দহন আৰু শিখা
১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন ঘটা এবিধ পদাৰ্থৰ উদাহৰণ হ’ল—
(a) LPG
(b) ফছফৰাছ
(c) কয়লা
(d) কেৰাচিন
উত্তৰঃ (b) ফছফৰাছ।
(ii) মমবাতিৰ শিখাত সম্পূৰ্ণ দহন ঘটা অঞ্চলটো হ’ল—
(a) নীলা
(b) আন্ধাৰ
(c) দীপ্তিমান
(d) দীপ্তিহীন
উত্তৰঃ (d) দীপ্তিহীন।
মমবাতিৰ শিখাৰ বাহিৰতম দীপ্তিহীন অঞ্চলত সম্পূৰ্ণ দহন ঘটে আৰু এই অঞ্চলটোৰ উষ্ণতা আটাইতকৈ বেছি।
(iii) কোনটো আদৰ্শ ইন্ধনৰ ধৰ্ম নহয়?
(a) কেল’ৰিমান বেছি হ’ব লাগে।
(b) দাম কম হ’ব লাগে।
(c) প্ৰজ্বলন উষ্ণতা অতি বেছি হ’ব লাগে।
(d) মজুতকৰণ কম খৰচী হ’ব লাগে।
উত্তৰঃ (c) প্ৰজ্বলন উষ্ণতা অতি বেছি হ’ব লাগে।
আদৰ্শ ইন্ধনৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতা মধ্যমীয়া হোৱা উচিত—অতি কমো নহয় আৰু অতি বেছিও নহয়।
(iv) জোৰেৰে ফুঁৱালে মমবাতিৰ শিখা নুমায়। ইয়াৰ এটা কাৰণ হ’ল—
(a) ফুঁৱালে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড ওলায়।
(b) ফুঁৱালে জলীয় বাষ্প ওলায়।
(c) ফুঁৱালে মমৰ বাষ্প আঁতৰি যায় আৰু শিখাৰ উষ্ণতা জ্বলন উষ্ণতাৰ তললৈ নামে।
(d) ফুঁৱালে অক্সিজেন নোলায়।
উত্তৰঃ (c) ফুঁৱালে মমৰ বাষ্প আঁতৰি যায় আৰু শিখাৰ উষ্ণতা জ্বলন উষ্ণতাৰ তললৈ নামে।
(v) কোনবিধ জীৱাশ্ম ইন্ধন নহয়?
(a) খৰি
(b) LPG
(c) পেট্ৰ’ল
(d) কেৰাচিন
উত্তৰঃ (a) খৰি।
২। খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(i) এবিধ পদাৰ্থ জ্বলাৰ অৰ্থ হ’ল পদাৰ্থবিধৰ ________ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ অক্সিজেন।
(ii) মমবাতিৰ শিখাৰ দীপ্তিমান অঞ্চলত ________ দহন ঘটে।
উত্তৰঃ অসম্পূৰ্ণ।
(iii) মমবাতিৰ শিখাৰ আন্ধাৰ অঞ্চল ________ মম-বাষ্পৰে গঠিত।
উত্তৰঃ অদাহিত।
(iv) জ্বলোঁতে বাষ্পীভূত হোৱা পদাৰ্থই ________ সৃষ্টি কৰে।
উত্তৰঃ শিখা।
(v) কাঠখৰি জ্বলোঁতে মমবাতিতকৈ অধিক সময় লাগে; কাৰণ মমতকৈ কাঠখৰিৰ ________ বেছি।
উত্তৰঃ জ্বলন উষ্ণতা।
৩। সংজ্ঞা লিখা— জ্বলন উষ্ণতা, কেল’ৰিমান, ইন্ধন আৰু দহন।
জ্বলন উষ্ণতাঃ
যি সৰ্বনিম্ন উষ্ণতাত কোনো পদাৰ্থই জ্বলি উঠি দহন আৰম্ভ কৰে, সেই উষ্ণতাক পদাৰ্থবিধৰ জ্বলন উষ্ণতা বোলা হয়।
কেল’ৰিমানঃ
এটা ইন্ধনৰ ১ কিল’গ্ৰাম সম্পূৰ্ণৰূপে দহন কৰিলে উৎপন্ন হোৱা তাপশক্তিৰ পৰিমাণক সেই ইন্ধনৰ কেল’ৰিমান বোলা হয়।
ইয়াৰ একক হ’ল kJ/kg।
ইন্ধনঃ
যিবোৰ পদাৰ্থ দহন কৰিলে ব্যৱহাৰযোগ্য তাপশক্তি উৎপন্ন হয়, সেইবোৰ পদাৰ্থক ইন্ধন বোলা হয়।
দহনঃ
কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি তাপ আৰু সাধাৰণতে পোহৰ উৎপন্ন কৰা ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াক দহন বোলা হয়।
৪। দাহ্য আৰু অদাহ্য পদাৰ্থ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
দাহ্য পদাৰ্থঃ
যিবোৰ পদাৰ্থত উপযুক্ত অৱস্থাত সহজে জুই লাগে আৰু জ্বলি উঠে, সেইবোৰক দাহ্য পদাৰ্থ বোলা হয়।
উদাহৰণঃ কাঠ, কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল, LPG আদি।
অদাহ্য পদাৰ্থঃ
যিবোৰ পদাৰ্থ সাধাৰণ অৱস্থাত জ্বলি নুঠে, সেইবোৰক অদাহ্য পদাৰ্থ বোলা হয়।
উদাহৰণঃ পানী, বালি, মাটি, কাঁচ আদি।
৫। দহন বুলিলে কি বুজা? সম্পূৰ্ণ আৰু অসম্পূৰ্ণ দহনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি তাপ আৰু সাধাৰণতে পোহৰ উৎপন্ন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক দহন বোলা হয়।
| সম্পূৰ্ণ দহন | অসম্পূৰ্ণ দহন |
|---|---|
| পৰ্যাপ্ত অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত ঘটে। | অক্সিজেনৰ অভাৱত ঘটে। |
| ইন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে দহন হয়। | ইন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে দহন নহয়। |
| কাৰ্বনযুক্ত ইন্ধনৰ ক্ষেত্ৰত মূলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হয়। | কাৰ্বন মন’ক্সাইড আৰু ক’লা কাৰ্বনৰ কণা উৎপন্ন হ’ব পাৰে। |
| তুলনামূলকভাৱে অধিক তাপ উৎপন্ন হয়। | তুলনামূলকভাৱে কম তাপ উৎপন্ন হয়। |
| ধোঁৱা বা কালি কম হয়। | ধোঁৱা আৰু কালি অধিক হ’ব পাৰে। |
৬। স্বতঃস্ফূৰ্ত দহনৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোনো বাহ্যিক শিখা বা স্পষ্ট তাপৰ উৎস নোহোৱাকৈ কোনো পদাৰ্থ নিজে নিজে জ্বলি উঠা দহনক স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন বোলা হয়।
উদাহৰণঃ সাদা ফছফৰাছ বায়ুৰ সংস্পৰ্শত আহিলে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে জ্বলি উঠিব পাৰে।
৭। মমবাতি জ্বলালে কাৰ্বনৰ কণা উৎপন্ন হয়— এয়া প্ৰমাণ কৰিবলৈ এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এডাল মমবাতি জ্বলাই লোৱা। এখন পৰিষ্কাৰ কাঁচৰ প্লেট বা ধাতুৰ চামুচ শিখাৰ দীপ্তিমান হালধীয়া অঞ্চলৰ ওপৰত কেইছেকেণ্ডমান ধৰি ৰাখা।
কিছু সময়ৰ পিছত প্লেট বা চামুচখনৰ ওপৰত ক’লা কালি জমা হোৱা দেখা যাব। এই ক’লা কালি মূলত অদাহিত কাৰ্বনৰ সূক্ষ্ম কণা।
ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণ হয় যে মমবাতিৰ দীপ্তিমান অঞ্চলত অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত কাৰ্বনৰ কণা উৎপন্ন হয়।
৮। দহন সংঘটিত হ’বৰ বাবে আৱশ্যকীয় চৰ্তবোৰৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ দহন সংঘটিত হ’বৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ হ’ল—
(i) দাহ্য পদাৰ্থ বা ইন্ধন থাকিব লাগিব।
(ii) অক্সিজেন বা বায়ুৰ যোগান থাকিব লাগিব।
(iii) পদাৰ্থটোৱে নিজৰ জ্বলন উষ্ণতা লাভ কৰিব লাগিব।
৯। যান-বাহনত CNG-ৰ ব্যৱহাৰে আমাৰ নগৰবোৰত কিদৰে প্ৰদূষণ কমাইছে?
উত্তৰঃ CNG পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ তুলনাত অধিক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন। ইয়াৰ দহনত ধোঁৱা, কালি আৰু বহু ক্ষতিকাৰক গেছ তুলনামূলকভাৱে কম উৎপন্ন হয়।
সেয়েহে যান-বাহনত পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ সলনি CNG ব্যৱহাৰ কৰিলে বায়ুত প্ৰদূষক পদাৰ্থৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত নগৰ অঞ্চলৰ বায়ু প্ৰদূষণ কমোৱাত সহায় হয়।
১০। ইন্ধন হিচাপে LPG আৰু কাঠৰ তুলনা কৰা।
| কাঠ | LPG |
|---|---|
| কেল’ৰিমান তুলনামূলকভাৱে কম। | কেল’ৰিমান অধিক। |
| দহনত ধোঁৱা আৰু কালি উৎপন্ন হয়। | প্ৰায় ধোঁৱাবিহীনভাৱে জ্বলে। |
| ছাই আদি অৱশিষ্ট ৰৈ যায়। | প্ৰায় কোনো কঠিন অৱশিষ্ট নেৰে। |
| গছ কাটিব লগা হ’ব পাৰে। | গছ কাটাৰ প্ৰয়োজন নহয়। |
| ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ তুলনামূলকভাৱে অসুবিধাজনক। | ব্যৱহাৰ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ অধিক সহজ। |
সেয়েহে ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে LPG কাঠতকৈ উত্তম ইন্ধন।
১১। দীপ্তিমান আৰু দীপ্তিহীন শিখাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| দীপ্তিমান শিখা | দীপ্তিহীন শিখা |
|---|---|
| সাধাৰণতে হালধীয়া ৰঙৰ। | সাধাৰণতে নীলা বা প্ৰায় বৰ্ণহীন। |
| অসম্পূৰ্ণ দহন ঘটে। | সম্পূৰ্ণ দহন ঘটে। |
| ক’লা কাৰ্বনৰ কণা থাকে। | কাৰ্বনৰ কণা প্ৰায় নাথাকে। |
| তুলনামূলকভাৱে কম উষ্ণ। | অধিক উষ্ণ। |
| অধিক পোহৰ দিয়ে। | কম পোহৰ দিয়ে। |
১২। আমাৰ খাদ্যক কিয় ইন্ধন বুলি ভাবিব পাৰি?
উত্তৰঃ আমি খাদ্য গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত শৰীৰে খাদ্যৰ পৰা শক্তি লাভ কৰে। এই শক্তিৰ সহায়ত আমি খোজ কঢ়া, কাম কৰা, পঢ়া-শুনা কৰা আৰু শৰীৰৰ বিভিন্ন জীৱনীয় কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব পাৰোঁ।
যিদৰে ইন্ধনে যন্ত্ৰ চলাবলৈ শক্তি দিয়ে, তেনেদৰে খাদ্যই আমাৰ শৰীৰক কাম কৰিবলৈ শক্তি দিয়ে। সেই অৰ্থত খাদ্যক শৰীৰৰ ইন্ধন বুলি ক’ব পাৰি।
১৩। কাৰণ দৰ্শোৱা।
(ক) বৈদ্যুতিক আহিলা জড়িত জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ পানী ব্যৱহাৰ কৰা নহয়।
উত্তৰঃ পানী বিদ্যুতৰ পৰিবাহী। বৈদ্যুতিক আহিলা জড়িত জুইত পানী ঢালিলে পানীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হৈ মানুহ বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হ’ব পাৰে। সেয়েহে এনে জুই নুমুৱাবলৈ পানী ব্যৱহাৰ কৰা নহয়।
(খ) ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে কাঠতকৈ LPG অধিক ভাল।
উত্তৰঃ LPG কাঠতকৈ অধিক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন। কাঠ জ্বলালে যথেষ্ট ধোঁৱা আৰু ক্ষতিকাৰক গেছ উৎপন্ন হয়, কিন্তু LPG জ্বলালে অতি কম ধোঁৱা উৎপন্ন হয়।
ইয়াৰ উপৰিও LPG-ৰ কেল’ৰিমান কাঠতকৈ অধিক আৰু ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰাটোও সহজ। সেয়েহে ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে কাঠতকৈ LPG অধিক ভাল ইন্ধন।
(গ) কাগজ এখনত সহজে জুই লাগে, আনহাতে এলুমিনিয়াম পাইপত মেৰিওৱা কাগজত সহজে জুই নালাগে।
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম তাপৰ সু-পৰিবাহী। এলুমিনিয়াম পাইপত মেৰিওৱা কাগজখন তপতালে কাগজখনে পোৱা তাপৰ এটা ডাঙৰ অংশ এলুমিনিয়ামলৈ সঞ্চালিত হয়।
ফলত কাগজখনে সহজে নিজৰ জ্বলন উষ্ণতা লাভ কৰিব নোৱাৰে। সেইবাবে সাধাৰণ কাগজ সহজে জ্বলে, কিন্তু এলুমিনিয়াম পাইপত মেৰিওৱা কাগজ সহজে নজ্বলে।
১৪। মমবাতিৰ শিখা এটাৰ চিত্ৰ আঁকি চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ মমবাতিৰ শিখাত সাধাৰণতে তিনিটা মণ্ডল থাকে—
(i) অন্তঃমণ্ডল — আটাইতকৈ ভিতৰৰ ক’লা বা অন্ধকাৰ অংশ।
(ii) মধ্যমণ্ডল — হালধীয়া আৰু দীপ্তিমান অংশ।
(iii) বাহিৰতম মণ্ডল — নীলা বা দীপ্তিহীন অংশ; এই অংশটোৰ উষ্ণতা আটাইতকৈ বেছি।
চিত্ৰ আঁকোঁতে এই তিনিটা মণ্ডল স্পষ্টকৈ চিহ্নিত কৰিব লাগে।
১৫। ইন্ধনৰ কেল’ৰিমান প্ৰকাশ কৰা এককটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ইন্ধনৰ কেল’ৰিমান প্ৰকাশ কৰা এককটো হ’ল কিল’জুল প্ৰতি কিল’গ্ৰাম (kJ/kg)।
১৬। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডে কেনেকৈ জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে লিখা।
উত্তৰঃ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) অক্সিজেনতকৈ গধুৰ। সেয়েহে জুইৰ ওপৰত CO₂ এৰি দিলে ই জুইকুৰাক কম্বলৰ দৰে ঢাকি ধৰে আৰু ইন্ধনৰ লগত বায়ুৰ অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শ বিচ্ছিন্ন কৰে।
অক্সিজেনৰ যোগান বন্ধ হোৱাৰ ফলত দহন চলি থাকিব নোৱাৰে আৰু জুই নুমাই যায়। বৈদ্যুতিক আহিলা আৰু পেট্ৰ’লজাত পদাৰ্থত লগা জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ CO₂ বিশেষভাৱে উপযোগী।
১৭। কেঁচা পাতৰ দ’ম এটা পুৰিবলৈ টান কিন্তু শুকান পাতত সহজে জুই লাগে। ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কেঁচা পাতত যথেষ্ট পৰিমাণে পানী থাকে। জুই ধৰাৰ আগতে এই পানী বাষ্পীভূত কৰিবলৈ যথেষ্ট তাপৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে কেঁচা পাত সহজে জ্বলন উষ্ণতা লাভ নকৰে।
আনহাতে, শুকান পাতত পানীৰ পৰিমাণ অতি কম। ফলত ই সহজে জ্বলন উষ্ণতা লাভ কৰে আৰু সোনকালে জ্বলি উঠে।
১৮। সোণ আৰু ৰূপ গলাবলৈ সোণাৰী এজনে শিখাৰ কোনটো মণ্ডল ব্যৱহাৰ কৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সোণ আৰু ৰূপ গলাবলৈ সোণাৰী এজনে শিখাৰ বাহিৰতম দীপ্তিহীন মণ্ডল ব্যৱহাৰ কৰে।
এই অংশত ইন্ধনৰ সম্পূৰ্ণ দহন ঘটে আৰু ইয়াৰ উষ্ণতা শিখাৰ আন অংশতকৈ অধিক হয়। সেয়েহে সোণ আৰু ৰূপ গলাবলৈ এই মণ্ডল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১৯। কোনো এটা পৰীক্ষাত ইন্ধন এটাৰ ৪.৫ কেজি পৰিমাণ সম্পূৰ্ণভাৱে পোৰা হ’ল। উৎপন্ন হোৱা তাপৰ পৰিমাণ ১,৮০,০০০ kJ। ইন্ধনটোৰ কেল’ৰিমান গণনা কৰা।
উত্তৰঃ
কেল’ৰিমান = উৎপন্ন হোৱা মুঠ তাপ ÷ ইন্ধনৰ ভৰ
= ১,৮০,০০০ kJ ÷ ৪.৫ kg
= ৪০,০০০ kJ/kg
উত্তৰঃ ইন্ধনটোৰ কেল’ৰিমান = ৪০,০০০ kJ/kg।
২০। মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক দহন বুলি ক’ব পাৰি নে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াত লোৱে বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সৈতে অতি লাহে লাহে বিক্ৰিয়া কৰি মামৰ সৃষ্টি কৰে। এইটো এবিধ মন্থৰ জাৰণ প্ৰক্ৰিয়া।
সাধাৰণ দহনৰ দৰে ইয়াত দৃশ্যমান শিখা বা উল্লেখযোগ্য তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন নহয়। সেয়েহে মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াক সাধাৰণ অৰ্থত দহন বুলি কোৱা নহয়।
২১। আবিদা আৰু ৰমেশে এটা পৰীক্ষা কৰি আছে য’ত বিকাৰত পানী তপতাব লাগে। আবিদাই মমবাতিৰ শিখাৰ হালধীয়া অংশৰ ওচৰত বিকাৰটো ৰাখিলে। ৰমেশে শিখাটোৰ বাহিৰতম অংশত বিকাৰটো ৰাখিলে। কাৰ পানীখিনি সোনকালে তপত হ’ব?
উত্তৰঃ ৰমেশৰ পানীখিনি সোনকালে তপত হ’ব।
কাৰণ মমবাতিৰ শিখাৰ বাহিৰতম দীপ্তিহীন মণ্ডলত সম্পূৰ্ণ দহন ঘটে আৰু এই অংশৰ উষ্ণতা আটাইতকৈ বেছি। সেয়েহে বাহিৰতম মণ্ডলত ৰখা বিকাৰৰ পানী সোনকালে গৰম হ’ব।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post