অন্বেষণ
১। কবি পৰিচয়সহ ‘অন্বেষণ’ কবিতাটিৰ সাৰাংশ লিখা।
কবি পৰিচয়:
সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী (১৯০৮–১৯৮২) অসমীয়া সাহিত্যৰ ‘জোনাকী’ উত্তৰ যুগৰ এগৰাকী বিশিষ্ট ৰোমান্টিক কবি। তেওঁৰ জন্ম হৈছিল গোৱালপাৰা জিলাৰ ভালুকমাৰীত। তেওঁ ১৯৩০ চনত শিৱসাগৰ চৰকাৰী উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ পৰা প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয় আৰু পিছলৈ স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁৰ কবিতাৰ মূল সুৰ হ’ল প্ৰেম, প্ৰকৃতি আৰু মানৱতা। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য কাব্যগ্ৰন্থসমূহ হ’ল— ‘কদমকলি’, ‘আৱেগ’, ‘চকুলো’ আৰু ‘ফুলেশ্বৰী দৈমাৰী’। ইয়াৰোপৰি তেওঁ ‘গাঁও সংগঠন’ নামৰ এখন গ্ৰন্থও ৰচনা কৰিছিল। ১৯৮২ চনত তেওঁ অসম সাহিত্য সভাৰ ডিফু অধিৱেশনৰ সভাপতিৰ আসন অলংকৃত কৰিছিল।
কবিতাটিৰ সাৰাংশ:
‘অন্বেষণ’ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ এখন শ্ৰেষ্ঠ ৰোমান্টিক বিৰহী কবিতা। কবিতাটোৰ সাৰমৰ্ম তলত দিয়া ধৰণে দাঙি ধৰিব পাৰি:
পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতি: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ পুনৰ্জন্মবাদত বিশ্বাসী কবিয়ে এই কবিতাটোত তেওঁৰ পূৰ্বজন্মৰ হেৰাই যোৱা প্ৰিয়তমাৰ অন্বেষণ অৰ্থাৎ সন্ধান কৰিছে। কবিৰ মতে, পূৰ্বজন্মত যিগৰাকী লাহৰীৰ সৈতে তেওঁৰ নিবিড় প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক আছিল, এই জন্মত তেওঁক বিচাৰি নাপাই কবিৰ হৃদয় বিৰহী হৈ পৰিছে।
বিৰহ আৰু সন্ধান: কবিয়ে তেওঁৰ সেই অনুপমা সৌন্দৰ্যৰ প্ৰতিমাক বিচাৰি জগতৰ চুকে-কোণে ভ্ৰমণ কৰিছে। যৌৱনৰ প্ৰথম ঢৌত যিগৰাকীয়ে কবিৰ প্ৰাণত হেন্দোলনি তুলিছিল, সেই প্ৰিয়তমাৰ স্মৃতিয়ে কবিক বাৰে বাৰে আমনি কৰিছে।
প্ৰেমৰ মধুৰ সোঁৱৰণী: কবিয়ে ৰোমন্থন কৰিছে কেনেকৈ তেওঁৰ প্ৰিয়তমাৰ লাৱণী দেহত যৌৱন-বসন্তই খেলা কৰিছিল। মাত্ৰ এটা মৰমৰ চুমা বা আলিংগনতে আকুল হৈ পৰা সেই প্ৰিয়তমা গৰাকীক এই জন্মত ওচৰত নাপাই কবিৰ বিৰহী মনে হাহাকাৰ কৰি উঠিছে।
অন্বেষণৰ যন্ত্ৰণা: সমগ্ৰ কবিতাটোত কবিয়ে তেওঁৰ হৃদয়ৰ ‘মানসপ্ৰতিমা’ গৰাকীক বিচাৰি পোৱা বিফলতা আৰু তাৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা কৰুণ সুৰটোকে ফুটাই তুলিছে। প্ৰেমিকাৰ শাৰীৰিক উপস্থিতি নাথাকিলেও তেওঁৰ স্মৃতিয়ে কবিৰ কাব্যজগতত এক অনন্য মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।
২। কবিৰ বিৰহৰ কাৰণ কবিতাটিৰ মাজেৰে কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে লিখা।
উত্তৰ: কবি সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ ‘অন্বেষণ’ কবিতাটি হ’ল বিৰহ-বেদনাৰে সিক্ত এক মৰ্মস্পৰ্শী প্ৰেমৰ কবিতা। কবিতাটোত কবিৰ বিৰহৰ কাৰণসমূহ তলত দিয়া ধৰণে প্ৰকাশ পাইছে:
পূৰ্বজন্মৰ অপূৰ্ণ প্ৰেম: কবিয়ে বিশ্বাস কৰে যে পূৰ্বজন্মত এগৰাকী অনুপমা সুন্দৰীৰ সৈতে তেওঁৰ নিবিড় প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক আছিল। সেই ‘লাহৰী’ গৰাকীয়েই আছিল কবিৰ যৌৱনৰ প্ৰথম লহৰী। কিন্তু বৰ্তমান জন্মত সেই প্ৰিয়তমা গৰাকীক বিচাৰি নাপাই কবিৰ হৃদয়ত বিৰহৰ জুই জ্বলি উঠিছে।
মধুৰ স্মৃতিৰ ৰোমন্থন: কবিৰ বিৰহৰ অন্যতম কাৰণ হ’ল অতীতৰ মধুৰ স্মৃতি। প্ৰিয়তমাৰ লাৱণী দেহত বসন্তৰ ফুল ফুলাৰ দৃশ্য, প্ৰেমভৰা চুমা বা এটি মৰমৰ আলিংগনতে আকুল হৈ পৰা সেই মিলনৰ ক্ষণবোৰ কবিয়ে আজিও পাহৰিব পৰা নাই। এই স্মৃতিকাতৰতাই কবিক বৰ্তমানত অধিক মৰ্মাহত কৰি তুলিছে।
অসাৰ অন্বেষণ বা সন্ধান: কবিয়ে তেওঁৰ ‘মানসপ্ৰতিমা’ক বিচাৰি সমগ্ৰ জগত চুকে-কোণে ভ্ৰমণ কৰিছে। কিন্তু ক’তো তেওঁৰ সন্ধান নোপোৱাত কবিৰ মনত গভীৰ নিৰাশাই গা কৰি উঠিছে। প্ৰিয়তমাৰ বৰ্তমানৰ অৱস্থিতিৰ বিষয়ে অজ্ঞতাই কবিৰ বিৰহক আৰু অধিক ঘনীভূত কৰিছে।
বিদায় লগ্নৰ কৰুণ দৃশ্য: পূৰ্বজন্মৰ বিদায় বেলাত প্ৰিয়তমাৰ সৈতে হোৱা সেই অশ্ৰুসিক্ত চকুৰ বিনিময়ৰ কথা মনত পৰিলে কবি দুখত কাতৰ হৈ পৰে। সেই শেষ দেখাৰ স্মৃতি আৰু বৰ্তমানৰ বিচ্ছেদ— এই দুইৰে মাজত চটফটাই কবিয়ে বিৰহৰ কৰুণ সুৰ তুলিছে।
১/ ‘সমস্ত জগত ঘূৰি নিজ মনে ফুৰিছোঁ বিচাৰি।’ — কবিয়ে ইয়াত কাক বিচাৰি ফুৰাৰ কথা কৈছে? (২০০৯, ২০১১)
উত্তৰঃ কবিয়ে ইয়াত তেওঁৰ পূৰ্বজন্মৰ লগৰী অৰ্থাৎ যিগৰাকী মানসপ্ৰতিমাক পূৰ্বজন্মত হেৰুৱাইছিল, সেই গৰাকী প্ৰেয়সীক বিচাৰি ফুৰাৰ কথা কৈছে।
২/ ‘অন্বেষণ’ কবিতাটিৰ ৰচক কোন? (২০০৯)
উত্তৰঃ ‘অন্বেষণ’ কবিতাটিৰ ৰচক হ’ল কবি সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী।
৩/ প্ৰসংগ সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰাঃ
“বিৰহ কাতৰ মই, বিৰহত মৰোঁ দেই-পুৰি,
অ’ মোৰ প্ৰাণৰ প্ৰিয়া, কত যাম তোমাক বিচাৰি।” (২০১০)
প্ৰসংগ: উক্ত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত কবি সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘অন্বেষণ’ নামৰ ৰোমান্টিক কবিতাটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।
সংগতি: পূৰ্বজন্মৰ প্ৰেয়সীক এই জনমত বিচাৰি নাপাই কবিৰ হৃদয়ত যি বিৰহ-যন্ত্ৰণাৰ সৃষ্টি হৈছে, তাকেই ইয়াত প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
ব্যাখ্যা: কবিৰ মতে, পূৰ্বজন্মত তেওঁৰ প্ৰিয়াৰ সৈতে অতি নিবিড় আৰু মধুৰ সম্পৰ্ক আছিল। কিন্তু বৰ্তমান জন্মত সেই অনুপমা সৌন্দৰ্যৰ গৰাকী প্ৰিয়তমাক বিচাৰি কবিয়ে সমস্ত জগত ভ্ৰমণ কৰিছে। ক’তো তেওঁৰ দেখা নাপাই কবিৰ বিৰহী মনটো দুখত ‘দেই-পুৰি’ মৰাৰ দৰে হৈছে। প্ৰিয়তমাৰ স্মৃতিয়ে কবিক অনবৰতে দহি আছে আৰু তেওঁক বিচাৰি পোৱাৰ কোনো নিশ্চিত ঠিকনা নোপোৱাত কবিৰ আকুলতা এই কবিতাফাঁকিৰ মাজেৰে মৰ্মস্পৰ্শীৰূপে প্ৰকাশ পাইছে।
৪/ ‘বিৰহ কাতৰ মই, বিৰহত মৰো দেই পুৰি…’ — কবিৰ বিৰহৰ চিত্ৰ ইয়াৰ মাজেৰে কিদৰে প্ৰকাশ পাইছে লিখা? (২০১৫, ২০১৬)
উত্তৰ: এই কবিতাফাঁকিৰ মাজেৰে কবিৰ অন্তৰৰ এক নিষ্ফল অন্বেষণ আৰু গভীৰ প্ৰেম-যন্ত্ৰণাৰ চিত্ৰ ফুটি উঠিছে। কবিৰ বিৰহৰ চিত্ৰখন তলত দিয়া ধৰণে প্ৰকাশ পাইছে:
স্মৃতিৰ তাড়না: কবিয়ে পূৰ্বজন্মৰ সেই মধুৰ মিলনৰ মুহূৰ্তবোৰ আৰু প্ৰেয়সীৰ লাৱণী দেহৰ সৌন্দৰ্য পাহৰিব পৰা নাই। সেই স্মৃতিবোৰেই কবিৰ বিৰহৰ মূল কাৰণ।
অজান সন্ধান: কবিয়ে তেওঁৰ প্ৰিয়তমাৰ বৰ্তমানৰ অৱস্থিতি নাজানে। তেওঁ অজান দেশত প্ৰিয়তমাক বিচাৰি হাবাথুৰি খাইছে, যাৰ ফলত তেওঁৰ বিৰহ অধিক বেদনাদায়ক হৈ পৰিছে।
মানসিক দহন: ‘দেই-পুৰি’ মৰা শব্দটোৰ জৰিয়তে কবিয়ে বুজাব খুজিছে যে প্ৰিয়াৰ অবিহনে তেওঁৰ জীৱনটো এক যন্ত্ৰণাদায়ক দহনত পৰিণত হৈছে।
আপোনাৰ উত্তৰটো সঠিক হৈছে, কিন্তু পৰীক্ষাত ৫ নম্বৰৰ বাবে বা অলপ বহলাই লিখিবলগীয়া হ’লে উত্তৰটো অধিক স্পষ্ট আৰু আৱেগিক হোৱা প্ৰয়োজন। তলত মই উত্তৰটো অলপ পৰিপাটীকৈ লিখি দিছোঁ:
৫/ ‘নিজ মনে গাই গাই বিৰহৰ কৰুণ সংগীত, সমস্ত জগত ঘূৰি নিজ মনে ফুৰিছোঁ বিচাৰি।’ — কবিয়ে কিদৰে বিৰহৰ কৰুণ সংগীত গাই ঘূৰি ফুৰিছে, লিখা। (২০১৭)
উত্তৰ: কবি সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ ‘অন্বেষণ’ কবিতাটিৰ মূল সুৰ হ’ল পূৰ্বজন্মৰ হেৰাই যোৱা প্ৰেমৰ সন্ধান। কবিয়ে কিদৰে বিৰহৰ সংগীত গাই ঘূৰি ফুৰিছে, তাৰ এটা বিৱৰণ তলত দিয়া হ’ল:
বিফল অন্বেষণ: কবিয়ে বিশ্বাস কৰে যে পূৰ্বজন্মত তেওঁৰ যিগৰাকী প্ৰাণৰ প্ৰিয়া আছিল, এই জন্মত তেওঁক ক’তো বিচাৰি পোৱা নাই। সেই বিফলতাই কবিৰ মনত এক গভীৰ বিৰহৰ জন্ম দিছে।
স্মৃতিৰ লহৰী: কবিয়ে তেওঁৰ প্ৰেমিকাৰ লাৱণী দেহৰ সৌন্দৰ্য আৰু পূৰ্বজন্মৰ মিলনৰ মধুৰ মুহূৰ্তবোৰ অহৰহ সোঁৱৰণ কৰিছে। সেই স্মৃতিকাতৰতাৰ বাবেই কবিৰ কণ্ঠত বিৰহৰ কৰুণ সংগীত নিগৰি ওলাইছে।
মানসিক অৱস্থা: কবিয়ে কোনো নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য নোহোৱাকৈ সমগ্ৰ জগত চুকে-কোণে ভ্ৰমণ কৰিছে। এই ভ্ৰমণ কেৱল শাৰীৰিক নহয়, ই এক মানসিক সন্ধানহে। তেওঁৰ এই সন্ধান যন্ত্ৰণাৰে ভৰা, যিহেতু তেওঁৰ প্ৰেমিকা এতিয়া কেৱল এক ‘মানসপ্ৰতিমা’ হৈ ৰৈছে।
হৃদয়ৰ দহন: প্ৰিয়তমাক বিচাৰি নাপাই কবিৰ হৃদয়ত বিৰহৰ জুই জ্বলি উঠিছে (যাক কবিয়ে ‘দেই-পুৰি’ মৰা বুলি কৈছে)। সেই অন্তৰ্দহনৰ পৰাই সৃষ্টি হোৱা বিৰহৰ কৰুণ সুৰটোকে কবিয়ে গোটেই জগতত গাই ফুৰিছে।
চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, হেৰাই যোৱা প্ৰেমক বিচাৰি পোৱাৰ আকুলতা আৰু তাক বিচাৰি নাপায় সৃষ্টি হোৱা গভীৰ নিৰাশাই কবিৰ সংগীতক কৰুণ কৰি তুলিছে।
অতি চমু প্ৰশ্ন:
১. ‘অন্বেষণ’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: সন্ধান বা অনুসন্ধান।
২. কবিয়ে কাক ‘পূৰ্বজন্মৰ লাহৰী’ বুলি সম্বোধন কৰিছে?
উত্তৰ: তেওঁৰ পূৰ্বজন্মৰ হেৰাই যোৱা প্ৰেমিকাক।
৩. সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী কোনটো যুগৰ কবি?
উত্তৰ: ৰোমান্টিক যুগৰ।
১/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী কোন যুগৰ কবি?
উত্তৰঃ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী ৰোমান্টিক যুগৰ এগৰাকী উল্লেখযোগ্য কবি।
২/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীয়ে ৰচনা কৰা দুখন কবিতা পুথিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ‘কদমকলি’ আৰু ‘আৱেগ’ (বা ‘চকুলো’)। (বি:দ্ৰ: আপুনি লিখা ‘কমলকলি’টো ‘কদমকলি’ হ’ব)।
৩/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীয়ে ৰচনা কৰা গ্ৰন্থ এখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ‘গাঁও সংগঠন’। (মনত ৰাখিব, ‘গাঁও সংগঠন’ গল্প সংকলন নহয়, ই এখন সমাজ সংস্কাৰমূলক বা গদ্য গ্ৰন্থহে)।
৪/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ কিমান চনত মৃত্যু হয়?
উত্তৰঃ ১৯৮২ চনত।
৫/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীয়ে কলেজীয়া শিক্ষা ক’ত গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ গুৱাহাটীৰ কটন কলেজত।
৬/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ জন্ম ক’ত আৰু কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ জন্ম ১৯০৮ চনত গোৱালপাৰা জিলাৰ ভালুকমাৰীত হৈছিল।
৭/ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী কোন দুখন ‘অসম সাহিত্য সভা’ৰ সভাপতি নিৰ্বাচিত হৈছিল?
উত্তৰঃ সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰী ১৯৮১ চনত বহা তিনিচুকীয়া অধিৱেশন আৰু ১৯৮২ চনত বহা ডিফু অধিৱেশনৰ সভাপতি নিৰ্বাচিত হৈছিল।
(গ) ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্ন
১। ‘অন্বেষণ’ কবিতাটিৰ মাজেৰে কবিৰ বিৰহৰ ভাৱ কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে, লিখা। [HS ’12]
উত্তৰঃ ‘অন্বেষণ’ কবিতাটিত কবিয়ে তেওঁৰ পূৰ্বজন্মৰ হেৰাই যোৱা প্ৰিয়তমাৰ প্ৰতি থকা গভীৰ বিৰহ-বেদনা প্ৰকাশ কৰিছে। কবিয়ে অনুভৱ কৰিছে যে যিগৰাকী প্ৰিয়তমাৰ সৈতে তেওঁৰ পূৰ্বজন্মত নিবিড় মিলন ঘটিছিল, বৰ্তমান জনমত তেওঁক বিচাৰি নাপাই কবিৰ হৃদয় ‘দেই-পুৰি’ মৰাৰ দৰে হৈছে। প্ৰতিটো পলতে প্ৰিয়াৰ স্মৃতিয়ে কবিক আমনি কৰিছে আৰু বিফল অন্বেষণে কবিৰ মনত এক কৰুণ সংগীতৰ সৃষ্টি কৰিছে। সমগ্ৰ কবিতাটোতে প্ৰেমিকাৰ শাৰীৰিক অনুপস্থিতি আৰু কবিৰ মানসিক চটফটনিৰ মাজেৰে বিৰহৰ ভাৱ সুন্দৰকৈ ফুটি উঠিছে।
৫। “বিৰহ কাতৰ মই, বিৰহত মৰোঁ দেই-পুৰি…” — কবিৰ বিৰহৰ চিত্ৰ ইয়াৰ মাজেৰে কিদৰে প্ৰকাশ পাইছে, লিখা। [HS ’16]
উত্তৰঃ এই পংক্তিটোৰ মাজেৰে কবিৰ অন্তৰ্দহনৰ এক কৰুণ ছবি প্ৰকাশ পাইছে। ‘বিৰহ কাতৰ’ শব্দৰ দ্বাৰা কবিয়ে তেওঁৰ মানসিক যন্ত্ৰণাক বুজাইছে আৰু ‘দেই-পুৰি মৰা’ বাক্যাংশই বিৰহৰ তীব্ৰতাক প্ৰকাশ কৰিছে। কবিয়ে তেওঁৰ প্ৰাণৰ প্ৰিয়াক সমস্ত জগতত বিচাৰিও বিফল হৈছে। তেওঁৰ এই বিৰহ কেৱল পাৰ্থিৱ নহয়, ই এক আধ্যাত্মিক অন্বেষণো। প্ৰিয়াৰ অবিহনে নিজৰ অস্তিত্ব বিপন্ন হোৱাৰ যি আশংকাত কবি দগ্ধ হৈছে, সেয়াই ইয়াত প্ৰকাশিত বিৰহৰ প্ৰকৃত চিত্ৰ।
(ঘ) প্ৰসংগ সংগতি ব্যাখ্যা (পৰিমাৰ্জিত ৰূপ):
(ক) “বিৰহ কাতৰ মই, বিৰহত মৰোঁ দেই-পুৰি, অ’ মোৰ প্ৰাণৰ প্ৰিয়া, ক’ত যাম তোমাক বিচাৰি।” [HS ’10]
প্ৰসংগ: উদ্ধৃত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথি ‘উচ্চতৰ সাহিত্য সংকলন’ৰ অন্তৰ্গত সীতানাথ ব্ৰহ্মচৌধুৰীৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘অন্বেষণ’ নামৰ কবিতাটিৰ পৰা তুলি দিয়া হৈছে।
সংগতি: পূৰ্বজন্মৰ প্ৰেয়সীক এই জনমত বিচাৰি নাপাই কবিৰ হৃদয়ত যি চৰম বিৰহ-আকুলতাৰ সৃষ্টি হৈছে, তাকেই ইয়াত প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
ব্যাখ্যা: কবিৰ মতে তেওঁৰ প্ৰেমিকা আছিল অনুপম সৌন্দৰ্যৰ গৰাকী। পূৰ্বজন্মৰ সেই মধুৰ মিলনৰ স্মৃতিয়ে কবিক বৰ্তমান জনমত অতিশয় ব্যথিত কৰি তুলিছে। সমস্ত জগত ঘূৰিও কবিয়ে তেওঁৰ সন্ধান পোৱা নাই। প্ৰিয়তমাৰ পৰা এই বিচ্ছেদ কবিৰ বাবে অসহ্যকৰ হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত তেওঁৰ অন্তৰ বিৰহৰ জুইত দেই-পুৰি ছাই হোৱাৰ দৰে হৈছে। ক’ত গলে প্ৰিয়াক বিচাৰি পাব তাৰ কোনো নিশ্চিত ঠিকনা নোপোৱাত কবিৰ ব্যাকুলতা ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে।