Chapter 3
“শিলা আৰু খনিজ পদাৰ্থ (Rocks and minerals)”
অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
১. প্ৰশ্ন: ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rock) সৃষ্টিৰ মূল কাৰক দুটা কি কি?
উত্তৰ: অত্যধিক তাপ আৰু চাপ ৰূপান্তৰিত শিলা সৃষ্টিৰ প্ৰধান কাৰক।
২. প্ৰশ্ন: মোহৰ কঠিনতা মাপকাঠি (Mohs Hardness Scale) অনুসৰি আটাইতকৈ কঠিন খনিজবিধ কি?
উত্তৰ: হীৰা (Diamond)।
৩. প্ৰশ্ন: বেছাল্ট (Basalt) কি প্ৰকাৰৰ শিলা?
উত্তৰ: বেছাল্ট এবিধ বহিৰ্বহী বা আগ্নেয়গিৰিজাত আগ্নেয় শিলা (Extrusive/Volcanic Igneous Rock)।
৪. প্ৰশ্ন: খনিজ পদাৰ্থ (Mineral) মানে কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা, নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক গঠন আৰু স্ফটিকীয় গাঁথনি থকা অজৈৱিক কঠিন পদাৰ্থক খনিজ পদাৰ্থ বোলে।
৫. প্ৰশ্ন: চূণশিল (Limestone) ৰূপান্তৰিত হৈ কি শিলালৈ ৰূপান্তৰিত হয়?
উত্তৰ: চূণশিল ৰূপান্তৰিত হৈ মাৰ্বল (Marble) শিলাত পৰিণত হয়।
৬. প্ৰশ্ন: এটা অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলাৰ (Intrusive Igneous Rock) উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: গ্ৰেনাইট (Granite)।
৭. প্ৰশ্ন: ক্লীভেজ (Cleavage) বুলিলে খনিজৰ কি ধৰ্ম বুজায়?
উত্তৰ: নিৰ্দিষ্ট দুৰ্বল সমতলত খনিজ এটা তুলনামূলকভাৱে মসৃণ আৰু নিয়মিতভাৱে ভাঙি যোৱাৰ প্ৰৱণতাক ক্লীভেজ বোলে।
৮. প্ৰশ্ন: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকত আটাইতকৈ বেছিকৈ পোৱা খনিজ শ্ৰেণীটো কি?
উত্তৰ: চিলিকেট খনিজ (Silicate Minerals)।
৯. প্ৰশ্ন: গেদীয় বা পলসুৱা শিলাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বালিশিল (Sandstone)।
১০. প্ৰশ্ন: আগ্নেয় শিলা (Igneous Rock) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভৰ মেগমা বা ভূ-পৃষ্ঠৰ লাভা ঠাণ্ডা হৈ কঠিন হৈ পৰিলে আগ্নেয় শিলা সৃষ্টি হয়।
১১. প্ৰশ্ন: খনিজৰ ছাঁট বা স্ফটিকৰ ৰং (Streak) মানে কি?
উত্তৰ: অপৰিষ্কাৰ চীনামাটিৰ প্লেটত খনিজ ঘঁহিলে ওলোৱা পাউডাৰৰ ৰঙক খনিজৰ ছাঁট বা Streak বোলে।
১২. প্ৰশ্ন: শিলা (Rock) কিহেৰে গঠিত?
উত্তৰ: এটা বা ততোধিক খনিজ পদাৰ্থৰ প্ৰাকৃতিক একত্ৰীকৰণ বা সংমিশ্ৰণৰ দ্বাৰা শিলা গঠিত হয়।
১৩. প্ৰশ্ন: প্ৰাথমিক শিলা (Primary Rock) বুলি আগ্নেয় শিলাক কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰাথমিক শিলাস্তৰ গঠনৰ ক্ষেত্ৰত আগ্নেয় শিলাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থকাৰ বাবে আৰু অন্যান্য বহু শিলা ইয়াৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা সৃষ্টি হোৱাৰ বাবে আগ্নেয় শিলাক প্ৰাথমিক শিলা বুলি কোৱা হয়।
১৪. প্ৰশ্ন: কোনো এটা খনিজৰ আপেক্ষিক গুৰুত্ব (Specific Gravity) কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰ: খনিজটোৰ গঠনকাৰী মৌলসমূহৰ পৰমাণৱিক ভৰ আৰু ইয়াৰ স্ফটিকীয় গাঁথনিৰ ফলত হোৱা ঘনত্বৰ ওপৰত আপেক্ষিক গুৰুত্ব নিৰ্ভৰ কৰে।
১৫. প্ৰশ্ন: গেদীয় শিলাৰ (Sedimentary Rock) এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: গেদীয় শিলাত সাধাৰণতে তৰপ বা স্তৰ দেখা যায় আৰু ইয়াত প্ৰায়ে জীৱাশ্ম পোৱা যায়।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: খনিজ পদাৰ্থ আৰু শিলাৰ মাজৰ মূল প্ৰভেদসমূহ লিখা।
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থ হৈছে নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক গঠন আৰু স্ফটিকীয় গঠন থকা একক অজৈৱিক পদাৰ্থ। যেনে— কোৱাৰ্টজ আৰু ফেল্ডস্পাৰ। আনহাতে, শিলা হৈছে এটা বা ততোধিক খনিজ পদাৰ্থৰ সমষ্টি। যেনে— গ্ৰেনাইট কোৱাৰ্টজ, ফেল্ডস্পাৰ আৰু অভ্ৰৰে গঠিত। সেয়েহে খনিজৰ গঠন আৰু গুণাগুণ সাধাৰণতে নিৰ্দিষ্ট, কিন্তু শিলাৰ গঠন মিশ্ৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ২: খনিজৰ স্ফাটিক ৰূপ (Crystal Habit/System) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: খনিজৰ অণু-পৰমাণুবোৰ এক নিৰ্দিষ্ট আৰু সুশৃংখল জ্যামিতিক বিন্যাসত সজ্জিত হয়। এই অভ্যন্তৰীণ গঠনৰ ফলত খনিজটোৱে যি বাহ্যিক জ্যামিতিক আকৃতি, যেনে— ঘনকীয়, ষড়ভুজীয় বা প্ৰিজমীয় ৰূপ ধাৰণ কৰে, তাকে খনিজৰ স্ফটিক ৰূপ বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: মোহৰ কঠিনতা মাপকাঠি (Mohs Scale of Hardness) কি?
উত্তৰ: খনিজৰ আঁচোৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বা কঠিনতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ১ৰ পৰা ১০লৈকে আপেক্ষিক মাপকাঠিক মোহৰ কঠিনতা মাপকাঠি বোলে। ইয়াত টেল্কক ১ নম্বৰ আৰু হীৰাক ১০ নম্বৰ দিয়া হৈছে। টেল্ক আটাইতকৈ কোমল আৰু হীৰা আটাইতকৈ কঠিন খনিজ।
প্ৰশ্ন ৪: ধাত্তৱিক খনিজ আৰু অধাত্তৱিক খনিজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: ধাতৱীয় খনিজৰ পৰা ধাতু নিষ্কাশন কৰিব পাৰি আৰু ইহঁত সাধাৰণতে চকচকীয়া তথা তাপ আৰু বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী। যেনে— হেমাটাইট আৰু চালক’পাইৰাইট। আনহাতে, অধাতৱীয় খনিজৰ পৰা ধাতু নিষ্কাশন কৰিব নোৱাৰি আৰু ইহঁত সাধাৰণতে তাপ আৰু বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী। যেনে— জিপচাম আৰু কেলচাইট।
প্ৰশ্ন ৫: আগ্নেয় শিলাক কেনেকৈ অন্তৰ্বহী আৰু বহিবহী শিলাত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভৰ ভিতৰত মেগমা লাহে লাহে ঠাণ্ডা হৈ ডাঙৰ স্ফটিক গঠন কৰিলে সৃষ্টি হোৱা আগ্নেয় শিলাক অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলা বোলে। যেনে— গ্ৰেনাইট। আনহাতে, লাভা ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহি দ্ৰুতভাৱে ঠাণ্ডা হৈ সৰু স্ফটিক গঠন কৰিলে সৃষ্টি হোৱা আগ্নেয় শিলাক বহিবহী আগ্নেয় শিলা বোলে। যেনে— বেছাল্ট।
প্ৰশ্ন ৬: গেডীয় শিলা (Sedimentary Rock) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: পূৰ্বৰ শিলাৰ বিচূৰ্ণীভৱন আৰু ক্ষয়ৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সৰু সৰু কণিকাবোৰ নদী, বতাহ, বৰফ আদি প্ৰাকৃতিক শক্তিৰ দ্বাৰা কঢ়িয়াই নি বিভিন্ন ঠাইত স্তৰে স্তৰে জমা হয়। দীৰ্ঘ সময়ৰ পিছত এই গেদসমূহ চাপ আৰু জমা বন্ধন (Cementation) প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা কঠিন হৈ গেদীয় শিলাত পৰিণত হয়।
প্ৰশ্ন ৭: যান্ত্ৰিকভাৱে গঠিত গেডীয় শিলা মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পুৰণি শিলাবোৰ বতাহ, পানী বা বৰফৰ দৰে প্ৰাকৃতিক শক্তিৰ দ্বাৰা ভৌতিকভাৱে ভাঙি সৰু সৰু কণিকাত পৰিণত হয়। এই কণিকাবোৰ অন্য ঠাইত জমা হৈ চাপ আৰু বন্ধনৰ ফলত কঠিন শিলাত পৰিণত হ’লে তাক যান্ত্ৰিকভাৱে গঠিত গেদীয় শিলা বোলে। উদাহৰণ— বালিশিল (Sandstone) আৰু বোকাশিল (Shale)।
প্ৰশ্ন ৮: ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rock) কি আৰু ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ দুটা কি?
উত্তৰ: অত্যধিক তাপ, চাপ আৰু ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াৰ প্ৰভাৱত পূৰ্বৰ আগ্নেয় বা গেদীয় শিলাৰ গঠন আৰু গুণাগুণ পৰিৱৰ্তিত হৈ সৃষ্টি হোৱা শিলাক ৰূপান্তৰিত শিলা বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান দুটা প্ৰকাৰ হৈছে—
১. ফ’লিয়েটেড শিলা (Foliated Rock)
২. নন-ফ’লিয়েটেড শিলা (Non-foliated Rock)।
প্ৰশ্ন ৯: আঞ্চলিক ৰূপান্তৰণ (Regional Metamorphic Processes) মানে কি?
উত্তৰ: মহাদেশীয় পাতৰ সংঘৰ্ষ, চাপ আৰু ভূ-আন্দোলনৰ ফলত যেতিয়া বিশাল এলেকা জুৰি শিলাৰ ওপৰত তাপ আৰু চাপৰ প্ৰভাৱ পৰে, তেতিয়া সংঘটিত হোৱা ব্যাপক ৰূপান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়াক আঞ্চলিক ৰূপান্তৰণ বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত শ্লেট, ফিলাইট আদি ৰূপান্তৰিত শিলা সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: স্পর্শ ৰূপান্তৰণ (Contact Metamorphic Processes) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভৰ উত্তপ্ত মেগমা যেতিয়া ওচৰৰ শিলাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, তেতিয়া মেগমাৰ তীব্ৰ তাপৰ প্ৰভাৱত সেই শিলাবোৰ স্থানীয়ভাৱে ৰূপান্তৰিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক স্পৰ্শ ৰূপান্তৰণ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, চূণশিল স্পৰ্শ ৰূপান্তৰণৰ ফলত মাৰ্বললৈ পৰিৱৰ্তিত হয়।
প্ৰশ্ন ১১: খনিজৰ ‘চকচকীয়া ধৰ্ম’ বা ‘দ্যুতি’ (Lustre) মানে কি?
উত্তৰ: খনিজৰ পৃষ্ঠত পোহৰ পৰিলে সেই পোহৰ যি ধৰণে প্ৰতিফলিত হয়, তাক খনিজৰ দ্যুতি (Lustre) বোলে। দ্যুতিৰ ভিত্তিত খনিজ ধাতৱীয় আৰু অধাতৱীয় দ্যুতিৰ হ’ব পাৰে। যেনে— পাইৰাইটৰ ধাতৱীয় দ্যুতি আৰু কাঁচৰ দৰে দ্যুতি অধাতৱীয় দ্যুতিৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১২: ফেংলোমাৰেট (Conglomerate) আৰু ব্ৰেকচিয়া (Breccia) শিলাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: কংগ্ল’মাৰেট আৰু ব্ৰেকচিয়া দুয়োটা যান্ত্ৰিক গেদীয় শিলা। কংগ্ল’মাৰেট শিলা ঘূৰণীয়া বা গোলাকাৰ শিলগুটি জমা হৈ গঠিত হয়। আনহাতে, ব্ৰেকচিয়া শিলা চোকা আৰু কোণীয়া শিলাখণ্ড জমা হৈ গঠিত হয়। পানীৰ দ্বাৰা অধিক ঘঁহনি হোৱাৰ ফলত কংগ্ল’মাৰেটৰ কণিকাবোৰ সাধাৰণতে অধিক ঘূৰণীয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: চিমান্থেশ্যন বা জমা বন্ধন (Cementation) প্ৰক্ৰিয়া কি?
উত্তৰ: গেদীয় শিলা গঠনৰ সময়ত গেদ বা কণিকাবোৰৰ মাজৰ খালী ঠাইত ভূ-গৰ্ভীয় পানীৰ পৰা অহা খনিজ পদাৰ্থ, যেনে— কেলচাইট আৰু চিলিকা, জমা হৈ কণিকাবোৰক পৰস্পৰৰ সৈতে দৃঢ়ভাৱে সংযুক্ত কৰে। এইদৰে গেদসমূহ কঠিন শিলাত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক চিমেণ্টেশ্যন বা জমা বন্ধন বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: ফ’লিয়েশ্যন (Foliation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ৰূপান্তৰিত শিলা গঠনৰ সময়ত তীব্ৰ চাপৰ প্ৰভাৱত শিলাত থকা চেপেটা বা পাতল খনিজবোৰ এক নিৰ্দিষ্ট দিশত সমান্তৰালভাৱে সজ্জিত হৈ পাতল তৰপ বা ৰেখাৰ দৰে গঠন সৃষ্টি কৰে। এই সমান্তৰাল সজ্জিত গঠনক ফ’লিয়েশ্যন (Foliation) বোলে। যেনে— শিষ্ট আৰু গনাইছ শিলাত ফ’লিয়েশ্যন দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১৫: শিলা চক্ৰত (Rock Cycle) আগ্নেয় শিলাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: শিলা চক্ৰত আগ্নেয় শিলাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক ভূমিকা পালন কৰে। মেগমা ঠাণ্ডা আৰু কঠিন হৈ আগ্নেয় শিলা গঠন কৰে। পিছত এই শিলা ক্ষয়-বিচূৰ্ণন হৈ গেদীয় শিলালৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ব পাৰে অথবা তাপ আৰু চাপৰ প্ৰভাৱত ৰূপান্তৰিত শিলাত পৰিণত হ’ব পাৰে। পুনৰ অধিক তাপত গলি মেগমালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈ নতুন শিলা গঠনৰ পথ সৃষ্টি কৰে।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Type) :
প্ৰশ্ন ১: খনিজ পদাৰ্থৰ ভৌতিক ধৰ্মসমূহ (Physical Properties of Minerals) বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থৰ চিনাক্তকৰণৰ বাবে ইয়াৰ বিভিন্ন ভৌতিক ধৰ্ম পৰীক্ষা কৰা হয়। খনিজৰ ৰাসায়নিক গঠন আৰু অভ্যন্তৰীণ স্ফটিকীয় গাঁথনিৰ ওপৰত এই ভৌতিক ধৰ্মসমূহ নিৰ্ভৰ কৰে। খনিজৰ প্ৰধান ভৌতিক ধৰ্মসমূহ হ’ল—
১. ৰং (Color):
খনিজৰ পৃষ্ঠত দেখা পোৱা বাহ্যিক ৰংক ৰং বোলে। অশুদ্ধি বা সামান্য ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে একেটা খনিজৰো বিভিন্ন ৰং দেখা যাব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোৱাৰ্টজ বিভিন্ন ৰঙত পোৱা যায়।
২. ছাঁট (Streak):
অপৰিষ্কাৰ চীনামাটিৰ ফলিত খনিজ এটা ঘঁহিলে যি গুড়িৰ ৰং পোৱা যায়, তাক ছাঁট বোলে। বাহ্যিক ৰং সলনি হ’ব পাৰে যদিও ছাঁটৰ ৰং সাধাৰণতে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য।
৩. দ্যুতি (Lustre):
খনিজৰ পৃষ্ঠত পোহৰ পৰিলে যি ধৰণে পোহৰ প্ৰতিফলিত হয়, তাক দ্যুতি বোলে। ই মূলতঃ ধাতৱীয় আৰু অধাতৱীয় হ’ব পাৰে।
৪. কঠিনতা (Hardness):
আঁচোৰৰ প্ৰতি খনিজৰ যি প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা থাকে, তাক কঠিনতা বোলে। খনিজৰ কঠিনতা জুখিবলৈ মোহৰ কঠিনতা মাপকাঠি (Mohs Scale) ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ মান ১ৰ পৰা ১০লৈ।
৫. ক্লীভেজ (Cleavage) আৰু ভংগুৰতা (Fracture):
খনিজে দুৰ্বল পাৰমাণৱিক বন্ধনৰ সমতল অনুসৰি নিয়মিতভাৱে ভাঙি যোৱাৰ ধৰ্মক ক্লীভেজ বোলে। আনহাতে, নিৰ্দিষ্ট সমতল অনুসৰণ নকৰি অনিয়মিতভাৱে ভাঙি গ’লে তাক ভংগুৰতা বা Fracture বোলে।
৬. আপেক্ষিক গুৰুত্ব (Specific Gravity):
সমান আয়তনৰ পানীৰ তুলনাত কোনো খনিজ কিমান গধুৰ, তাৰ অনুপাতক খনিজৰ আপেক্ষিক গুৰুত্ব বোলে।
সামৰণি:
সেয়েহে ৰং, ছাঁট, দ্যুতি, কঠিনতা, ক্লীভেজ, ভংগুৰতা আৰু আপেক্ষিক গুৰুত্ব আদি ভৌতিক ধৰ্মৰ সহায়ত বিভিন্ন খনিজ চিনাক্ত আৰু পৃথক কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২: শিলা কি? উৎপত্তি আৰু গঠনৰ আধাৰত শিলাৰ মুখ্য শ্ৰেণীবিভাগসমূহ উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: এটা বা ততোধিক খনিজ পদাৰ্থৰ সমষ্টিৰে প্ৰাকৃতিকভাৱে গঠিত কঠিন পদাৰ্থক শিলা বোলে। পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বক মূলতঃ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ শিলাৰে গঠিত। উৎপত্তি আৰু গঠন প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত শিলাক প্ৰধানকৈ তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়।
১. আগ্নেয় শিলা (Igneous Rocks):
ভূ-গৰ্ভৰ গলিত মেগমা বা ভূ-পৃষ্ঠৰ লাভা ঠাণ্ডা আৰু কঠিন হৈ আগ্নেয় শিলা সৃষ্টি হয়। এই শিলাক প্ৰাথমিক শিলা বুলিও কোৱা হয়।
- অন্তৰ্বহী আগ্নেয় শিলা: ভূ-গৰ্ভৰ ভিতৰত মেগমা লাহে লাহে ঠাণ্ডা হৈ গঠিত হয়। উদাহৰণ— গ্ৰেনাইট।
- বহিবহী আগ্নেয় শিলা: লাভা ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহি দ্ৰুতভাৱে ঠাণ্ডা হৈ গঠিত হয়। উদাহৰণ— বেছাল্ট।
২. গেদীয় শিলা (Sedimentary Rocks):
পুৰণি শিলাৰ বিচূৰ্ণীভৱন আৰু ক্ষয়ৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কণিকাবোৰ পানী, বতাহ, বৰফ আদি কাৰকৰ দ্বাৰা কঢ়িয়াই নি বিভিন্ন স্থানত স্তৰে স্তৰে জমা হয়। পিছত চাপ আৰু চিমেণ্টেশ্যনৰ ফলত এই গেদসমূহ কঠিন হৈ গেদীয় শিলাত পৰিণত হয়।
উদাহৰণ— বালিশিল, চূণশিল আৰু বোকাশিল।
৩. ৰূপান্তৰিত শিলা (Metamorphic Rocks):
পূৰ্বৰ আগ্নেয় বা গেদীয় শিলা ভূ-গৰ্ভৰ তীব্ৰ তাপ, চাপ আৰু ৰাসায়নিক সক্ৰিয়তাৰ প্ৰভাৱত পৰিলে ইয়াৰ গঠন আৰু গুণাগুণৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। এইদৰে সৃষ্টি হোৱা শিলাক ৰূপান্তৰিত শিলা বোলে।
উদাহৰণ— চূণশিলৰ পৰা মাৰ্বল আৰু শেল/গ্ৰেনাইটৰ ৰূপান্তৰৰ ফলত গনাইছ আদি সৃষ্টি হয়।
সামৰণি:
আগ্নেয়, গেদীয় আৰু ৰূপান্তৰিত— এই তিনিও প্ৰকাৰৰ শিলাই শিলা চক্ৰৰ জৰিয়তে পৰস্পৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: খনিজ পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক সজ্জা আৰু উপাদান অনুসৰি ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: খনিজ পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক গঠন আৰু মুখ্য ঋণাত্মক আয়ন বা এয়নিক গোটৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি খনিজসমূহক কেইবাটাও ৰাসায়নিক শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। প্ৰধান শ্ৰেণীসমূহ হ’ল—
১. চিলিকেট খনিজ (Silicates):
চিলিকন আৰু অক্সিজেনৰ সংযোজনে গঠিত এই শ্ৰেণীটো ভূ-ত্বকৰ আটাইতকৈ বৃহৎ খনিজ গোট। ইয়াৰ মূল গাঁথনি হৈছে SiO₄ টেট্ৰাহেড্ৰন।
উদাহৰণ— কোৱাৰ্টজ, ফেল্ডস্পাৰ আৰু অভ্ৰ।
২. কাৰ্বনেট খনিজ (Carbonates):
এই শ্ৰেণীৰ খনিজত CO₃²⁻ (কাৰ্বনেট) আয়ন থাকে।
উদাহৰণ— কেলচাইট (CaCO₃) আৰু ডলোমাইট।
৩. অক্সাইড খনিজ (Oxides):
ধাতু আৰু অক্সিজেনৰ মাজত ৰাসায়নিক সংযোগৰ ফলত অক্সাইড খনিজ সৃষ্টি হয়। বহু অক্সাইড খনিজ গুৰুত্বপূৰ্ণ আকৰিক হিচাপে ব্যৱহৃত হয়।
উদাহৰণ— হেমাটাইট (Fe₂O₃) আৰু মেগনেটাইট।
৪. চালফাইড আৰু চালফেট খনিজ (Sulfides and Sulfates):
চালফাইড খনিজত ধাতুৰ সৈতে গন্ধক যুক্ত হৈ থাকে। যেনে— পাইৰাইট (FeS₂)। আনহাতে, চালফেট খনিজত SO₄²⁻ আয়ন থাকে। যেনে— জিপচাম (CaSO₄·2H₂O)।
৫. মৌলিক খনিজ (Native Elements):
এটা মাত্ৰ মৌল প্ৰাকৃতিকভাৱে খনিজ হিচাপে পোৱা গ’লে তাক মৌলিক খনিজ বোলে।
উদাহৰণ— সোণ, ৰূপ আৰু হীৰা।
সামৰণি:
খনিজৰ ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি কৰা এই শ্ৰেণীবিভাজনে খনিজৰ গঠন, ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ বুজাত বিশেষ সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: গেডীয় শিলাৰ সংৰচনাগত বৈশিষ্ট্য আৰু উৎপত্তিৰ ক্ৰম (Origin Processes) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: গেদীয় শিলা সৃষ্টি এক দীঘলীয়া ভূ-বৈজ্ঞানিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ফল। পূৰ্বৰ শিলাৰ ক্ষয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গেদৰ পৰিবহন, অৱক্ষেপন আৰু অৱশেষত কঠিন শিলালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱালৈকে কেইবাটাও ধাপ সম্পন্ন হয়।
উৎপত্তিৰ মুখ্য পৰ্যায়সমূহ—
১. বিচূৰ্ণীভৱন আৰু ক্ষয় (Weathering and Erosion):
বতাহ, বৰষুণ, তাপ, পানী আদি প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত পুৰণি শিলাবোৰ ভাঙি আৰু ক্ষয় হৈ সৰু সৰু কণিকাত পৰিণত হয়।
২. পৰিবহন (Transportation):
নদী, বতাহ, হিমবাহ আদি প্ৰাকৃতিক শক্তিয়ে এই কণিকাবোৰ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।
৩. অৱক্ষেপন (Deposition):
পৰিবহনকাৰী শক্তিৰ গতি কমি গ’লে কণিকাবোৰ নদীৰ অৱবাহিকা, হ্ৰদ বা সাগৰৰ তলিত স্তৰে স্তৰে জমা হয়।
৪. ঘনকৰণ আৰু চিমেণ্টেশ্যন (Compaction and Cementation):
জমা হোৱা গেদসমূহৰ ওপৰত ক্ৰমে অধিক গেদ জমা হোৱাৰ ফলত চাপ বৃদ্ধি পায় আৰু কণিকাবোৰ ঘনভাৱে সজ্জিত হয়। পিছত খনিজ পদাৰ্থই কণিকাবোৰৰ মাজৰ খালী ঠাই পূৰ কৰি একেলগে বান্ধি দিয়ে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত গেদীয় শিলা সৃষ্টি হয়।
গেদীয় শিলাৰ সংৰচনাগত বৈশিষ্ট্য—
১. স্তৰীকৰণ (Stratification):
গেদীয় শিলাত সাধাৰণতে সমান্তৰালভাৱে সজ্জিত বিভিন্ন স্তৰ বা তৰপ দেখা যায়।
২. জীৱাশ্মৰ উপস্থিতি (Fossils):
গেদ জমা হোৱাৰ সময়ত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষ স্তৰৰ মাজত আবদ্ধ হৈ থাকিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত জীৱাশ্মৰ সৃষ্টি হয়।
৩. ছিদ্ৰতা (Porosity):
কণিকাবোৰৰ মাজত থকা খালী ঠাইৰ বাবে বহু গেদীয় শিলাত ছিদ্ৰতা থাকে। এই ছিদ্ৰতাত ভূ-গৰ্ভস্থ পানী, খনিজ তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ সঞ্চিত থাকিব পাৰে।
সামৰণি:
বিচূৰ্ণীভৱন, ক্ষয়, পৰিবহন, অৱক্ষেপন আৰু চিমেণ্টেশ্যন— এই ধাপসমূহৰ জৰিয়তে গেদীয় শিলা সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াৰ স্তৰীকৰণ তথা জীৱাশ্মৰ উপস্থিতি বিশেষ বৈশিষ্ট্য।
প্ৰশ্ন ৫: শিলা চক্ৰ (Rock Cycle) ধাৰণাটো কি? আগ্নেয়, গেডীয় আৰু ৰূপান্তৰিত শিলাৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক এটা চিত্রাত্মক ধাৰণাৰে বুজাই লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ শিলাসমূহ স্থিৰ বা অপৰিৱৰ্তনীয় নহয়। বিভিন্ন ভূ-বৈজ্ঞানিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত এটা প্ৰকাৰৰ শিলা আন এটা প্ৰকাৰৰ শিলালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে। এই অবিৰত ৰূপান্তৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াক শিলা চক্ৰ (Rock Cycle) বোলে।
শিলা চক্ৰৰ ক্ৰম—
১. মেগমাৰ পৰা আগ্নেয় শিলা:
ভূ-গৰ্ভৰ গলিত মেগমা বা ভূ-পৃষ্ঠৰ লাভা ঠাণ্ডা আৰু কঠিন হ’লে আগ্নেয় শিলা গঠন হয়।
২. আগ্নেয় শিলাৰ পৰা গেদীয় শিলা:
আগ্নেয় শিলা বতাহ, পানী, তাপ আদি প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ দ্বাৰা বিচূৰ্ণীভৱন আৰু ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়। সৃষ্টি হোৱা কণিকাবোৰ পৰিবাহিত হৈ বিভিন্ন স্থানত জমা হয় আৰু চাপ তথা চিমেণ্টেশ্যনৰ ফলত গেদীয় শিলাত পৰিণত হয়।
৩. আগ্নেয় বা গেদীয় শিলাৰ পৰা ৰূপান্তৰিত শিলা:
আগ্নেয় বা গেদীয় শিলা ভূ-গৰ্ভৰ অধিক গভীৰতালৈ গৈ তীব্ৰ তাপ আৰু চাপৰ সন্মুখীন হ’লে ইয়াৰ গঠন আৰু গুণাগুণ সলনি হৈ ৰূপান্তৰিত শিলা সৃষ্টি হয়।
৪. ৰূপান্তৰিত শিলাৰ পৰা মেগমা:
ৰূপান্তৰিত শিলা অধিক তাপৰ প্ৰভাৱত গলি গ’লে পুনৰ মেগমাত পৰিণত হয়। এই মেগমা ঠাণ্ডা হ’লে আকৌ নতুন আগ্নেয় শিলা সৃষ্টি হয়।
চিত্ৰাত্মক ধাৰণা:
মেগমা
↓ শীতলীকৰণ আৰু কঠিনীকৰণআগ্নেয় শিলা
↓ বিচূৰ্ণীভৱন → ক্ষয় → পৰিবহন → অৱক্ষেপন → চিমেণ্টেশ্যনগেদীয় শিলা
↓ তাপ আৰু চাপৰূপান্তৰিত শিলা
↓ গলনমেগমা
↺ পুনৰ শিলা চক্ৰ আৰম্ভ হয়।
সামৰণি:
এনেদৰে বিচূৰ্ণীভৱন, ক্ষয়, অৱক্ষেপন, তাপ, চাপ আৰু গলন আদি প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে আগ্নেয়, গেদীয় আৰু ৰূপান্তৰিত শিলাৰ মাজত অবিৰত ৰূপান্তৰ চলি থাকে। এই অবিৰত প্ৰক্ৰিয়াই পৃথিৱীৰ শিলামণ্ডলক সদায় পৰিৱৰ্তনশীল কৰি ৰাখে।
*****
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post