ৰজা, কৃষক আৰু নগৰসমূহ
ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মহাজনপদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ আশে-পাশে ভাৰতীয় উপমহাদেশত গঢ় লৈ উঠা বৃহৎ ৰাজ্য বা গণসংঘসমূহক মহাজনপদ বোলা হয়। বৌদ্ধ আৰু জৈন গ্ৰন্থত ১৬খন মহাজনপদৰ উল্লেখ পোৱা যায়।
২। ষোল্লখন মহাজনপদৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অংগ, মগধ, কাশী, কোশল, বজ্জি, মল্ল, চেদী, বৎস, কুৰু, পাঞ্চাল, মৎস্য, শূৰসেন, অশ্মক, অবন্তী, গান্ধাৰ আৰু কম্বোজ।
৩। আটাইতকৈ শক্তিশালী মহাজনপদ কোনখন আছিল?
উত্তৰঃ মগধ।
৪। মগধৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰাজগৃহ বা ৰাজগিৰ।
৫। পিছলৈ মগধৰ ৰাজধানী ক’লৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ পাটলিপুত্ৰলৈ।
৬। পাটলিপুত্ৰৰ আগৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ পাটলিগ্ৰাম।
৭। ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’ৰ ৰচক কোন?
উত্তৰঃ পৰম্পৰাগতভাৱে কৌটিল্য বা চাণক্যক ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’-ৰ ৰচক বুলি গণ্য কৰা হয়।
৮। ‘ইণ্ডিকা’ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ গ্ৰীক দূত মেগাস্থেনিছে।
৯। মেগাস্থেনিছ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মেগাস্থেনিছ আছিল চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ ৰাজসভালৈ অহা গ্ৰীক দূত, যিয়ে ভাৰত সম্পৰ্কে ‘ইণ্ডিকা’ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল।
১০। ভাৰতৰ প্ৰাচীন ইতিহাস চৰ্চাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল কি?
উত্তৰঃ শিলালিপি বা লিপি।
১১। লিপি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ শিল, স্তম্ভ, গুহাৰ দেৱাল, ধাতু, মৃৎপাত্ৰ আদি কঠিন বস্তুৰ ওপৰত খোদিত লিখনিক লিপি বা inscription বোলা হয়।
১২। ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰ কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ জেমছ প্ৰিন্সেপে, ১৮৩০-ৰ দশকত।
১৩। খাৰোষ্ঠী লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাৰ বিশেষ অৱদান আছিল?
উত্তৰঃ জেমছ প্ৰিন্সেপ আৰু সমসাময়িক পণ্ডিতসকলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আছিল।
১৪। ‘দেৱানংপিয় পিয়দসী’ উপাধি কাৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰঃ সম্ৰাট অশোকৰ সৈতে।
১৫। ‘পিয়দসী’ বা ‘পিয়দৰ্শী’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত সুন্দৰ বা অনুকূল দৃষ্টিৰে চোৱা ব্যক্তি / মনোহৰ দৰ্শনীয় ব্যক্তি। অশোকৰ লিপিত এই উপাধি ব্যৱহৃত হৈছিল।
১৬। অশোকৰ অধিকাংশ লিপিৰ ভাষা কি আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃত।
১৭। অশোকৰ অধিকাংশ লিপি কোন লিপিত লিখা হৈছিল?
উত্তৰঃ অধিকাংশ লিপি ব্ৰাহ্মী লিপিত লিখা হৈছিল। উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত কিছুমান লিপি খাৰোষ্ঠী লিপিত আৰু আফগানিস্তান অঞ্চলত গ্ৰীক আৰু আৰামাইক ভাষাতো লিপি পোৱা যায়।
১৮। অশোকৰ ‘ধম্ম’ কি আছিল?
উত্তৰঃ অশোকৰ ‘ধম্ম’ আছিল দয়া, সহনশীলতা, পিতৃ-মাতৃ আৰু বয়োজ্যেষ্ঠৰ প্ৰতি সন্মান, জীৱৰ প্ৰতি সদয় আচৰণ, বিভিন্ন ধৰ্মৰ প্ৰতি সহনশীলতা আৰু নৈতিক জীৱনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰা এক সামাজিক-নৈতিক নীতি।
১৯। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য প্ৰায় কিমান সময় স্থায়ী আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১ চনৰ পৰা ১৮৫ চনলৈ, অৰ্থাৎ প্ৰায় ১৩৫-১৪০ বছৰ।
২০। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতন কেতিয়া ঘটিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৮৫ চনত।
২১। মৌৰ্যসকলৰ পিছত উত্তৰ ভাৰতত উত্থান হোৱা এটা ৰাজবংশৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ শুঙ্গ বংশ।
২২। কুশান ৰজাসকলৰ এটা বিশেষ ৰাজকীয় উপাধি কি আছিল?
উত্তৰঃ দেৱপুত্ৰ (Devaputra) অৰ্থাৎ ‘দেৱতাৰ পুত্ৰ’।
২৩। ভাৰতীয় উপমহাদেশত বৃহৎ পৰিমাণে সোণৰ মুদ্ৰা জাৰি কৰা উল্লেখযোগ্য শাসকবংশ কোনটো?
উত্তৰঃ কুশানসকল।
২৪। গুপ্ত যুগৰ আৰম্ভণি প্ৰায় কেতিয়া?
উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ আৰম্ভণিত, চন্দ্ৰগুপ্ত প্ৰথমৰ শাসনকালৰ পৰা।
২৫। সমুদ্ৰগুপ্তৰ ৰাজসভাৰ কবি কোন আছিল?
উত্তৰঃ হৰিষেণ।
২৬। এলাহাবাদ প্ৰশস্তি বা প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ হৰিষেণে।
২৭। প্ৰভাৱতী গুপ্তা কোন আছিল?
উত্তৰঃ তেওঁ গুপ্ত সম্ৰাট দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ জীয়ৰী আৰু বাকাটক ৰাজবংশৰ ৰাণী আছিল।
২৮। ‘মৃচ্ছকটিক’ গ্ৰন্থৰ ৰচক কোন?
উত্তৰঃ পৰম্পৰাগতভাৱে শূদ্ৰকক ৰচক বুলি ধৰা হয়।
২৯। ‘হৰ্ষচৰিত’ গ্ৰন্থখন কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ বাণভট্টে।
৩০। ‘সংগম সাহিত্য’ কি?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন তামিল ভাষাত ৰচিত কবিতা আৰু সাহিত্যৰ সমষ্টিক সংগম সাহিত্য বোলা হয়। ইয়াৰ পৰা দক্ষিণ ভাৰতৰ চোল, চেৰা, পাণ্ড্য আৰু সমাজ-অৰ্থনীতিৰ বিষয়ে বহু তথ্য পোৱা যায়।
৩১। গিল্ড বা ‘শ্ৰেণী’ কি?
উত্তৰঃ একে বৃত্তিৰ শিল্পী, কাৰিকৰ বা বণিকসকলে নিজৰ পেছাগত আৰু আৰ্থিক স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে গঠন কৰা সংঘক গিল্ড বা শ্ৰেণী বোলা হৈছিল।
৩২। ‘মেগালিথ’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘মেগালিথ’ শব্দৰ অৰ্থ ডাঙৰ শিল। ডাঙৰ শিলেৰে নিৰ্মাণ কৰা সমাধি বা স্মাৰক গাঁথনিক মেগালিথ বোলা হয়।
৩৩। সুদৰ্শন হ্ৰদ ক’ত আছিল?
উত্তৰঃ বৰ্তমান গুজৰাটৰ গিৰনাৰ অঞ্চলত।
৩৪। সুদৰ্শন হ্ৰদ প্ৰথমে কোন সময়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ মৌৰ্য যুগত চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ এজন প্ৰাদেশিক শাসকৰ তত্ত্বাৱধানত এই জলাধাৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হোৱা বুলি জুনাগড় লিপিৰ পৰা জানিব পাৰি।
৩৫। সুদৰ্শন হ্ৰদ মেৰামতি কৰা শক শাসক কোন আছিল?
উত্তৰঃ ৰুদ্ৰদামন প্ৰথম।
৩৬। ‘Periplus of the Erythraean Sea’ কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ ইয়াৰ লেখকৰ নাম নিশ্চিত নহয়। খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ এজন অজ্ঞাত গ্ৰীক ভাষী নাবিক বা বণিকে গ্ৰন্থখন লিখিছিল।
খ. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মহাজনপদসমূহৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
-
প্ৰায় প্ৰতিখন মহাজনপদৰ নিজস্ব ৰাজধানী আছিল।
-
অধিকাংশত ৰাজতান্ত্ৰিক শাসন আছিল।
-
কিছুমান মহাজনপদত গণ বা সংঘভিত্তিক শাসন চলিছিল।
-
বহু ৰাজধানী প্ৰাচীৰ বা গড়েৰে সুৰক্ষিত আছিল।
-
কৃষি, বাণিজ্য, নগৰায়ণ আৰু লোহাৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছিল।
-
কৰ আদায় আৰু সেনাবাহিনী গঠন শাসনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল।
২। মহাজনপদ আৰু গণসংঘৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
মহাজনপদৰ ৰাজতান্ত্ৰিক ৰূপত সাধাৰণতে এজন ৰজা শাসনৰ কেন্দ্ৰত আছিল।
গণ বা সংঘত একাধিক ক্ষত্ৰিয় প্ৰধান বা ‘ৰজা’ সদস্যৰ পৰিষদে মিলি সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল।
গণসংঘসমূহত ক্ষমতা এজন ব্যক্তিৰ হাতত সম্পূৰ্ণ কেন্দ্ৰীভূত নাছিল।
৩। মগধ কিয় শক্তিশালী হৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ মগধৰ উত্থানৰ কেইবাটাও কাৰণ আছিল—
-
গংগা উপত্যকাৰ সাৰুৱা ভূমি।
-
লোহাৰ আকৰৰ ওচৰত অৱস্থান।
-
হাতীৰ সহজলভ্যতা, যাক যুদ্ধত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা গৈছিল।
-
গংগা আৰু আন নদীৰ জৰিয়তে যাতায়াত আৰু বাণিজ্যৰ সুবিধা।
-
ৰাজগৃহৰ দৰে প্ৰাকৃতিকভাৱে সুৰক্ষিত ৰাজধানী।
-
বিম্বিসাৰ, অজাতশত্ৰু আৰু মহাপদ্ম নন্দৰ দৰে উচ্চাকাঙ্ক্ষী শাসক।
৪। সংগম সাহিত্যৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ সংগম সাহিত্যৰ পৰা দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰজা, যোদ্ধা, বণিক, কৃষক, কবি, গাঁও আৰু নগৰৰ জীৱন, বাণিজ্য, যুদ্ধ আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ বিষয়ে তথ্য পোৱা যায়। চোল, চেৰা আৰু পাণ্ড্য শাসকসকলৰ ইতিহাস অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাহিত্যিক সমল।
৫। ইতিহাসবিদে সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনৰ বিষয়ে কেনেকৈ জানে?
উত্তৰঃ ইতিহাসবিদসকলে বিভিন্ন উৎস মিলাই সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনৰ বিষয়ে জানিবলৈ চেষ্টা কৰে। যেনে—
-
প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ।
-
মৃৎপাত্ৰ আৰু সঁজুলি।
-
বসতিস্থল আৰু ঘৰ।
-
সাহিত্যিক গ্ৰন্থ।
-
শিলালিপি আৰু দানলিপি।
-
মুদ্ৰা।
-
কৃষি আৰু শিল্প-উৎপাদনৰ অৱশেষ।
৬। লিপিতত্ত্ববিদসকলে কি কি সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়?
উত্তৰঃ
-
লিপিৰ কিছুমান অংশ ক্ষয়প্ৰাপ্ত বা ভাঙি যায়।
-
আখৰ স্পষ্ট নহ’ব পাৰে।
-
প্ৰাচীন ভাষা বা লিপি পাঠোদ্ধাৰ কঠিন হ’ব পাৰে।
-
লিপিয়ে সকলো সামাজিক গোটৰ জীৱন সমানে প্ৰতিফলিত নকৰে।
-
ৰাজকীয় প্ৰশস্তিত ৰজাৰ কৃতিত্ব অতিশয়োক্তিৰে বৰ্ণনা হ’ব পাৰে।
-
বহু দৈনন্দিন ঘটনাই লিপিত স্থান নাপায়।
৭। অশোকৰ লিপিৰ পৰা কি কি তথ্য পোৱা যায়?
উত্তৰঃ অশোকৰ লিপিৰ পৰা—
-
তেওঁৰ ধম্ম নীতি।
-
প্ৰজাৰ কল্যাণৰ চিন্তা।
-
পশুহত্যা সীমিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা।
-
ধৰ্মীয় সহনশীলতা।
-
শাসন বিষয়াসকলৰ দায়িত্ব।
-
সীমান্ত অঞ্চল আৰু সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তৃতি।
-
কলিঙ্গ যুদ্ধৰ পিছত তেওঁৰ অনুতাপ।
৮। ‘পিয়দসী’ মানে কি আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা কাক বুজোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ‘পিয়দসী’ বা ‘পিয়দৰ্শী’ শব্দৰ অৰ্থ সুন্দৰ দৃষ্টি বা অনুকূল দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তি। অশোকৰ বহু লিপিত ‘দেৱানংপিয় পিয়দসী’ উপাধি ব্যৱহৃত হৈছিল। পিছত আন লিপিৰ সহায়ত এই ব্যক্তিজন যে সম্ৰাট অশোক আছিল সেয়া নিশ্চিত হয়।
৯। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত কোন কোন আঞ্চলিক শক্তিৰ উত্থান হৈছিল?
উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত বিভিন্ন অঞ্চলত শুঙ্গ, কাণ্ব, ইন্দো-গ্ৰীক, শক, সাতবাহন, কুশান আদি শক্তিৰ উত্থান ঘটে। দক্ষিণ ভাৰতত চোল, চেৰা আৰু পাণ্ড্য শাসকসকল শক্তিশালী হৈ উঠে।
১০। ধৰ্মসূত্ৰসমূহত কি আলোচনা কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ধৰ্মসূত্ৰসমূহ ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলে ৰচনা কৰিছিল। ইয়াত বিভিন্ন সামাজিক গোটৰ কৰ্তব্য, সামাজিক আচৰণ, ৰজাৰ দায়িত্ব, কৰ, সম্পত্তি, বিবাহ আৰু সামাজিক নীতি-নিয়মৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।
১১। মনুস্মৃতি কি?
উত্তৰঃ মনুস্মৃতি এখন প্ৰাচীন সংস্কৃত ধৰ্মশাস্ত্ৰ। ইয়াত সামাজিক আচাৰ, বৰ্ণব্যৱস্থা, সম্পত্তি, ৰজাৰ কৰ্তব্য, শাস্তি, পাৰিবাৰিক বিধি আদি বিষয়ৰ নিয়ম উল্লেখ কৰা হৈছে।
১২। এলাহাবাদ প্ৰশস্তিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ সমুদ্ৰগুপ্তৰ ৰাজসভাৰ কবি হৰিষেণে সংস্কৃত ভাষাত এই প্ৰশস্তি ৰচনা কৰিছিল। ই অশোকৰ এটা স্তম্ভত খোদিত আছে। ইয়াত সমুদ্ৰগুপ্তৰ বিজয় অভিযান, বিভিন্ন ৰজাৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আৰু তেওঁৰ গুণৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। গুপ্ত ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ বাবে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল।
১৩। প্ৰভাৱতী গুপ্তাৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ প্ৰভাৱতী গুপ্তা গুপ্ত সম্ৰাট দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ জীয়ৰী আৰু বাকাটক ৰজা ৰুদ্ৰসেন দ্বিতীয়ৰ পত্নী আছিল। স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ কিছুকাল অপ্রাপ্তবয়স্ক পুত্ৰসকলৰ হৈ শাসন চলাইছিল। তেওঁৰ তাম্ৰশাসনসমূহে ৰাজকীয় মহিলাৰ ভূমি দান আৰু সম্পত্তিৰ ওপৰত ক্ষমতাৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ দিয়ে।
১৪। সুদৰ্শন হ্ৰদৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গুজৰাটৰ গিৰনাৰ অঞ্চলৰ সুদৰ্শন হ্ৰদ এটা বৃহৎ কৃত্ৰিম জলাধাৰ আছিল। মৌৰ্য যুগত ইয়াৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হৈছিল। পিছলৈ বান বা প্ৰাকৃতিক ক্ষতিত বাঁধ ভাঙি যোৱাত শক শাসক ৰুদ্ৰদামন প্ৰথমে ইয়াক মেৰামতি কৰায়। ইয়াৰ পৰা প্ৰাচীন ভাৰতৰ জলসিঞ্চন আৰু ৰাজকীয় জনকল্যাণমূলক কামৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।
গ. মজলীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১। প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক নগৰসমূহত শিল্প উৎপাদনৰ কি প্ৰমাণ পোৱা যায়? হৰপ্পা নগৰৰ সৈতে তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক নগৰসমূহত বহু ধৰণৰ শিল্প উৎপাদনৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। মৃৎপাত্ৰ, লৌহ সঁজুলি, অলংকাৰ, মণি, বস্ত্ৰশিল্প আৰু মুদ্ৰাৰ উপস্থিতিয়ে কাৰুশিল্পৰ বিকাশৰ কথা সূচায়। একে বৃত্তিৰ কাৰিকৰ আৰু বণিকসকলৰ ‘শ্ৰেণী’ বা guild-ও গঢ় লৈ উঠিছিল।
হৰপ্পা সভ্যতাৰ সৈতে কিছুমান পাৰ্থক্য আছিল—
-
হৰপ্পাত মানসম্মত মাপ, ইটা আৰু কাৰুশিল্পৰ ব্যাপক একৰূপতা দেখা যায়।
-
প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক যুগত বিভিন্ন অঞ্চলত স্থানীয় বিশেষীকৰণ বৃদ্ধি পায়।
-
এই যুগত গিল্ডৰ উল্লেখ স্পষ্টভাৱে পোৱা যায়।
-
লোহাৰ ব্যৱহাৰ আৰু আঘাত-চিহ্নিত মুদ্ৰা অৰ্থনৈতিক জীৱনৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈ উঠে।
-
নগৰসমূহ বাণিজ্যিক, ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকশিত হয়।
২। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ৬০০ৰ ভিতৰত কৃষিক্ষেত্ৰত কি কি পৰিৱৰ্তন হৈছিল?
উত্তৰঃ এই সময়ছোৱাত কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিবলৈ বিভিন্ন কৌশল গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
-
কিছুমান অঞ্চলত লোহাৰ ফলাযুক্ত নাঙল ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়।
-
গংগা উপত্যকাৰ উৰ্বৰ মাটিত গভীৰ চাষ সম্ভৱ হয়।
-
ধান উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত ৰোপণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
-
কূপ, পুখুৰী, জলাধাৰ আৰু খালৰ সহায়ত জলসিঞ্চন কৰা হৈছিল।
-
ৰাজ্য আৰু ব্যক্তিয়ে জলসিঞ্চন প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰিছিল।
-
কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে উদ্বৃত্ত উৎপাদন, কৰ আদায়, নগৰ আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশত সহায় হয়।
৩। পাটলিপুত্ৰ নগৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ পাটলিপুত্ৰ প্ৰথমে ‘পাটলিগ্ৰাম’ নামৰ এখন বসতি আছিল। মগধৰ শাসকসকলে ইয়াক ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলে আৰু মৌৰ্য যুগত ই বিশাল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী হয়।
মেগাস্থেনিছৰ বিৱৰণ অনুসৰি নগৰখন বৃহৎ আৰু সুৰক্ষিত আছিল। ইয়াৰ চাৰিওফালে কাঠৰ প্ৰাচীৰ আৰু গড়খাৱৈ আছিল। গংগা আৰু আন নদীপথৰ সংযোগস্থলৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱা বাবে পাটলিপুত্ৰৰ সামৰিক, প্ৰশাসনিক আৰু বাণিজ্যিক গুৰুত্ব অতি বেছি আছিল।
৪। মৌৰ্য শাসন ব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য বিশাল হোৱাৰ বাবে শাসনৰ বিভিন্ন স্তৰ আছিল।
-
সম্ৰাটঃ শাসনৰ কেন্দ্ৰত সম্ৰাট আছিল।
-
মুখ্য ৰাজধানীঃ পাটলিপুত্ৰ প্ৰধান প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ আছিল।
-
প্ৰাদেশিক কেন্দ্ৰঃ তক্ষশিলা, উজ্জয়িনী, তোসালি আৰু সুবৰ্ণগিৰি আদি উল্লেখযোগ্য প্ৰাদেশিক কেন্দ্ৰ আছিল।
-
বিষয়াঃ কৰ সংগ্ৰহ, আইন-শৃঙ্খলা আৰু শাসনৰ বাবে বিভিন্ন বিষয়া নিযুক্ত কৰা হৈছিল।
-
যোগাযোগ ব্যৱস্থাঃ বিশাল সাম্ৰাজ্য নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে পথ আৰু সংবাদ ব্যৱস্থা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
-
সেনাবাহিনীঃ বৃহৎ সামৰিক শক্তি আছিল।
-
অশোকৰ ধম্ম-মহামাত্ৰঃ অশোকে ধম্ম প্ৰচাৰ আৰু জনকল্যাণৰ বাবে বিশেষ বিষয়া নিযুক্ত কৰিছিল।
মৌৰ্য শাসন সম্পূৰ্ণভাৱে সকলো ঠাইত একে ধৰণৰ কঠোৰ কেন্দ্ৰীভূত আছিল বুলি ধৰা উচিত নহয়; দূৰৱৰ্তী অঞ্চলত স্থানীয় বৈচিত্র্য আছিল।
৫। অশোকৰ ধম্মৰ মূল নীতি লিখা।
উত্তৰঃ অশোকৰ ধম্ম কোনো নতুন ধৰ্ম নাছিল। ই আছিল সমাজত শান্তি আৰু নৈতিকতা স্থাপনৰ এক আচৰণবিধি।
মূল নীতিসমূহ আছিল—
-
পিতৃ-মাতৃ আৰু বয়োজ্যেষ্ঠৰ প্ৰতি সন্মান।
-
ব্ৰাহ্মণ, শ্ৰমণ আৰু আন ধৰ্মীয় গোটৰ প্ৰতি সদ্ভাৱ।
-
জীৱৰ প্ৰতি দয়া।
-
অতিৰিক্ত পশুহত্যা পৰিহাৰ।
-
দাস-দাসী আৰু কৰ্মচাৰীৰ সৈতে সদয় আচৰণ।
-
বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সহনশীলতা।
-
প্ৰজাৰ কল্যাণক গুৰুত্ব দিয়া।
৬। লিপিসমূহ ইতিহাসৰ সমল হিচাপে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ লিপি সমসাময়িক যুগৰ বহু তথ্য সংৰক্ষণ কৰি ৰাখে। ইয়াৰ পৰা—
-
ৰজা আৰু ৰাজবংশৰ নাম জানিব পাৰি।
-
ৰাজনৈতিক বিজয় আৰু ৰাজ্যৰ বিস্তৃতি বুজিব পাৰি।
-
ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ তথ্য পোৱা যায়।
-
ভূমিদান আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।
-
প্ৰশাসনিক বিষয়া আৰু নীতিৰ উল্লেখ পোৱা যায়।
-
ভাষা আৰু লিপিৰ বিকাশ অধ্যয়ন কৰিব পাৰি।
-
তাৰিখ থকা লিপিৰ পৰা ঘটনাৰ কাল নিৰ্ণয় কৰাত সহায় হয়।
৭। লিপিৰ সাক্ষ্যৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ লিপি গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক সমল হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।
-
বহু লিপি ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা বাবে সম্পূৰ্ণ পাঠ পোৱা নাযায়।
-
আখৰ বা শব্দৰ অৰ্থ বুজিবলৈ অসুবিধা হয়।
-
ৰজাৰ প্ৰশস্তিত অতিশয়োক্তি থাকিব পাৰে।
-
সাধাৰণ কৃষক, মহিলা, শ্রমিক আৰু দৰিদ্ৰ লোকৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ বিষয়ে তথ্য সীমিত।
-
লেখকে যি গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ভাবিছিল সেই বিষয়হে লিপিত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল।
-
একেটা লিপিৰ অৰ্থ ইতিহাসবিদভেদে বেলেগকৈ ব্যাখ্যা হ’ব পাৰে।
সেয়ে ইতিহাস ৰচনাৰ বাবে লিপিৰ সৈতে সাহিত্য, মুদ্ৰা আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমল মিলাই চাব লাগে।
ঘ. ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মগধৰ উত্থানৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত ভাৰতীয় উপমহাদেশত গঢ় লৈ উঠা ষোল্ল মহাজনপদৰ ভিতৰত মগধ ক্ৰমে আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ উত্থানৰ পিছত কেইবাটাও ভৌগোলিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰণ আছিল।
১। সাৰুৱা কৃষিভূমিঃ
গংগা আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ উপত্যকা অতি সাৰুৱা আছিল। ফলত অধিক কৃষি উৎপাদন আৰু কৰ সংগ্ৰহ সম্ভৱ হৈছিল।
২। লোহাৰ সহজলভ্যতাঃ
মগধৰ ওচৰৰ অঞ্চলত লোহাৰ আকৰ পোৱা গৈছিল। লোহাৰ সঁজুলিৰ সহায়ত বন কাটি কৃষিভূমি বৃদ্ধি আৰু উন্নত অস্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰিব পৰা গৈছিল।
৩। হাতীৰ প্ৰাচুৰ্যঃ
পূব ভাৰতৰ বনাঞ্চলত বহু বন্য হাতী আছিল। যুদ্ধৰ বাবে হাতী বাহিনী মগধৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰিছিল।
৪। নদীপথৰ সুবিধাঃ
গংগা, সোন আদি নদীয়ে যাতায়াত, বাণিজ্য আৰু সেনা চলাচল সহজ কৰিছিল।
৫। ৰাজগৃহৰ সুৰক্ষিত অৱস্থানঃ
মগধৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী ৰাজগৃহ পাহাৰেৰে আগুৰি থকা বাবে প্ৰাকৃতিকভাৱে সুৰক্ষিত আছিল।
৬। পাটলিপুত্ৰৰ কৌশলগত অৱস্থানঃ
পিছলৈ পাটলিপুত্ৰ নদীপথৰ সংযোগস্থলত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে প্ৰশাসন আৰু বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰ হৈ উঠে।
৭। শক্তিশালী শাসকঃ
বিম্বিসাৰ, অজাতশত্ৰু আৰু মহাপদ্ম নন্দৰ দৰে শাসকে যুদ্ধ, কূটনীতি আৰু বিবাহ-সম্পৰ্কৰ মাধ্যমে মগধৰ সীমা বিস্তাৰ কৰে।
এই সকলো কাৰণ মিলি মগধক প্ৰাচীন ভাৰতৰ মুখ্য সাম্ৰাজ্য নিৰ্মাণৰ কেন্দ্ৰত পৰিণত কৰিছিল।
২। মৌৰ্য ইতিহাসৰ প্ৰধান সমলসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মৌৰ্য ইতিহাস জানিবলৈ লিখিত আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক দুয়ো ধৰণৰ সমল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
লিখিত সমল
১। অৰ্থশাস্ত্ৰঃ
কৌটিল্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এই গ্ৰন্থত ৰাষ্ট্ৰনীতি, ৰাজহ, প্ৰশাসন, গুপ্তচৰ, কৰ আৰু অৰ্থনীতিৰ বিষয়ে তথ্য আছে। অৱশ্যে গ্ৰন্থখনৰ সকলো অংশ একে সময়ত ৰচিত হোৱা বুলি নিশ্চিত নহয়।
২। ইণ্ডিকাঃ
চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ ৰাজসভালৈ অহা গ্ৰীক দূত মেগাস্থেনিছে ভাৰতৰ সমাজ আৰু প্ৰশাসনৰ বিষয়ে লিখিছিল। মূল গ্ৰন্থখন হেৰাই গৈছে যদিও পিছৰ গ্ৰীক লেখকৰ উদ্ধৃতিৰ পৰা ইয়াৰ তথ্য পোৱা যায়।
৩। বৌদ্ধ আৰু জৈন সাহিত্যঃ
অশোক আৰু মৌৰ্য শাসকৰ বিষয়ে বহু কাহিনী আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষিত আছে।
প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমল
৪। অশোকৰ শিলালিপি আৰু স্তম্ভলিপিঃ
অশোকৰ শাসন, ধম্ম, প্ৰজাৰ কল্যাণ আৰু সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তৃতি জানিবলৈ এইবোৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৫। স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্যঃ
স্তম্ভ, স্তূপ, গুহা আৰু ৰাজধানীৰ অৱশেষে মৌৰ্য শিল্প আৰু স্থাপত্যৰ পৰিচয় দিয়ে।
৬। মুদ্ৰা আৰু আন বস্তুগত সমলঃ
সমসাময়িক অৰ্থনীতি আৰু বাণিজ্যৰ ধাৰণা লাভ কৰাত সহায় কৰে।
এই সকলো সমল একেলগে অধ্যয়ন কৰিলেহে মৌৰ্য যুগৰ অধিক সম্পূৰ্ণ ইতিহাস গঢ়ি তুলিব পাৰি।
৩। মৌৰ্য শাসন ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ সাম্ৰাজ্য আছিল। এনে বৃহৎ অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ একাধিক স্তৰৰ প্রশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিছিল।
১। কেন্দ্ৰীয় শাসনঃ
সম্ৰাট আছিল সাম্ৰাজ্যৰ মুখ্য শাসক। পাটলিপুত্ৰ আছিল প্ৰধান ৰাজধানী।
২। প্ৰাদেশিক শাসনঃ
তক্ষশিলা, উজ্জয়িনী, তোসালি আৰু সুবৰ্ণগিৰিৰ দৰে প্ৰাদেশিক কেন্দ্ৰৰ পৰা দূৰৱৰ্তী অঞ্চল শাসন কৰা হৈছিল।
৩। বিষয়া নিযুক্তিঃ
কৰ আদায়, ন্যায়-বিচাৰ, নগৰ পৰিচালনা আৰু জনকল্যাণৰ বাবে বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ বিষয়া আছিল।
৪। সামৰিক শক্তিঃ
বিশাল সেনাবাহিনী মৌৰ্য শাসনৰ অন্যতম ভেটি আছিল।
৫। কৰ আৰু ৰাজহঃ
কৃষি উৎপাদন আৰু বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক কাৰ্যৰ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।
৬। পথ আৰু যোগাযোগঃ
প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বাণিজ্যৰ বাবে পথ ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব আছিল।
৭। অশোকৰ বিশেষ ব্যৱস্থাঃ
অশোকে ‘ধম্ম-মহামাত্ৰ’ নামৰ বিষয়া নিযুক্ত কৰি নৈতিক আচৰণ আৰু প্ৰজাৰ কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
তথাপি মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিটো অংশ সমানভাৱে কেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হৈছিল বুলি ধৰা উচিত নহয়। কেন্দ্ৰৰ পৰা দূৰত্ব অনুসৰি শাসনৰ প্ৰকৃতি সলনি হৈছিল।
৪। অশোকৰ লিপিৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অশোকৰ লিপিসমূহ প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাসৰ অতি মূল্যবান প্ৰাথমিক সমল।
-
লিপিসমূহৰ পৰা অশোকৰ নাম, উপাধি আৰু শাসন নীতি জানিব পাৰি।
-
কলিঙ্গ যুদ্ধৰ পিছত হোৱা তেওঁৰ অনুতাপৰ তথ্য পোৱা যায়।
-
ধম্মৰ মূল নীতি জানিব পাৰি।
-
ধৰ্মীয় সহনশীলতাৰ ওপৰত তেওঁৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়।
-
প্ৰজাৰ চিকিৎসা, পানী, বৃক্ষৰোপণ আদি জনকল্যাণৰ প্ৰয়াসৰ উল্লেখ আছে।
-
ধম্ম-মহামাত্ৰ আদি বিষয়াৰ কথা জানিব পাৰি।
-
বিভিন্ন অঞ্চলত লিপি পোৱাৰ পৰা মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তৃতিৰ ধাৰণা হয়।
-
প্ৰাকৃত, ব্ৰাহ্মী, খাৰোষ্ঠী, গ্ৰীক আৰু আৰামাইক ভাষা-লিপিৰ ব্যৱহাৰে সেই সময়ৰ ভাষিক বৈচিত্র্য প্ৰকাশ কৰে।
৫। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ৬০০লৈকে কৃষি সমাজত হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ এই প্ৰায় বাৰশ বছৰৰ সময়ছোৱাত কৃষি আৰু গ্ৰাম্য সমাজত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন ঘটে।
১। লোহাৰ নাঙলৰ ব্যৱহাৰঃ
গংগা উপত্যকাৰ গধুৰ আৰু সাৰুৱা মাটি চহাবলৈ লোহাৰ ফলাযুক্ত নাঙল উপযোগী হৈছিল।
২। ধান ৰোপণ পদ্ধতিঃ
কিছুমান অঞ্চলত ধানৰ পুলি ৰোপণ কৰি অধিক উৎপাদন লাভ কৰা হৈছিল।
৩। জলসিঞ্চনঃ
নাদ, জলাধাৰ, পুখুৰী আৰু খাল নিৰ্মাণ কৰি কৃষিৰ বিস্তাৰ কৰা হৈছিল।
৪। উদ্বৃত্ত উৎপাদনঃ
অধিক শস্য উৎপাদনে ৰাষ্ট্ৰক কৰ আদায় আৰু নগৰীয়া জনসংখ্যাক খাদ্য যোগানত সহায় কৰিছিল।
৫। ভূমিৰ ওপৰত অধিকাৰঃ
ভূমিদানৰ লিপিৰ পৰা ৰজা, ব্ৰাহ্মণ আৰু আন গোটৰ ভূমি অধিকাৰৰ ধাৰণা পোৱা যায়।
৬। সামাজিক বৈষম্যঃ
সকলো কৃষক সমান নাছিল। বৃহৎ ভূমিৰ মালিক, গৃহপতি আৰু সৰু কৃষকৰ মাজত আৰ্থিক পাৰ্থক্য আছিল।
৬। প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক যুগত নগৰ আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা ভাৰতত পুনৰ নগৰায়ণ তীব্ৰ হয়।
-
ৰাজধানী আৰু প্ৰশাসনিক নগৰ গঢ়ি উঠে।
-
বণিক আৰু কাৰিকৰৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়।
-
Punch-marked coins বা আঘাত-চিহ্নিত মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়।
-
গিল্ড বা শ্ৰেণী গঢ় লৈ উঠে।
-
স্থলপথ আৰু নদীপথে বাণিজ্য বৃদ্ধি পায়।
-
উপকূলীয় নগৰসমূহ বিদেশী বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰ হৈ উঠে।
-
ৰোমান সাম্ৰাজ্য, মধ্য এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে বাণিজ্যিক যোগাযোগ বৃদ্ধি পায়।
-
মৃৎপাত্ৰ, মণি, ধাতুৰ বস্তু, বস্ত্ৰ আৰু বিলাসী সামগ্ৰীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।
৭। হৰ্ষচৰিতত উল্লেখ থকা গাঁওখনৰ জীৱনৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ বাণভট্টৰ ‘হৰ্ষচৰিত’ত বিন্ধ্য অঞ্চলৰ এটা গাঁওৰ জীৱনৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। গাঁওবাসীয়ে কৃষি আৰু বনজ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। কিছুমান অঞ্চল কঠিন বা অসমান হোৱাৰ বাবে নাঙলৰ সলনি কোৰৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। গাঁওবাসীয়ে শস্য, বনজ বস্তু আৰু আন সামগ্ৰী উৎপাদন কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। এনে বৰ্ণনাই ৰাজসভা বা ৰজাৰ ইতিহাসৰ বাহিৰেও সাধাৰণ গ্ৰাম্য জীৱনৰ আভাস দিয়ে।
ঙ. পাৰ্থক্য
১। ৰাজতন্ত্ৰ আৰু গণসংঘৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
| ৰাজতন্ত্ৰ | গণসংঘ |
|---|---|
| এজন ৰজা মুখ্য শাসক | একাধিক প্ৰধানৰ পৰিষদ |
| ক্ষমতা অধিক কেন্দ্ৰীভূত | ক্ষমতা ভাগ-বতৰা কৰা |
| সাধাৰণতে বংশানুক্ৰমে ৰাজপদ | প্ৰধান ক্ষত্ৰিয় গোটৰ সদস্যসকলে শাসনত অংশ লয় |
| মগধ, কোশল আদি উদাহৰণ | বজ্জি, মল্ল আদি উদাহৰণ |
২। লিখিত আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমলৰ পাৰ্থক্য
| লিখিত সমল | প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমল |
|---|---|
| গ্ৰন্থ, সাহিত্য, বিদেশী বিৱৰণ | লিপি, মুদ্ৰা, স্থাপত্য, পাত্ৰ |
| লেখকৰ দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰভাৱ থাকিব পাৰে | বস্তুগত প্ৰমাণ দিয়ে |
| কাহিনী বা ধাৰণা প্ৰকাশ কৰে | দৈনন্দিন জীৱনৰ বাস্তৱ অৱশেষ দেখুৱায় |
চ. শুদ্ধ / অশুদ্ধ
১। সকলো মহাজনপদ ৰাজতান্ত্ৰিক আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২। মগধ ষোল্ল মহাজনপদৰ অন্যতম আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। মগধৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী পাটলিপুত্ৰ আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধঃ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী ৰাজগৃহ আছিল।
৪। মেগাস্থেনিছে ‘ইণ্ডিকা’ লিখিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। অশোকৰ সকলো লিপি সংস্কৃতত লিখা হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৬। অধিকাংশ অশোকীয় লিপি প্ৰাকৃত ভাষাত আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। কুশান ৰজাসকলে ‘দেৱপুত্ৰ’ উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। সংগম সাহিত্য প্ৰাচীন তামিল সাহিত্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। লিপিত সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনৰ সকলো তথ্য পোৱা যায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১০। লোহাৰ নাঙলে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
ছ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। ষোল্ল মহাজনপদৰ ভিতৰত _______ আটাইতকৈ শক্তিশালী হৈ উঠিছিল।
উত্তৰঃ মগধ
২। মগধৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল _______।
উত্তৰঃ ৰাজগৃহ
৩। ‘ইণ্ডিকা’ ৰচনা কৰিছিল _______।
উত্তৰঃ মেগাস্থেনিছে
৪। ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’ _______ৰ সৈতে জড়িত।
উত্তৰঃ কৌটিল্য
৫। অশোকৰ অধিকাংশ লিপিৰ ভাষা আছিল _______।
উত্তৰঃ প্ৰাকৃত
৬। ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰৰ সৈতে _______ৰ নাম জড়িত।
উত্তৰঃ জেমছ প্ৰিন্সেপ
৭। সমুদ্ৰগুপ্তৰ প্ৰশস্তি ৰচনা কৰিছিল _______।
উত্তৰঃ হৰিষেণ
৮। একে বৃত্তিৰ কাৰিকৰৰ সংঘক _______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ শ্ৰেণী বা গিল্ড
৯। বৃহৎ শিলৰ সমাধি গাঁথনিক _______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ মেগালিথ
১০। সুদৰ্শন হ্ৰদ মেৰামতি কৰিছিল _______।
উত্তৰঃ ৰুদ্ৰদামন প্ৰথম
জ. MCQ
১। ষোল্ল মহাজনপদৰ ভিতৰত আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য কোনখন?
A) মগধ
B) কুৰু
C) মৎস্য
D) চেদী
উত্তৰঃ A) মগধ
২। মগধৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী কোনখন?
A) উজ্জয়িনী
B) ৰাজগৃহ
C) তক্ষশিলা
D) কৌশাম্বী
উত্তৰঃ B) ৰাজগৃহ
৩। ‘ইণ্ডিকা’ৰ ৰচক কোন?
A) কৌটিল্য
B) হৰিষেণ
C) মেগাস্থেনিছ
D) বাণভট্ট
উত্তৰঃ C) মেগাস্থেনিছ
৪। অশোকৰ অধিকাংশ লিপিৰ ভাষা কোনটো?
A) পালি
B) সংস্কৃত
C) তামিল
D) প্ৰাকৃত
উত্তৰঃ D) প্ৰাকৃত
৫। ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰৰ সৈতে কাৰ নাম বিশেষভাৱে জড়িত?
A) জেমছ প্ৰিন্সেপ
B) মেগাস্থেনিছ
C) ফা-হিয়েন
D) প্লিনি
উত্তৰঃ A) জেমছ প্ৰিন্সেপ
৬। অশোকৰ লিপিত ব্যৱহৃত উপাধি কোনটো?
A) মহাৰাজাধিৰাজ
B) দেৱানংপিয় পিয়দসী
C) বিক্ৰমাদিত্য
D) দেৱপুত্ৰ
উত্তৰঃ B) দেৱানংপিয় পিয়দসী
৭। কুশান ৰজাসকলে কোনটো উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
A) চক্ৰৱৰ্তী
B) মহাৰাজ
C) দেৱপুত্ৰ
D) পিয়দসী
উত্তৰঃ C) দেৱপুত্ৰ
৮। প্ৰভাৱতী গুপ্তা কাৰ জীয়ৰী আছিল?
A) সমুদ্ৰগুপ্ত
B) কুমাৰগুপ্ত
C) স্কন্দগুপ্ত
D) দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত
উত্তৰঃ D) দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত
৯। মগধৰ উত্থানত কোনটো প্ৰাকৃতিক সম্পদ বিশেষ সহায়ক হৈছিল?
A) লোহা
B) পেট্ৰ’লিয়াম
C) কয়লা
D) ৰূপ
উত্তৰঃ A) লোহা
১০। সংগম সাহিত্য কোন ভাষাত ৰচিত?
A) পালি
B) তামিল
C) প্ৰাকৃত
D) সংস্কৃত
উত্তৰঃ B) তামিল
১১। সমুদ্ৰগুপ্তৰ প্ৰশস্তি কোনে ৰচনা কৰিছিল?
A) বাণভট্ট
B) কালিদাস
C) হৰিষেণ
D) কৌটিল্য
উত্তৰঃ C) হৰিষেণ
১২। সুদৰ্শন হ্ৰদ মেৰামতি কৰা শাসক কোন?
A) অশোক
B) কনিষ্ক
C) সমুদ্ৰগুপ্ত
D) ৰুদ্ৰদামন প্ৰথম
উত্তৰঃ D) ৰুদ্ৰদামন প্ৰথম
১৩। ‘গিল্ড’ৰ ভাৰতীয় নাম কোনটো?
A) শ্ৰেণী
B) গণ
C) সংঘ
D) জনপদ
উত্তৰঃ A) শ্ৰেণী
১৪। তলৰ কোনটো গণসংঘৰ উদাহৰণ?
A) মগধ
B) বজ্জি
C) কাশী
D) অবন্তী
উত্তৰঃ B) বজ্জি
১৫। ‘হৰ্ষচৰিত’ৰ লেখক কোন?
A) শূদ্ৰক
B) কালিদাস
C) বাণভট্ট
D) হৰিষেণ
উত্তৰঃ C) বাণভট্ট
১৬। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ মুখ্য ৰাজধানী কোনখন?
A) ৰাজগৃহ
B) তক্ষশিলা
C) উজ্জয়িনী
D) পাটলিপুত্ৰ
উত্তৰঃ D) পাটলিপুত্ৰ
১৭। অশোকৰ ‘ধম্ম’ৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য কোনটো?
A) ধৰ্মীয় সহনশীলতা
B) কেৱল যুদ্ধ
C) জাতিগত বৈষম্য
D) বাধ্যতামূলক ধৰ্মান্তৰ
উত্তৰঃ A) ধৰ্মীয় সহনশীলতা
১৮। প্ৰাচীন ভাৰতত বৃহৎ পৰিমাণে সোণৰ মুদ্ৰা জাৰি কৰা উল্লেখযোগ্য বংশ কোনটো?
A) নন্দ
B) কুশান
C) শুঙ্গ
D) মৌৰ্য
উত্তৰঃ B) কুশান
১৯। কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধিৰ সৈতে তলৰ কোনটো বিশেষভাৱে জড়িত?
A) পাথৰৰ কুঠাৰ
B) কেৱল পশুপালন
C) লোহাৰ ফলাযুক্ত নাঙল
D) কেৱল চিকাৰ
উত্তৰঃ C) লোহাৰ ফলাযুক্ত নাঙল
২০। ইতিহাসৰ সমল হিচাপে লিপিৰ এটা সীমাবদ্ধতা কি?
A) লিপি কেতিয়াও তাৰিখ নেদিয়ে
B) লিপিত কোনো নাম নাথাকে
C) সকলো লিপি আধুনিক
D) বহু লিপি ৰাজকীয় দৃষ্টিভংগীৰে লিখা
উত্তৰঃ D) বহু লিপি ৰাজকীয় দৃষ্টিভংগীৰে লিখা
Teacher Generate Question Answer
ৰজা, কৃষক আৰু নগৰসমূহ
১। প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক নগৰসমূহৰ শিল্প উৎপাদনৰ প্ৰমাণ আৰু হৰপ্পাৰ সৈতে পাৰ্থক্য
উত্তৰঃ প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক নগৰসমূহত মৃৎপাত্ৰ, লৌহ সজুলি, মুদ্ৰা আৰু গিল্ডৰ উপস্থিতিৰ পৰা শিল্প উৎপাদনৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
পাৰ্থক্যঃ
হৰপ্পাত উন্নত আৰু সুসংগঠিত শিল্প আছিল
প্ৰাৰম্ভিক নগৰত শিল্প বেছি স্থানীয় আৰু গিল্ডভিত্তিক আছিল
২। মহাজনপদসমূহৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যসমূহ
উত্তৰঃ
বেছিভাগত ৰাজতন্ত্ৰ শাসন ব্যৱস্থা আছিল
কিছুমানত গণসংঘ শাসন আছিল
প্ৰতিটো মহাজনপদৰ ৰাজধানী আছিল
নগৰসমূহ গড়েৰে সুৰক্ষিত আছিল
বাণিজ্য, মুদ্ৰা আৰু লোহাৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছিল
৩। ইতিহাসবিদে সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন কেনেদৰে জানে
উত্তৰঃ
লিপি আৰু শিলালিপিৰ পৰা
মৃৎপাত্ৰ, সজুলি আদি বস্তুৰ পৰা
সাহিত্য (বৌদ্ধ, জৈন)
প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষৰ পৰা
৪। লিপিতত্ত্ববিদসকলৰ সমস্যাসমূহ
উত্তৰঃ
আখৰ অস্পষ্ট বা ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা
সকলো বিষয় উল্লেখ নথকা
ভাষা বুজিবলৈ অসুবিধা
প্ৰায়েই ৰজাৰ প্ৰশংসা বেছি থাকে
৫। মৌৰ্য প্রশাসন ব্যৱস্থা আৰু অশোকৰ লিপিৰ তথ্য
উত্তৰঃ
বৈশিষ্ট্যঃ
কেন্দ্ৰীয় শাসন ব্যৱস্থা
প্ৰদেশভিত্তিক শাসন
বিষয়াসকলৰ নিযুক্তি
গুপ্তচৰ ব্যৱস্থা
অশোকৰ লিপিৰ পৰা পোৱা বিষয়ঃ
ধৰ্ম নীতি (অহিংসা, দয়া)
প্ৰজাৰ কল্যাণ
ধৰ্মীয় সহনশীলতা
নৈতিক জীৱন
৬। ডি.চি. চৰকাৰৰ উক্তিৰ ব্যাখ্যা
উত্তৰঃ
লিপিসমূহত সমাজ, ধৰ্ম, ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি আদি সকলো দিশৰ তথ্য পোৱা যায়। সেয়ে ভাৰতীয় জীৱনৰ প্ৰায় সকলো দিশ লিপিত প্ৰতিফলিত হৈছে বুলি কোৱা হৈছে।
৭। উত্তৰ মৌৰ্য যুগৰ ৰাজধৰ্মৰ নতুন ধাৰণা
উত্তৰঃ
ৰজাই ধৰ্ম অনুসৰি শাসন কৰা
প্ৰজাৰ কল্যাণক গুৰুত্ব দিয়া
বাণিজ্যৰ বিকাশ
নতুন ৰাজ্য় (চোল, চেৰা, পাণ্ড্য)ৰ উত্থান
৮। কৃষিক্ষেত্ৰৰ পৰিবর্তন (খৃঃপূঃ 600 – খৃঃ 600)
উত্তৰঃ
লোহাৰ নাঙল ব্যৱহাৰ
জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা
ৰোপণ পদ্ধতি
কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি
৯। মৌৰ্য ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূর্ণ সমল
উত্তৰঃ
১) লিখিত সমল (অর্থশাস্ত্ৰ, ইণ্ডিকা)
২) প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমল (অশোকৰ লিপি)
অতি চমু উত্তৰ (Regenerated)
১। মহাজনপদ কি?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতৰ ১৬খন বৃহৎ ৰাজ্যক মহাজনপদ বোলা হয়।
২। শক্তিশালী মহাজনপদ কোনটো?
উত্তৰঃ মগধ।
৩। মগধৰ ৰাজধানী কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰাজগৃহ।
৪। প্রতিবেদকসকল কোন?
উত্তৰঃ ৰাজকাৰ্য পৰ্যবেক্ষণ কৰা চৰকাৰী কৰ্মচাৰী।
৫। সংগম সাহিত্য কি?
উত্তৰঃ তামিল ভাষাত লিখা প্ৰাচীন সাহিত্য।
৬। মৌৰ্য পতনৰ পিছৰ শক্তিসমূহ
উত্তৰঃ চোল, চেৰা, পাণ্ড্য।
৭। অশোকৰ ধৰ্ম কি?
উত্তৰঃ দয়া, সত্য, অহিংসা, শুচিতা আদি নৈতিক নীতি।
৮। ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰ কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ জেমচ প্ৰিন্সেপ (১৮৩৮ খ্ৰীঃ)।
৯। ‘পিয়দাসী’ মানে কি?
উত্তৰঃ মনোহৰ ব্যক্তি; অশোকক বুজায়।
১০। অশোকৰ লিপিৰ ভাষা কি?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃত ভাষা (ব্ৰাহ্মী আৰু খাৰোষ্ঠী লিপি)।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post