হৰপ্পা সভ্যতা
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ আন নাম কি?
উত্তৰঃ সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ আন নাম হৰপ্পা সভ্যতা।
২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পূৰ্ণ বিকশিত পৰ্যায়ৰ সময়সীমা কি?
উত্তৰঃ পূৰ্ণ বিকশিত হৰপ্পা সভ্যতাৰ সময়সীমা প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬০০ চনৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৯০০ চনলৈ।
৩। হৰপ্পা সভ্যতা কোনে আৰু কেতিয়া আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ একেজন ব্যক্তিয়ে একেটা বছৰত কৰা নাছিল। দয়াৰাম সাহনীয়ে ১৯২১ চনত হৰপ্পাত আৰু ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে ১৯২২ চনত মহেঞ্জোদাৰোত খনন চলাই এই প্ৰাচীন সভ্যতাৰ অৱশেষ উন্মোচন কৰে। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপৰ তদানীন্তন সঞ্চালক প্ৰধান ছাৰ জন মাৰ্চেলে ১৯২৪ চনত ইয়াৰ গুৰুত্ব বিশ্বৰ আগত ঘোষণা কৰে।
৪। হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰো ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ
-
হৰপ্পা — পাকিস্তানৰ পঞ্জাৱ প্ৰদেশত।
-
মহেঞ্জোদাৰো — পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশত।
৫। হৰপ্পা সভ্যতাৰ দুটা উল্লেখযোগ্য স্থানৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰো।
ভাৰতৰ উল্লেখযোগ্য স্থানৰ ভিতৰত লোথাল, ঢোলাভিৰা, কালিবংগান, বানাৱলী আদি উল্লেখযোগ্য।
৬। ভাৰতৰ পুৰাতত্ত্ব জৰীপৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান কোন আছিল?
উত্তৰঃ আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম।
৭। হৰপ্পাৰ প্ৰথম মোহৰ কোনে উদ্ধাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহামে হৰপ্পাৰ এটা প্ৰাচীন মোহৰ লাভ কৰিছিল আৰু ১৮৭৫ চনত ইয়াৰ বিষয়ে প্ৰকাশ কৰিছিল।
৮। আৰ. ই. এম. হুইলাৰ কেতিয়া ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপৰ সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৪ চনত।
৯। হুইলাৰে হৰপ্পাত কেতিয়া খনন চলাইছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনত।
১০। “Further Excavations at Mohenjo-daro” গ্ৰন্থখন কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ আৰ্ণেষ্ট জে. এইচ. মেকেই (Ernest J. H. Mackay)।
১১। হৰপ্পা সভ্যতাত ব্যৱহৃত মুখ্য ধাতুসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ তাম, ব্ৰঞ্জ, সোণ, ৰূপ আৰু সীহ আদি ধাতু ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১২। হৰপ্পাবাসীয়ে লোহা ব্যৱহাৰ কৰিছিলনে?
উত্তৰঃ পূৰ্ণ বিকশিত হৰপ্পা সভ্যতাত লোহাৰ ব্যৱহাৰৰ নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।
১৩। লোথালত কি কি ধৰণৰ ইটা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ৰ’দত শুকোৱা কেঁচা ইটা আৰু পোৰা ইটা।
১৪। হৰপ্পা লিপিৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
লিপিত বহুতো চিহ্ন বা প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
-
অধিকাংশ লিখনি সোঁফালৰ পৰা বাওঁফাললৈ লিখা হোৱা বুলি ধৰা হয়।
হৰপ্পা লিপি এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে পাঠোদ্ধাৰ কৰিব পৰা হোৱা নাই।
১৫। হৰপ্পাৰ আটাইতকৈ দীঘল লিখনিত প্ৰায় কিমানটা চিহ্ন পোৱা যায়?
উত্তৰঃ হৰপ্পাৰ লিখনিসমূহ সাধাৰণতে অতি চুটি; আটাইতকৈ দীঘল লিখনিত প্ৰায় ২৬টা চিহ্ন আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।
১৬। হৰপ্পা সভ্যতাৰ মুখ্য খাদ্যশস্য কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ঘেঁহু, যৱ, মাহজাতীয় শস্য, তিল আদি মুখ্য শস্য আছিল। কিছুমান অঞ্চলত বজৰা আৰু ধানৰ প্ৰমাণো পোৱা গৈছে।
টোকাঃ কপাহ খাদ্যশস্য নহয়; হৰপ্পাবাসীয়ে কপাহৰ খেতি কৰিছিল যদিও ইয়াক খাদ্যশস্যৰ তালিকাত ধৰিব নালাগে।
১৭। হৰপ্পাবাসীৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ মুখ্য ভেটি কি আছিল?
উত্তৰঃ কৃষি আছিল মুখ্য জীৱিকা। ইয়াৰ উপৰিও পশুপালন, হস্তশিল্প আৰু বেপাৰ-বাণিজ্যও গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
১৮। হৰপ্পা সভ্যতাৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
উন্নত আৰু সুপৰিকল্পিত নগৰ ব্যৱস্থা।
-
উন্নত নলা-নিষ্কাশন আৰু বেপাৰ-বাণিজ্য ব্যৱস্থা।
১৯। হৰপ্পা সভ্যতাত শস্য গুড়ি কৰিবলৈ কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ পাথৰৰ জাঁত বা grinding stone/quern ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
২০। ‘মেলুহা’ শব্দই কাক বুজাইছিল?
উত্তৰঃ মেছোপটেমীয় লিখিত উৎসত উল্লেখিত Meluhha-ক অধিকাংশ ইতিহাসবিদে হৰপ্পা অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি গণ্য কৰে।
২১। ‘পুৰোহিত-ৰজা’ (Priest-King) কি?
উত্তৰঃ মহেঞ্জোদাৰোত উদ্ধাৰ হোৱা এখন দাড়িযুক্ত পুৰুষৰ শিলৰ মূৰ্তিক আধুনিক পুৰাতত্ত্ববিদে সুবিধাৰ বাবে ‘Priest-King’ বা ‘পুৰোহিত-ৰজা’ বুলি নাম দিছে। তেওঁ বাস্তৱতে ৰজা বা পুৰোহিত আছিল বুলি নিশ্চিত প্ৰমাণ নাই।
২২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ মূল প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমলসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ গৃহ, ইটা, মাটিৰ পাত্ৰ, মোহৰ, মণি, অলংকাৰ, ওজন-বাটখৰা, ধাতুৰ সঁজুলি, মূৰ্তি, জীৱ-জন্তুৰ হাড় আৰু শস্যৰ অৱশেষ আদি।
২৩। হৰপ্পা সভ্যতাৰ শিল্প-উৎপাদনৰ উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ চানহুদাৰো, লোথাল, ধোলাভিৰা, নাগেশ্বৰ আৰু বালাকোট আদি হস্তশিল্প বা শিল্প-উৎপাদনৰ উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰ আছিল।
২৪। হৰপ্পাৰ শিল্প উদ্যোগৰ উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰী কি আছিল?
উত্তৰঃ মণি, শংখৰ সামগ্ৰী, ধাতুৰ বস্তু, মাটিৰ পাত্ৰ, মোহৰ আৰু অলংকাৰ।
২৫। হৰপ্পা সভ্যতাৰ জোখ-মাপ পদ্ধতিৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ
-
মানসম্মত ওজন ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল; বহু ওজন চাৰ্ট (chert) নামৰ কঠিন শিলৰ আছিল।
-
ওজনসমূহ নিৰ্দিষ্ট অনুপাত অনুসৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত বাণিজ্যিক লেনদেনত একৰূপতা আছিল।
২৬। হৰপ্পা সভ্যতাৰ ভাৰতৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য স্থানৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ লোথাল, ধোলাভিৰা, কালিবংগান আৰু বানাৱলী।
২৭। মহেঞ্জোদাৰোত বৃহৎ স্নানাগাৰটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বৃহৎ স্নানাগাৰ বা Great Bath।
২৮। মহেঞ্জোদাৰোত বহু নাদ আছিলনে?
উত্তৰঃ হয়। মহেঞ্জোদাৰোত শ শ নাদ পোৱা গৈছে; ইয়াৰ পৰা নগৰখনত ঘৰুৱা পানী যোগানৰ উন্নত ব্যৱস্থা আছিল বুলি বুজা যায়।
২৯। হৰপ্পাবাসীৰ বিদেশী বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত তিনিটা অঞ্চলৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মেছোপটেমিয়া, দিলমুন আৰু মাগান/ওমান অঞ্চল।
৩০। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতন কেতিয়াৰ পৰা আৰম্ভ হয়?
উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৯০০ চনৰ পিছত পূৰ্ণ বিকশিত হৰপ্পা নগৰসমূহৰ অৱনতি আৰম্ভ হয়।
খ. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বৰ্তমান কোন কোন অঞ্চলত হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে?
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ বিস্তৃতি বৰ্তমানৰ পাকিস্তান আৰু ভাৰতৰ বিস্তৃত অঞ্চলজুৰি আছিল। পাকিস্তানৰ পঞ্জাৱ, সিন্ধ আৰু বেলুচিস্তানৰ লগতে ভাৰতৰ জম্মু অঞ্চল, পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, ৰাজস্থান, গুজৰাট আৰু পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশৰ বিভিন্ন ঠাইত ইয়াৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।
২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ মোহৰসমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ মোহৰসমূহ সাধাৰণতে ষ্টিয়াটাইট আদি পদাৰ্থেৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। অধিকাংশ মোহৰ বৰ্গাকাৰ আছিল আৰু তাত জীৱ-জন্তুৰ ছবি আৰু হৰপ্পা লিপিৰ চিহ্ন খোদিত আছিল। ষাঁড়, একশৃঙ্গ সদৃশ প্ৰাণী, হাতী, গঁড় আদি ছবি দেখা যায়। মোহৰসমূহ পৰিচয়, সম্পত্তিৰ চিহ্ন, বাণিজ্যিক লেনদেন বা আন প্ৰশাসনিক কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।
৩। হৰপ্পাৰ মোহৰসমূহে ইতিহাসবিদক কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰঃ মোহৰসমূহৰ পৰা হৰপ্পাৰ লিপি, শিল্পকলা, জীৱ-জন্তু, বেপাৰ-বাণিজ্য আৰু কিছুমান বিশ্বাসৰ বিষয়ে ধাৰণা লাভ কৰিব পাৰি। মেছোপটেমিয়াত হৰপ্পা ধৰণৰ মোহৰ পোৱাৰ ফলত দুয়ো অঞ্চলৰ মাজত বাণিজ্যিক যোগাযোগ আছিল বুলিও অনুমান কৰা হয়।
৪। হৰপ্পাবাসীৰ কেঁচামাল সংগ্ৰহৰ পদ্ধতি কি আছিল?
উত্তৰঃ হৰপ্পাবাসীয়ে নিজৰ অঞ্চলৰ লগতে দূৰৱৰ্তী অঞ্চলৰ পৰাও কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰিছিল। ৰাজস্থানৰ পৰা তাম, গুজৰাটৰ পৰা অৰ্ধ-মূল্যবান পাথৰ, উপকূলীয় অঞ্চলৰ পৰা শংখ আৰু দূৰৱৰ্তী অঞ্চলৰ পৰা সোণ, তাম আদি সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। স্থল আৰু জলপথৰ বাণিজ্য ইয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
৫। মণি কেনেকৈ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ মণি তৈয়াৰ কৰিবলৈ কাৰ্নেলিয়ান, জাস্পাৰ, স্ফটিক, ষ্টিয়াটাইট আদি পাথৰ বাছি লোৱা হৈছিল। প্ৰথমে পাথৰ কাটি প্ৰয়োজনীয় আকৃতি দিয়া হৈছিল, তাৰ পিছত ঘঁহি মসৃণ আৰু পলিচ কৰা হৈছিল। শেষত সূক্ষ্ম ড্ৰিলৰ সহায়ত ফুটাই মণি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। কিছুমান কাৰ্নেলিয়ান মণিক তাপ দি বিশেষ ৰং দিয়া হৈছিল।
৬। হৰপ্পা যুগৰ লোকসকলে কি কি খাদ্য গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ অৱশেষ আৰু জীৱ-জন্তুৰ হাড়ৰ পৰা জানিব পাৰি যে হৰপ্পাবাসীয়ে ঘেঁহু, যৱ, মাহজাতীয় শস্য, তিল, খেজুৰ আদি গ্ৰহণ কৰিছিল। গৰুজাতীয় পশু, ভেড়া, ছাগলী, ম’হ, গাহৰি, মাছ আদি জীৱৰ অৱশেষো পোৱা গৈছে, যাৰ পৰা কিছুমানৰ মাংস খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।
৭। হৰপ্পাবাসীৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিষয়ে কি জানিব পাৰি?
উত্তৰঃ হৰপ্পা লিপি এতিয়াও পাঠোদ্ধাৰ নোহোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ ধৰ্ম সম্বন্ধে নিশ্চিত সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰি। কিছুমান মূৰ্তি, মোহৰ আৰু প্ৰতীকৰ পৰা মাতৃসদৃশ নাৰী-মূৰ্তি, গছ, জীৱ-জন্তু আৰু উৰ্বৰতাৰ সৈতে জড়িত বিশ্বাস আছিল বুলি পুৰাতত্ত্ববিদসকলে অনুমান কৰিছে। তথাকথিত ‘পশুপতি মোহৰ’ক কিছুমানে শিৱৰ প্ৰাচীন ৰূপৰ সৈতে তুলনা কৰিছে, কিন্তু এই ব্যাখ্যা নিশ্চিত নহয়।
৮। হৰপ্পাবাসীৰ আৰ্থ-সামাজিক ভিন্নতা কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হয়?
উত্তৰঃ পুৰাতত্ত্ববিদসকলে গৃহৰ আকাৰ, মূল্যবান সামগ্ৰীৰ উপস্থিতি, অলংকাৰ, মৃৎপাত্ৰ আৰু সমাধিস্থ বস্তু বিশ্লেষণ কৰি সামাজিক আৰু আৰ্থিক ভিন্নতাৰ ধাৰণা কৰে। কিছুমান ব্যক্তিৰ লগত মূল্যবান সামগ্ৰী পোৱা যায়, আন কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণ বস্তুহে পোৱা যায়।
৯। হৰপ্পা নগৰৰ নলা-নিষ্কাশন ব্যৱস্থাই উন্নত নগৰ পৰিকল্পনাৰ প্ৰমাণ কেনেকৈ দিয়ে?
উত্তৰঃ ঘৰৰ নলাসমূহ ৰাস্তাৰ ডাঙৰ নলাৰ লগত সংযুক্ত আছিল। বহু নলা ইটাৰে নিৰ্মিত আৰু ঢাকনিৰে ঢকা আছিল। পৰিষ্কাৰ কৰাৰ সুবিধাৰ বাবেও ব্যৱস্থা আছিল। ৰাস্তা আৰু ঘৰ নিৰ্মাণৰ লগত নলা ব্যৱস্থাৰ সামঞ্জস্যৰ পৰা বুজা যায় যে নগৰ নিৰ্মাণৰ পূৰ্বেই সামগ্ৰিক পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল।
১০। হৰপ্পাৰ জাঁত বা grinding stone-ৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ শস্য আৰু মচলা গুড়ি কৰিবলৈ পাথৰৰ জাঁত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সাধাৰণতে এটা ডাঙৰ সমতল বা সামান্য বেঁকা পাথৰৰ ওপৰত আন এটা পাথৰ ঘঁহি শস্য পিহা হৈছিল।
১১। দুৰ্গ আৰু নামনি নগৰ কি?
উত্তৰঃ বহু হৰপ্পা নগৰত বসতিস্থল দুটা অংশত বিভক্ত আছিল—ওখ অংশ আৰু নামনি অংশ। ওখ প্লেটফৰ্মত নিৰ্মিত অংশক আধুনিক পুৰাতত্ত্ববিদে সাধাৰণতে Citadel বা দুৰ্গ এলাকা বুলি কয়। আনহাতে অধিক বিস্তৃত তলৰ অংশক Lower Town বা নামনি নগৰ বোলা হয়। দুয়ো অংশতে গৃহ আৰু বিভিন্ন স্থাপত্য আছিল।
গ. মজলীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১। হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ গৃহ নিৰ্মাণ পদ্ধতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ ঘৰসমূহ সুপৰিকল্পিত আছিল। অধিকাংশ ঘৰ মানসম্মত ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পোৰা আৰু ৰ’দত শুকোৱা দুয়োবিধ ইটা ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
ঘৰসমূহৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল—
-
ঘৰ সাধাৰণতে এটা কেন্দ্ৰীয় চোতালক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
-
কোঠাসমূহ চোতালৰ চাৰিওফালে আছিল।
-
বহু ঘৰত স্নানঘৰ আছিল।
-
স্নানঘৰৰ পানী ঘৰৰ নলাৰ পৰা ৰাস্তাৰ নলালৈ ওলাই যোৱাৰ ব্যৱস্থা আছিল।
-
বহু ঘৰত নিজস্ব নাদ আছিল।
-
কিছুমান ঘৰ দোতলা আছিল বুলি চিৰি পোৱাৰ পৰা অনুমান কৰা হয়।
-
মূল দুৱাৰ সাধাৰণতে ডাঙৰ ৰাজপথৰ পৰিৱৰ্তে গলিৰ ফালে খোলা হৈছিল, যাৰ ফলত ব্যক্তিগত গোপনীয়তা ৰক্ষা হৈছিল।
এইবোৰৰ পৰা হৰপ্পাবাসীৰ উন্নত স্থাপত্য জ্ঞান স্পষ্ট হয়।
২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ কৃষি ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ কৃষি হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৰ্থনীতিৰ অন্যতম মূল ভেটি আছিল। হৰপ্পাবাসীয়ে ঘেঁহু, যৱ, মাহজাতীয় শস্য, তিল, সৰিয়হ আদি উৎপাদন কৰিছিল। গুজৰাটৰ কিছুমান স্থানত বজৰা আৰু কিছুমান অঞ্চলত ধানৰ প্ৰমাণো পোৱা যায়। কপাহৰ খেতিও কৰা হৈছিল।
কালিবংগানত খেতি কৰা পথাৰৰ চিহ্ন পোৱা গৈছে, যাৰ পৰা নাঙল ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ মিলে। বানপানীৰ পাছত সাৰুৱা হোৱা নদী উপত্যকাৰ মাটিও কৃষিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। পশুপালনো কৃষিৰ লগত জড়িত আছিল।
৩। হৰপ্পা সভ্যতাৰ নলা-নর্দমা ব্যৱস্থা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ নলা-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা প্ৰাচীন নগৰ পৰিকল্পনাৰ এক বিশেষ নিদৰ্শন।
-
অধিকাংশ ঘৰৰ স্নানঘৰৰ পানী সৰু নলাৰে বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়া হৈছিল।
-
ঘৰুৱা নলাসমূহ ৰাজপথৰ ডাঙৰ নলাৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল।
-
বহু নলা পোৰা ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
-
ডাঙৰ নলাসমূহৰ ওপৰত ঢাকনি আছিল।
-
নলা পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ নিৰ্দিষ্ট স্থানত খোলা অংশ বা পলস ধৰা গাঁত আছিল।
-
ৰাস্তাৰ বিন্যাসৰ সৈতে নলাসমূহ সুসমন্বিত আছিল।
এই সুসংগঠিত ব্যৱস্থাই হৰপ্পাবাসীৰ উন্নত নগৰ পৰিকল্পনাৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
৪। ছাৰ জন মাৰ্চেলৰ অৱদান লিখা।
উত্তৰঃ ছাৰ জন মাৰ্চেল ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ খননকাৰ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতৃত্ব দিছিল। দয়াৰাম সাহনী আৰু ৰাখালদাস বেনাৰ্জীৰ খননৰ পৰা পোৱা তথ্যসমূহৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব তেওঁ উপলব্ধি কৰে। ১৯২৪ চনত তেওঁ হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোত এক অতি প্ৰাচীন নগৰ সভ্যতা আৱিষ্কৃত হোৱা বুলি আনুষ্ঠানিকভাৱে বিশ্বৰ আগত ঘোষণা কৰে। তেওঁৰ সময়তে বিস্তৃত খনন আৰু গৱেষণাৰ ফলত হৰপ্পা সভ্যতাৰ ৰূপ স্পষ্ট হয়।
৫। হৰপ্পা সভ্যতাৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিষয়ে নিশ্চিত লিখিত তথ্য নাই, কাৰণ হৰপ্পা লিপি এতিয়াও পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই। প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে কিছু অনুমান কৰা হয়।
-
নাৰী-মূৰ্তিৰ পৰা উৰ্বৰতা বা মাতৃসদৃশ দেৱীৰ বিশ্বাস আছিল বুলি কিছুমানে মত প্ৰকাশ কৰে।
-
‘পশুপতি’ নামেৰে জনাজাত এটা মোহৰত শিংযুক্ত আসনত বহি থকা ব্যক্তি দেখা যায়। কিছুমানে ইয়াক শিৱৰ প্ৰাচীন ৰূপ বুলি ব্যাখ্যা কৰে, যদিও এই মত নিশ্চিত নহয়।
-
গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তুৰ ছবি থকা মোহৰৰ পৰা প্ৰকৃতিৰ সৈতে জড়িত বিশ্বাসৰ অনুমান কৰা হয়।
-
কিছুমান প্ৰতীকে উৰ্বৰতা বা পবিত্ৰতাৰ ধাৰণা প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
সেয়ে হৰপ্পাৰ ধৰ্ম সম্বন্ধে সিদ্ধান্ত লওঁতে সাৱধান হোৱা উচিত।
৬। হৰপ্পা সভ্যতাৰ নগৰ পৰিকল্পনা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ অন্যতম বিশেষত্ব আছিল উন্নত নগৰ পৰিকল্পনা।
-
বহু নগৰ গ্ৰিড পদ্ধতিৰ ৰাস্তা অনুসৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
-
মূল পথ আৰু সৰু গলিসমূহ পৰস্পৰৰ সৈতে সুসংগঠিত আছিল।
-
নগৰৰ কিছুমান অংশ ওখ প্লেটফৰ্মত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
-
মানসম্মত ইটা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
-
ঘৰৰ মাজত চোতাল, স্নানঘৰ আৰু বহু ক্ষেত্ৰত নাদ আছিল।
-
ঘৰুৱা নলা ৰাজপথৰ নলাৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল।
-
ৰাজহুৱা স্থাপত্য, যেনে মহেঞ্জোদাৰোৰ বৃহৎ স্নানাগাৰ, নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
-
ধোলাভিৰাত জল সংৰক্ষণৰ উন্নত ব্যৱস্থা আছিল।
এই সকলো বৈশিষ্ট্যই হৰপ্পাবাসীৰ উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু পৰিকল্পনাৰ পৰিচয় দিয়ে।
৭। মহেঞ্জোদাৰোৰ বৃহৎ স্নানাগাৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মহেঞ্জোদাৰোৰ Great Bath হৰপ্পা সভ্যতাৰ অন্যতম বিখ্যাত ৰাজহুৱা স্থাপত্য।
স্নানাগাৰৰ মাজত প্ৰায় 12 মিটাৰ দীঘল, 7 মিটাৰ বহল আৰু প্ৰায় 2.4 মিটাৰ গভীৰ পানীৰ টেংক আছিল। দুয়োফালে পানীত নামিবলৈ চিৰি আছিল। পোৰা ইটা আৰু জলৰোধী পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰি টেংকটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পানী ভৰোৱা আৰু বাহিৰ কৰি দিয়াৰো সুসংগঠিত ব্যৱস্থা আছিল।
ইয়াক সাধাৰণ স্নানৰ পৰিৱৰ্তে কোনো ৰাজহুৱা বা বিশেষ আনুষ্ঠানিক স্নানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি পুৰাতত্ত্ববিদসকলে অনুমান কৰে।
৮। হৰপ্পা সভ্যতাত বেপাৰ-বাণিজ্যৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ হৰপ্পাবাসীৰ আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশিক দুয়োবিধ বাণিজ্য উন্নত আছিল। বিভিন্ন অঞ্চলৰ পৰা ধাতু, পাথৰ, শংখ আৰু আন কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। মানসম্মত ওজন আৰু মোহৰ ব্যৱহাৰে বাণিজ্যৰ উন্নত অৱস্থা সূচায়।
মেছোপটেমীয় উৎসত ‘Meluhha’-ৰ উল্লেখ পোৱা যায়। মেছোপটেমিয়া, দিলমুন আৰু মাগানৰ সৈতে হৰপ্পাৰ যোগাযোগ আছিল। লোথালৰ দৰে বন্দৰসংলগ্ন নগৰে সামুদ্ৰিক বাণিজ্যত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
ঘ. ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মহেঞ্জোদাৰোৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মহেঞ্জোদাৰো হৰপ্পা সভ্যতাৰ অন্যতম বৃহৎ আৰু উন্নত নগৰ আছিল। ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১। সুপৰিকল্পিত নগৰঃ
ৰাস্তা আৰু গলিসমূহ সুসংগঠিতভাৱে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
২। নগৰৰ বিভাজনঃ
নগৰৰ ওখ অংশ আৰু নামনি নগৰ আছিল। আধুনিক পুৰাতত্ত্ববিদে ওখ অংশক Citadel বুলি অভিহিত কৰিছে।
৩। উন্নত গৃহ নিৰ্মাণঃ
মানসম্মত পোৰা ইটাৰে বহু ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ঘৰসমূহৰ মাজত চোতাল, স্নানঘৰ আৰু বহু ক্ষেত্ৰত নাদ আছিল।
৪। উন্নত নলা-নিষ্কাশনঃ
ঘৰুৱা নলা ৰাজপথৰ ডাঙৰ নলাৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। বহু নলা ঢাকনিৰে আবৃত আছিল।
৫। বৃহৎ স্নানাগাৰঃ
Great Bath মহেঞ্জোদাৰোৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য ৰাজহুৱা স্থাপত্য।
৬। পানী যোগানঃ
নগৰখনত অসংখ্য নাদ আছিল, যাৰ পৰা উন্নত পানী যোগান ব্যৱস্থাৰ ধাৰণা পোৱা যায়।
৭। শিল্প আৰু বাণিজ্যঃ
মোহৰ, মণি, ধাতুৰ সামগ্ৰী আৰু আন হস্তশিল্পৰ বহু নিদৰ্শন পোৱা গৈছে।
এই বৈশিষ্ট্যসমূহে মহেঞ্জোদাৰোক প্ৰাচীন বিশ্বৰ অন্যতম উন্নত নগৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৯০০ চনৰ পাছত পূৰ্ণ বিকশিত হৰপ্পা নগৰসমূহৰ অৱনতি আৰম্ভ হয়। সকলো নগৰ একেটা কাৰণতে বা একেলগে ধ্বংস হোৱা নাছিল। বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন কাৰকে প্ৰভাৱ পেলাইছিল।
সম্ভাৱ্য কাৰণসমূহ হ’ল—
১। নদীৰ গতিপথৰ পৰিৱৰ্তন বা শুকাই যোৱাঃ
কিছুমান অঞ্চলত নদীৰ গতিপথ সলনি হোৱা বা পানীৰ পৰিমাণ কমি যোৱাত কৃষি আৰু বসতি ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।
২। বানপানীঃ
কিছুমান হৰপ্পা নগৰত পুনঃপুনঃ বানপানীৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
৩। পৰিৱেশগত পৰিৱৰ্তনঃ
বৰষুণৰ ধৰণ সলনি, মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস বা আন পৰিৱেশগত সমস্যাই কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতিত প্ৰভাৱ পেলাইছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।
৪। বাণিজ্যৰ অৱনতিঃ
দূৰৱৰ্তী অঞ্চলৰ সৈতে বাণিজ্য কমি যোৱাত নগৰীয় হস্তশিল্প আৰু অৰ্থনীতিৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰিছিল।
৫। নগৰ ব্যৱস্থাৰ ভাঙোনঃ
ডাঙৰ নগৰসমূহ ত্যাগ কৰি বহু লোক পূব আৰু দক্ষিণৰ সৰু বসতিলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল।
অতীতত ‘আৰ্য আক্ৰমণ’ক হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ মূল কাৰণ বুলি কোৱা হৈছিল, কিন্তু আধুনিক পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণে এই ব্যাখ্যাক নিৰ্ভৰযোগ্য মূল কাৰণ হিচাপে সমৰ্থন নকৰে। সেয়ে হৰপ্পাৰ অৱনতিক একাধিক পৰিৱেশগত, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ ফল বুলি ধৰা অধিক যুক্তিসংগত।
৩। হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৰ্থনৈতিক জীৱন আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৰ্থনীতি কৃষি, পশুপালন, হস্তশিল্প আৰু বাণিজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।
কৃষিঃ ঘেঁহু, যৱ, তিল, মাহজাতীয় শস্য, বজৰা আৰু কিছুমান অঞ্চলত ধানৰ খেতি কৰা হৈছিল। কপাহৰ খেতিও হৰপ্পাবাসীৰ উল্লেখযোগ্য কৃতিত্ব।
পশুপালনঃ গৰু, ম’হ, ছাগলী আৰু ভেড়া আদি পালন কৰা হৈছিল।
হস্তশিল্পঃ মণি, মোহৰ, মৃৎপাত্ৰ, ধাতুৰ সঁজুলি, শংখৰ সামগ্ৰী আৰু অলংকাৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
বাণিজ্যঃ মানসম্মত ওজন-বাটখৰা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে মেছোপটেমিয়া, দিলমুন আৰু মাগানৰ সৈতে বাণিজ্যিক যোগাযোগ আছিল।
এই বহুমুখী অৰ্থনীতিয়েই হৰপ্পাৰ উন্নত নগৰ সভ্যতাৰ ভেটি গঢ়ি তুলিছিল।
৪। হৰপ্পা সভ্যতাৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পাৰ গৃহ, সমাধি, অলংকাৰ, পাত্ৰ আৰু হস্তশিল্পৰ পৰা তেওঁলোকৰ সমাজৰ বিষয়ে কিছু ধাৰণা লাভ কৰিব পাৰি।
-
বিভিন্ন আকাৰৰ ঘৰৰ পৰা আৰ্থ-সামাজিক ভিন্নতাৰ ইংগিত পোৱা যায়।
-
পুৰুষ-মহিলা উভয়ে অলংকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমলে সূচায়।
-
মাটিৰ পাত্ৰ, খেলনা, গাড়ীৰ ক্ষুদ্ৰ আৰ্হি আদিৰ পৰা দৈনন্দিন জীৱনৰ ধাৰণা পোৱা যায়।
-
মণি, শংখ আৰু ধাতুৰ শিল্পত তেওঁলোক বিশেষ দক্ষ আছিল।
-
বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ খাদ্যশস্য আৰু পশুপালনে উন্নত জীৱিকাৰ ইংগিত দিয়ে।
-
তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিষয়ে নিশ্চিত সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰিলেও বিভিন্ন মূৰ্তি আৰু প্ৰতীকৰ পৰা প্ৰকৃতি আৰু উৰ্বৰতাৰ সৈতে জড়িত বিশ্বাসৰ আভাস পোৱা যায়।
ঙ. গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধিত তথ্য
১। হৰপ্পা সভ্যতা ১৯২২ চনতহে আৱিষ্কাৰ হৈছিল নেকি?
উত্তৰঃ নহয়। হৰপ্পাত দয়াৰাম সাহনীৰ খনন ১৯২১ চনত আৰু মহেঞ্জোদাৰোত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীৰ খনন ১৯২২ চনত আৰম্ভ হৈছিল। জন মাৰ্চেলে ১৯২৪ চনত এই সভ্যতাৰ গুৰুত্ব ঘোষণা কৰে।
২। হৰপ্পাৰ লোকসকলে নিশ্চিতভাৱে শিৱক পূজা কৰিছিলনে?
উত্তৰঃ নিশ্চিতকৈ ক’ব নোৱাৰি। কিছুমান প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শনক পিছৰ হিন্দু ধৰ্মীয় ধাৰণাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে, কিন্তু হৰপ্পা লিপি অপাঠ্য হোৱাৰ বাবে এই ব্যাখ্যা অনুমানমূলক।
৩। “মাতৃদেৱীৰ পূজা” নিশ্চিত নে?
উত্তৰঃ নাৰী-মূৰ্তি পোৱা গৈছে, কিন্তু সেইবোৰ নিশ্চিতভাৱে মাতৃদেৱীৰ মূৰ্তি আছিল বুলি প্ৰমাণ হোৱা নাই।
৪। ‘Priest-King’ বাস্তৱতে হৰপ্পাৰ ৰজা আছিল নে?
উত্তৰঃ নিশ্চিত নহয়। নামটো আধুনিক পুৰাতত্ত্ববিদে মূৰ্তিটোক চিনাক্ত কৰিবলৈ দিয়া নামহে।
৫। ‘আৰ্য আক্ৰমণ’ হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ নিশ্চিত কাৰণ নে?
উত্তৰঃ নহয়। বৰ্তমান ইয়াক নিশ্চিত বা মুখ্য কাৰণ বুলি গ্ৰহণ কৰা নহয়। নদী-পৰিৱৰ্তন, বান, জলবায়ু, বাণিজ্যৰ অৱনতি আৰু বসতিৰ স্থানান্তৰ আদি বহু কাৰক বিবেচনা কৰা হয়।
চ. শুদ্ধ / অশুদ্ধ
১। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পূৰ্ণ বিকশিত সময়কাল খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬০০–১৯০০।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। হৰপ্পাবাসীয়ে ব্যাপকভাৱে লোহা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৩। হৰপ্পা লিপি সম্পূৰ্ণৰূপে পাঠোদ্ধাৰ হৈছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৪। হৰপ্পাবাসীয়ে মানসম্মত ওজন ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। মহেঞ্জোদাৰোত উন্নত নলা-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। কপাহ হৰপ্পাবাসীৰ খাদ্যশস্য আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৭। লোথাল হৰপ্পা সভ্যতাৰ এক উল্লেখযোগ্য বাণিজ্যিক আৰু শিল্পকেন্দ্ৰ আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। Great Bath হৰপ্পা নগৰত পোৱা গৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধ কথাঃ Great Bath মহেঞ্জোদাৰোত পোৱা গৈছিল।
৯। হৰপ্পা সভ্যতাৰ সকলো নগৰ একেটা কাৰণতে ধ্বংস হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১০। হৰপ্পাৰ ‘Priest-King’ বাস্তৱতে ৰজা আছিল বুলি নিশ্চিত প্ৰমাণ আছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
ছ. MCQ
১। হৰপ্পাত ১৯২১ চনত খনন চলোৱা প্ৰত্নতত্ত্ববিদ কোন?
A) দয়াৰাম সাহনী
B) জন মাৰ্চেল
C) আৰ. ই. এম. হুইলাৰ
D) আৰ্ণেষ্ট মেকেই
উত্তৰঃ A) দয়াৰাম সাহনী
২। মহেঞ্জোদাৰোত ১৯২২ চনত খনন চলোৱা ব্যক্তি কোন?
A) আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম
B) ৰাখালদাস বেনাৰ্জী
C) দয়াৰাম সাহনী
D) মৰ্টিমাৰ হুইলাৰ
উত্তৰঃ B) ৰাখালদাস বেনাৰ্জী
৩। পূৰ্ণ বিকশিত হৰপ্পা সভ্যতাৰ সময়কাল কোনটো?
A) খ্ৰীঃপূঃ 1500–1000
B) খ্ৰীঃপূঃ 3000–2800
C) খ্ৰীঃপূঃ 2600–1900
D) খ্ৰীঃপূঃ 1000–600
উত্তৰঃ C) খ্ৰীঃপূঃ 2600–1900
৪। Great Bath ক’ত পোৱা গৈছে?
A) লোথাল
B) হৰপ্পা
C) ধোলাভিৰা
D) মহেঞ্জোদাৰো
উত্তৰঃ D) মহেঞ্জোদাৰো
৫। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান কোন?
A) আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম
B) জন মাৰ্চেল
C) ৰাখালদাস বেনাৰ্জী
D) দয়াৰাম সাহনী
উত্তৰঃ A) আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম
৬। তলৰ কোনটো হৰপ্পাবাসীৰ ব্যৱহৃত ধাতু?
A) লোহা
B) ব্ৰঞ্জ
C) এলুমিনিয়াম
D) ষ্টীল
উত্তৰঃ B) ব্ৰঞ্জ
৭। হৰপ্পা সভ্যতাৰ বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত মেছোপটেমীয় নাম কোনটো?
A) Aryavarta
B) Magadha
C) Meluhha
D) Kalinga
উত্তৰঃ C) Meluhha
৮। হৰপ্পা লিপি সম্পৰ্কে কোনটো শুদ্ধ?
A) সম্পূৰ্ণ পাঠোদ্ধাৰ হৈছে
B) কেৱল সংস্কৃতত লিখা
C) কেৱল বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ লিখা
D) এতিয়াও সম্পূৰ্ণ পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই
উত্তৰঃ D) এতিয়াও সম্পূৰ্ণ পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই
৯। হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৰ্থনীতিৰ মুখ্য ভেটি কি আছিল?
A) কৃষি
B) কেৱল চিকাৰ
C) কেৱল যুদ্ধ
D) কেৱল মাছ ধৰা
উত্তৰঃ A) কৃষি
১০। হৰপ্পাৰ ওজনসমূহ সাধাৰণতে কিহেৰে নিৰ্মিত আছিল?
A) কাঠ
B) চাৰ্ট শিল
C) কাগজ
D) কাঁচ
উত্তৰঃ B) চাৰ্ট শিল
১১। তলৰ কোনখন গুজৰাটৰ হৰপ্পা নগৰ?
A) পাটলিপুত্ৰ
B) তক্ষশিলা
C) লোথাল
D) ৰাজগৃহ
উত্তৰঃ C) লোথাল
১২। হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ বিষয়ে কোনটো অধিক গ্রহণযোগ্য?
A) কেৱল এটা যুদ্ধ
B) কেৱল এটা ভূমিকম্প
C) কেৱল আৰ্য আক্ৰমণ
D) বিভিন্ন অঞ্চলত একাধিক কাৰকৰ প্ৰভাৱ
উত্তৰঃ D) বিভিন্ন অঞ্চলত একাধিক কাৰকৰ প্ৰভাৱ
১৩। হৰপ্পা সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰৰ কথা বিশ্বৰ আগত ১৯২৪ চনত কোনে ঘোষণা কৰিছিল?
A) জন মাৰ্চেল
B) দয়াৰাম সাহনী
C) কানিংহাম
D) হুইলাৰ
উত্তৰঃ A) জন মাৰ্চেল
১৪। Frequency— নহয়, হৰপ্পা নগৰৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য কোনটো?
A) পাহাৰৰ গুহাত বসবাস
B) উন্নত নলা-নিষ্কাশন
C) লোহাৰ বৃহৎ কাৰখানা
D) কাগজৰ ব্যৱহাৰ
উত্তৰঃ B) উন্নত নলা-নিষ্কাশন
১৫। ‘Priest-King’ মূৰ্তি ক’ত পোৱা গৈছে?
A) কালিবংগান
B) লোথাল
C) মহেঞ্জোদাৰো
D) বানাৱলী
উত্তৰঃ C) মহেঞ্জোদাৰো
১৬। হৰপ্পা লিপিৰ লিখনি সাধাৰণতে কেনেকুৱা?
A) অতি দীঘল গ্ৰন্থ
B) হাজাৰ হাজাৰ শব্দ
C) কেৱল সংখ্যাৰে গঠিত
D) তুলনামূলকভাৱে চুটি
উত্তৰঃ D) তুলনামূলকভাৱে চুটি
১৭। হৰপ্পাবাসীয়ে শস্য গুড়ি কৰিবলৈ কি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
A) পাথৰৰ জাঁত
B) লোহাৰ যন্ত্ৰ
C) বিদ্যুৎচালিত কল
D) কাগজৰ সঁজুলি
উত্তৰঃ A) পাথৰৰ জাঁত
১৮। হৰপ্পাৰ মণি তৈয়াৰৰ বিখ্যাত কেন্দ্ৰ কোনটো?
A) ৰাজগৃহ
B) চানহুদাৰো
C) পাটলিপুত্ৰ
D) কৌশাম্বী
উত্তৰঃ B) চানহুদাৰো
১৯। হৰপ্পাবাসীৰ বিদেশী বাণিজ্যৰ প্ৰমাণ কোন অঞ্চলৰ সৈতে বিশেষকৈ পোৱা যায়?
A) ৰোম
B) জাপান
C) মেছোপটেমিয়া
D) আমেৰিকা
উত্তৰঃ C) মেছোপটেমিয়া
২০। হৰপ্পা সভ্যতাৰ নগৰীয় অৱনতি প্ৰায় কেতিয়াৰ পাছত আৰম্ভ হয়?
A) খ্ৰীঃপূঃ 500
B) খ্ৰীঃ 1900
C) খ্ৰীঃপূঃ 3000
D) খ্ৰীঃপূঃ 1900
উত্তৰঃ D) খ্ৰীঃপূঃ 1900
Teacher Generate Question Answer
হৰপ্পা সভ্যতা
১। কোনে কেতিয়া হৰপ্পা সভ্যতা আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯২২ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰত্নতত্ত্ববিদ ৰাখাল দাস বেনাৰ্জী, দয়াৰাম সাহনী আৰু ছাৰ জন মাৰ্চেলে হৰপ্পা সভ্যতা আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
২। বৰ্তমান কোন কোন প্ৰদেশত হৰপ্পা সভ্যতাৰ নগৰসমূহ অৱস্থিত আছিল?
উত্তৰঃ বৰ্তমান পাকিস্তানৰ পঞ্জাৱ প্ৰদেশৰ মন্টগোমাৰী জিলা আৰু সিন্দু প্ৰদেশৰ লাৰকানা জিলাত এই নগৰসমূহ অৱস্থিত আছিল।
৩। হৰপ্পা সভ্যতাত ব্যৱহৃত ধাতুসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ তাম, ৰূপ, সোণ, ব্ৰঞ্জ আদি ধাতু ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৪। লোথালত ব্যৱহাৰ কৰা ইটাৰ দুটা প্ৰকাৰ কি কি?
উত্তৰঃ ৰ’দত শুকোৱা ইটা আৰু পোৰা ইটা।
৫। হৰপ্পাৰ শিল্প উদ্যোগৰ প্ৰধান স্থানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ লোথাল, ঢোলভিৰা, বালাকোট, চানহুদাৰো, নাগেশ্বৰ আদি।
৬। হৰপ্পা লিপিৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ১) বহুতো চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
২) সোঁফালৰ পৰা বাওঁফাললৈ লিখা হৈছিল।
৭। হৰপ্পা সভ্যতাৰ মুখ্য খাদ্য শস্যসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ গম, যৱ, বাৰ্লি, কপাহ আদি।
৮। জোখ-মাপ পদ্ধতিৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ১) দগা শিলৰ পৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
২) সৰু দগা অলংকাৰ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৯। হৰপ্পা সভ্যতাৰ দুটা স্থানৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ঢোলভিৰা আৰু লোথাল।
১০। হৰপ্পা সভ্যতাৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ১) উন্নত নগৰ পৰিকল্পনা
২) বাণিজ্য ব্যৱস্থা
১১। শস্য গুৰি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সজুলি কি আছিল?
উত্তৰঃ চালন পাথৰ।
১২। জীৱন নিৰ্বাহৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ
১) কৃষিকাৰ্য
২) বাণিজ্য
১৩। ভাৰতৰ পুৰাতত্ত্ব জৰীপৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান কোন আছিল?
উত্তৰঃ আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম।
অতিৰিক্ত চুটি প্ৰশ্ন-উত্তৰ
১। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ আন নাম কি?
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতা।
২। হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰো ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ হৰপ্পা—পঞ্জাৱত, মহেঞ্জোদাৰো—সিন্দুত।
৩। খননকাৰ্য চলোৱা প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰাখাল দাস বেনাৰ্জী, দয়াৰাম সাহনী, জন মাৰ্চেল।
৪। হৰপ্পাৰ মুখ্য প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমল কি?
উত্তৰঃ মোহৰ (Seals)।
৫। হৰপ্পা সভ্যতাৰ সময়সীমা কি?
উত্তৰঃ খ্ৰীঃপূঃ ২৬০০–১৯০০।
৬। পূৰ্ণ বিকশিত হৰপ্পা সংস্কৃতি বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ প্ৰাৰম্ভিক আৰু পৰৱৰ্তী অৱস্থাৰ মাজৰ উন্নত অৱস্থাক বুজায়।
৭। নগৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰঃ উন্নত নলা-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা।
৮। আৰ. ই. হুইলাৰ কেতিয়া ASIৰ সঞ্চালক হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৪ চনত।
৯। ভাৰতৰ প্ৰথম পেছাদাৰী পুৰাতত্ত্ববিদ কোন?
উত্তৰঃ জন মাৰ্চেল।
১০। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্ব কেতিয়া বৃদ্ধি পায়?
উত্তৰঃ ১৯৮০ চনৰ পৰা।
১১। পতনৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ
১) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ
২) হঠাৎ বিপৰ্যয়
১২। ইন্দ্ৰৰ আন নাম কি?
উত্তৰঃ পুৰন্দৰ।
১৩। কি ধৰণৰ পূজা চলিছিল?
উত্তৰঃ মাতৃ দেৱী আৰু লিংগ-যোনী পূজা।
১৪। হৰপ্পাৰ নিদৰ্শন পোৱা ঠাইৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কালিবংগান, বানাৱলী।
১৫। এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ জড়োপাসনা।
১৬। মহেঞ্জোদাৰোত খনন কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯২৫ চনত।
১৭। হৰপ্পাৰ শীল সম্পৰ্কে ৰিপৰ্ট কেতিয়া দাখিল হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৭৫ চনত।
১৮। হুইলাৰে হৰপ্পাত খনন কেতিয়া কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনত।
১৯। দয়াৰাম সাহনীয়ে কেতিয়া আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ২০শ শতিকাত।
২০। মধ্য প্ৰস্তৰ যুগ কেতিয়াৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১২,০০০ বছৰৰ আগৰ পৰা।
বহলাই প্ৰশ্ন (সংক্ষেপে পুনৰ লিখা)
১। আৰ্থসামাজিক ভিন্নতা কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ পুৰাতত্ত্ববিদসকলে কবৰ, সমাধি সামগ্ৰী আৰু দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ বস্তু বিশ্লেষণ কৰি সমাজত ধনী-দুখীয়াৰ ভিন্নতা চিনাক্ত কৰিছিল।
২। নলা-নর্দমা ব্যৱস্থা নগৰ পৰিকল্পনাৰ প্ৰমাণ কেনেকৈ?
উত্তৰঃ সুশৃংখল নলা, ঢাকনি ব্যৱস্থা আৰু গ্ৰিড পদ্ধতিৰ ৰাস্তাই উন্নত পৰিকল্পনা প্ৰমাণ কৰে।
৩। মণি তৈয়াৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বিভিন্ন পাথৰ কাট-কুটি, ঘঁহি, পলিচ কৰি আৰু ফুটাই মণি প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
৪। মহেঞ্জোদাৰোৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
পৰিকল্পিত নগৰ
উন্নত নলা ব্যৱস্থা
মজবুত গৃহ নিৰ্মাণ
দুৰ্গ আৰু ভঁৰাল
৫। কেঁচা সামগ্ৰী আৰু সংগ্ৰহ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পাথৰ, ধাতু, শংখ আদি বিভিন্ন ঠাইৰ পৰা বাণিজ্য আৰু অভিযানৰ জৰিয়তে সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post