহী হৈ উঠে।
৭। অগ্নিকাণ্ডৰ সময়ত অগ্নিনিৰ্বাপক জোৱানসকলে পানীৰ নল খোলাৰ আগতে বিদ্যুৎ যোগান কিয় বন্ধ কৰি দিয়ে?
উত্তৰঃ অগ্নিনিৰ্বাপণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা পানী সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ নহয়। ইয়াত দ্ৰৱীভূত লৱণ আৰু অন্যান্য পদাৰ্থ থাকে, যাৰ বাবে পানীখিনি বিদ্যুৎ পৰিবাহী হয়।
যদি বিদ্যুৎ যোগান চালু থাকে, তেন্তে পানীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হৈ অগ্নিনিৰ্বাপক জোৱান বা ওচৰত থকা লোক বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হ’ব পাৰে।
সেয়েহে সুৰক্ষাৰ বাবে পানী ব্যৱহাৰ কৰাৰ আগতে বিদ্যুৎ যোগান বন্ধ কৰি দিয়া হয়।
৮। সাগৰৰ পানীৰ ক্ষেত্ৰত খোৱা পানীতকৈ চুম্বক শলাৰ অধিক বিক্ষেপণ কিয় দেখা যায়?
উত্তৰঃ সাগৰৰ পানীত খোৱা পানীতকৈ অধিক পৰিমাণে দ্ৰৱীভূত লৱণ থাকে।
এই লৱণসমূহ পানীত আয়ন সৃষ্টি কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত সাগৰৰ পানী বিদ্যুতৰ অধিক ভাল পৰিবাহী হয়। সেয়েহে সাগৰৰ পানীৰ মাজেৰে অধিক বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হয় আৰু চুম্বক শলাৰ বিক্ষেপণো অধিক হয়।
৯। ধাৰাষাৰ বৰষুণৰ সময়ত বিজুলী মিস্ত্ৰী এজনে ঘৰৰ বাহিৰত বৈদ্যুতিক মেৰামতি কৰাটো নিৰাপদ নে?
উত্তৰঃ নহয়, ধাৰাষাৰ বৰষুণৰ সময়ত ঘৰৰ বাহিৰত বৈদ্যুতিক মেৰামতি কৰাটো নিৰাপদ নহয়।
বৰষুণৰ পানী সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ নহয়। ইয়াত বায়ুমণ্ডলৰ ধূলি, লৱণ আৰু অন্যান্য পদাৰ্থ মিহলি থাকে। সেয়েহে ই বিদ্যুৎ পৰিবাহী হ’ব পাৰে।
বৰষুণৰ সময়ত বৈদ্যুতিক তাঁৰ বা আহিলাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হোৱাৰ সম্ভাৱনা অধিক থাকে। সেয়েহে এনে সময়ত বৈদ্যুতিক মেৰামতি কৰা উচিত নহয়।
১০। বৰষুণৰ পানী পাতিত পানীৰ দৰে বিশুদ্ধ বুলি ভাবি পৰীক্ষা কৰোঁতে কম্পাছ শলাৰ বিক্ষেপণ কিয় দেখা গ’ল?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানী পাতিত পানীৰ দৰে সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ নহয়।
বৰষুণৰ টোপাল বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে নামি আহোঁতে ধূলি, গেছ, লৱণ আৰু অন্যান্য দ্ৰৱণীয় পদাৰ্থ মিহলি হৈ যায়। ফলত বৰষুণৰ পানীত আয়ন থাকে আৰু ই সামান্য বিদ্যুৎ পৰিবাহী হয়।
সেয়েহে টেষ্টাৰৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হৈ কম্পাছ শলাৰ বিক্ষেপণ ঘটে।
১১। তোমাৰ চাৰিওফালে বিদ্যুৎ লেপনযুক্ত বস্তুবোৰৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে বিদ্যুৎ লেপনযুক্ত বহু বস্তু দেখা যায়। যেনে—
(i) বাথৰুমৰ পানীৰ নল
(ii) চাইকেলৰ হেণ্ডেল আৰু ঘণ্টা
(iii) গাড়ী আৰু মটৰচাইকেলৰ কিছুমান অংশ
(iv) গেছ বাৰ্ণাৰৰ কিছুমান অংশ
(v) তলা আৰু ছাবি
(vi) অলংকাৰ বা কৃত্ৰিম গহনা
(vii) লোহাৰ টিন বা খাদ্য সংৰক্ষণৰ কিছুমান পাত্ৰ
১২। তাম শুদ্ধ কৰোঁতে অশুদ্ধ তামৰ দণ্ড আৰু বিশুদ্ধ তামৰ মিহি পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বেটাৰীৰ ধনাত্মক মেৰুত কোনডাল সংযোগ কৰিব লাগে আৰু কিয়?
উত্তৰঃ বেটাৰীৰ ধনাত্মক মেৰুৰ লগত অশুদ্ধ তামৰ দণ্ড আৰু ঋণাত্মক মেৰুৰ লগত বিশুদ্ধ তামৰ মিহি পাত সংযোগ কৰিব লাগে।
কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰৱাহিত কৰিলে অশুদ্ধ তামৰ দণ্ডৰ পৰা তাম দ্ৰৱীভূত হৈ তাম আয়নৰ ৰূপত দ্ৰৱলৈ যায়। এই ধনাত্মক তাম আয়নসমূহ ঋণাত্মক মেৰুৰ লগত সংযুক্ত বিশুদ্ধ তামৰ পাতৰ ফালে গতি কৰে আৰু সেই পাতৰ ওপৰত বিশুদ্ধ তাম হিচাপে জমা হয়।
ফলত ধীরে ধীরে অশুদ্ধ তামৰ দণ্ড ক্ষয় হয় আৰু বিশুদ্ধ তামৰ পাতৰ ওপৰত বিশুদ্ধ তামৰ লেপ জমা হয়। এইদৰে তাম শুদ্ধ কৰা হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন
(ক) বিদ্যুৎ লেপন কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ সহায়ত কোনো এটা বস্তুৰ ওপৰত পছন্দৰ ধাতুৰ পাতল লেপ জমা কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বিদ্যুৎ লেপন বোলে।
(খ) খাদ্য ৰখা পাত্ৰ বনাবলৈ লোৰ ওপৰত টিনৰ লেপ কিয় দিয়া হয়?
উত্তৰঃ লোৰ তুলনাত টিন কম বিক্ৰিয়াশীল আৰু সহজে ক্ষয় নহয়। লোৰ ওপৰত টিনৰ লেপ দিলে খাদ্যৰ সৈতে লোৰ পোনপটীয়া সংস্পৰ্শ নহয়।
ফলত লোত মামৰ ধৰা বা খাদ্যৰ সৈতে বিক্ৰিয়া হোৱাৰ সম্ভাৱনা কমে। সেইবাবে খাদ্য সংৰক্ষণৰ কিছুমান পাত্ৰত লোৰ ওপৰত টিনৰ লেপ দিয়া হয়।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post