HS 2nd Year History Chapter 11 Solution 2026 | ASSEB Class 12 History Chapter 11 উপনিবেশবাদ আৰু গ্ৰাম্য সমাজ Question Answer

উপনিবেশবাদ আৰু গ্ৰাম্য সমাজ

ক. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে কাৰ পৰা অনুমতি লৈ পূবৰ দেশসমূহৰ সৈতে বেহা-বেপাৰ আৰম্ভ কৰিছিল?

উত্তৰঃ ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথ প্ৰথমৰ পৰা।

২। পলাচীৰ যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত।

৩। কোম্পানীয়ে বংগৰ দেৱানী কেতিয়া লাভ কৰিছিল?

উত্তৰঃ ১৭৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত।

৪। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে।

৫। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৭৯৩ খ্ৰীষ্টাব্দত।

৬। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত প্ৰথমে কোন অঞ্চলত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ একাংশত।

৭। জোটদাৰসকল কোন আছিল? H.S. ’18

উত্তৰঃ বংগৰ ধনী আৰু প্ৰভাৱশালী কৃষক বা বৃহৎ ভূমিধাৰী ৰায়তসকলক জোটদাৰ বোলা হৈছিল।

৮। ‘পঞ্চম প্ৰতিবেদন’ কি?

উত্তৰঃ ১৮১৩ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভাৰতীয় প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ সম্পৰ্কে ব্ৰিটিছ সংসদত দাখিল কৰা পঞ্চম প্ৰতিবেদনখনক ‘Fifth Report’ বা ‘পঞ্চম প্ৰতিবেদন’ বোলা হয়।

৯। পঞ্চম প্ৰতিবেদন কেতিয়া দাখিল কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত।

১০। ৰাজমহল পাহাৰৰ অধিবাসীসকলক কি বুলি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ পাহাৰীয়া।

১১। পাহাৰীয়াসকলৰ মূল জীৱিকা কি আছিল?

উত্তৰঃ ঝুম খেতি, চিকাৰ আৰু বনজ সামগ্ৰী সংগ্ৰহ।

১২। সাঁওতালসকলক বসতি স্থাপনৰ বাবে দিয়া অঞ্চলটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰঃ ডামিন-ই-কোহ।

১৩। ‘ডামিন-ই-কোহ’ৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ পাহাৰৰ দাঁতি বা পাহাৰৰ পাদদেশ।

১৪। সাঁওতাল বিদ্ৰোহ কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৫৫–৫৬ খ্ৰীষ্টাব্দত।

১৫। সাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ দুজন বিখ্যাত নেতাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ সিধু আৰু কানহু মুৰ্মু।

১৬। ফ্ৰান্সিছ বুকানন কোন আছিল?

উত্তৰঃ তেওঁ এজন চিকিৎসক, প্ৰকৃতিবিদ আৰু জৰীপকাৰী আছিল।

১৭। কোন ৰাজহ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে কৃষকৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ ৰাজহ বন্দোবস্ত কৰিছিল?

উত্তৰঃ ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাত।

১৮। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাৰ সৈতে কোন দুজন ব্ৰিটিছ বিষয়াৰ নাম জড়িত?

উত্তৰঃ আলেকজেণ্ডাৰ ৰিড আৰু থমাছ মনৰো।

১৯। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৬১–৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত।

২০। ১৮৬২ চনত ব্ৰিটেইনৰ কপাহ আমদানিৰ প্ৰায় কিমান অংশ ভাৰতৰ পৰা গৈছিল?

উত্তৰঃ প্ৰায় ৯০ শতাংশ।

২১। Cotton Supply Association কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত।

২২। Cotton Supply Association-ৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰঃ আমেৰিকাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা কমাই অন্য অঞ্চলত কপাহ উৎপাদন উৎসাহিত কৰা।

২৩। দাক্ষিণাত্যৰ কৃষক বিদ্ৰোহ কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দত।

২৪। দাক্ষিণাত্যৰ কৃষক বিদ্ৰোহ প্ৰথমে ক’ত আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰঃ পুনা জিলাৰ সুপা গাঁৱত।

২৫। Deccan Riots Commission কিয় গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৭৫ চনৰ দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহৰ কাৰণ অনুসন্ধান কৰিবলৈ।

২৬। Deccan Riots Commission-ৰ প্ৰতিবেদন কেতিয়া প্ৰকাশ পায়?

উত্তৰঃ ১৮৭৮ খ্ৰীষ্টাব্দত।

২৭। Limitation Law-এ ঋণপত্ৰৰ বৈধতা কিমান বছৰত সীমাবদ্ধ কৰিছিল?

উত্তৰঃ তিনিবছৰ।

২৮। ভাৰতত প্ৰথম অসামঞ্জস্যপূর্ণ বা non-synchronous লোকপিয়ল কেতিয়া আৰম্ভ হয়?

উত্তৰঃ ১৮৭২ খ্ৰীষ্টাব্দত।

২৯। ভাৰতত প্ৰথম পূৰ্ণাঙ্গ synchronous লোকপিয়ল কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৮১ খ্ৰীষ্টাব্দত।

৩০। কোম্পানী শাসনৰ অৱসান কেতিয়া ঘটে?

উত্তৰঃ ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত।

খ. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

(প্ৰত্যেকটোৰ মূল্যাংক – ২)

১। বংগৰ জোটদাৰসকল কেনেকৈ ক্ষমতাশালী হৈছিল? H.S. ’15

উত্তৰঃ বংগত জোটদাৰসকল ধনী আৰু প্ৰভাৱশালী কৃষক আছিল। তেওঁলোকৰ বহু মাটি আছিল আৰু কেতিয়াবা হাজাৰ হাজাৰ একৰ মাটিৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিছিল। তেওঁলোকে—

১. দুখীয়া কৃষকক ঋণ দিছিল,
২. স্থানীয় বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল,
৩. বহু জমিদাৰীৰ নিলামত ভূমি ক্ৰয় কৰিছিল,
৪. ৰায়তসকলৰ ওপৰত শক্তিশালী প্ৰভাৱ ৰাখিছিল।

জমিদাৰসকল বহু সময় নগৰত অনুপস্থিত থাকিলেও জোটদাৰসকল গাঁৱতে বাস কৰা বাবে স্থানীয় সমাজত তেওঁলোকৰ ক্ষমতা অধিক হৈছিল।

২। জোটদাৰসকলে জমিদাৰৰ কর্তৃত্ব কেনেদৰে দুৰ্বল কৰিছিল?

উত্তৰঃ জোটদাৰসকলে জমিদাৰৰ খাজনা সংগ্ৰহত বাধা দিছিল আৰু কেতিয়াবা ইচ্ছাকৃতভাৱে খাজনা পৰিশোধত পলম কৰিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ অধীনস্থ ৰায়তসকলকো জমিদাৰৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত কৰিব পাৰিছিল। কোনো জমিদাৰী নিলামত উঠিলে জোটদাৰসকলে বেনামীভাৱে বা নিজৰ নামে সেই ভূমি ক্ৰয় কৰিছিল। এইদৰে তেওঁলোকে জমিদাৰৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰি নিজৰ স্থান শক্তিশালী কৰিছিল।

৩। পাহাৰীয়াসকলে বহিৰাগতসকলক কেনেদৰে গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ পাহাৰীয়াসকলে নিজৰ অৰণ্য আৰু পাহাৰক স্বতন্ত্ৰ জীৱনক্ষেত্ৰ বুলি গণ্য কৰিছিল। সেয়ে বাহিৰৰ কৃষক, জৰীপকাৰী আৰু কোম্পানীৰ বিষয়াসকলক সন্দেহৰ চকুৰে চাইছিল। বহিৰাগতসকলে জংঘল কাটি স্থায়ী কৃষি বিস্তাৰ কৰাটো তেওঁলোকৰ জীৱিকা আৰু স্বাধীনতাৰ প্ৰতি ভাবুকি আছিল। অৱশ্যে বণিকসকলৰ সৈতে কিছুমান বাণিজ্যিক সম্পৰ্কো আছিল।

৪। ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে সাঁওতালসকলে কিয় বিদ্ৰোহ কৰিছিল? H.S. ’15

উত্তৰঃ সাঁওতালসকলে নিজৰ ভূমি আৰু স্বাধীনতা হেৰুৱাবলৈ ধৰাৰ বাবে বিদ্ৰোহ কৰিছিল। মুখ্য কাৰণসমূহ আছিল—

১. জমিদাৰৰ অধিক খাজনা আৰু অত্যাচাৰ,
২. মহাজনৰ অত্যধিক সুদ আৰু ঋণৰ ফান্দ,
৩. কোম্পানীৰ ৰাজহ বিষয়াসকলৰ শোষণ,
৪. সাঁওতালৰ ভূমি বহিৰাগতসকলৰ হাতলৈ যোৱা।

এইবোৰৰ বিৰুদ্ধে ১৮৫৫–৫৬ চনত সাঁওতাল বিদ্ৰোহ সংঘটিত হয়।

৫। দাক্ষিণাত্যৰ কৃষকসকলে মহাজনৰ বিৰুদ্ধে কিয় বিদ্ৰোহ কৰিছিল?

উত্তৰঃ দাক্ষিণাত্যৰ কৃষকসকল ঋণৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছিল। মহাজনসকলে উচ্চ সুদ লোৱা, হিচাপত জালিয়াতি কৰা, ঋণ শোধ কৰাৰ পিছতো ৰচিদ নিদিয়া আৰু কৃষকৰ মাটি-সম্পত্তি দখল কৰাৰ অভিযোগ আছিল। কপাহৰ মূল্য পতনৰ পিছত কৃষকসকলে ঋণ শোধ কৰিব নোৱাৰাত তেওঁলোকৰ ক্ষোভ বৃদ্ধি পায়। ফলত ১৮৭৫ চনত মহাজনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয়।

৬। পঞ্চম প্ৰতিবেদন কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ১৮১৩ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভাৰতীয় প্ৰশাসন আৰু ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত ব্ৰিটিছ সংসদত দাখিল কৰা প্ৰতিবেদনসমূহৰ পঞ্চমখনক পঞ্চম প্ৰতিবেদন বোলা হয়।

ইয়াত—

• জমিদাৰী নিলাম,

• ৰাজহ সংগ্ৰহ,

• জমিদাৰ আৰু ৰায়তৰ অৱস্থা,

• কোম্পানীৰ ভূমি নীতি

সম্পৰ্কে বহু তথ্য আছে। সেয়ে ঔপনিবেশিক বংগৰ গ্ৰাম্য ইতিহাস অধ্যয়নৰ ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস।

৭। চৰকাৰী সমল ব্যৱহাৰৰ দুটা অসুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ

১. চৰকাৰী নথিসমূহ সাধাৰণতে শাসক আৰু বিষয়াসকলৰ দৃষ্টিভংগীৰে লিখা হয়।
২. কৃষক, শ্ৰমিক বা জনজাতীয় লোকৰ নিজস্ব অনুভৱ আৰু অভিজ্ঞতা বহু সময়ত পূৰ্ণভাৱে প্ৰকাশ নাপায়।

সেয়ে এই সমলসমূহ সমালোচনামূলকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

৮। ইতিহাসবিদসকলে চৰকাৰী নথি কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰে?

উত্তৰঃ ইতিহাসবিদসকলে চৰকাৰী প্ৰতিবেদন, জৰীপ, ৰাজহ নথি আৰু চিঠিপত্ৰ অধ্যয়ন কৰি তথ্য আহৰণ কৰে। কিন্তু সেই তথ্য পোনপটীয়াকৈ সত্য বুলি গ্ৰহণ নকৰি অন্য সমসাময়িক নথি, সংবাদপত্ৰ, স্থানীয় স্মৃতি আৰু অন্যান্য সমলৰ সৈতে তুলনা কৰে।

৯। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ যি ৰাজহ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে জমিদাৰ বা মধ্যভোগীৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিজন কৃষক বা ৰায়তৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ ভূমি ৰাজহৰ বন্দোবস্ত কৰিছিল তাক ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থা বোলা হয়। মাদ্ৰাজ আৰু বম্বে প্ৰদেশত এই ব্যৱস্থা ব্যাপকভাৱে প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

১০। ১৮৪০ৰ দশকত বম্বে অঞ্চলত ৰাজহ কিয় কমোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ বম্বে দাক্ষিণাত্যত প্ৰথমতে ৰাজহৰ পৰিমাণ অতি উচ্চ ধাৰ্য কৰা হৈছিল। শস্য উৎপাদন কমা, দুৰ্ভিক্ষ আৰু কৃষকৰ আৰ্থিক দুৰৱস্থাৰ ফলত বহু কৃষকে ৰাজহ দিব নোৱাৰিলে। এই পৰিস্থিতিত চৰকাৰে ১৮৪০ৰ দশকত বহু অঞ্চলত ৰাজহৰ দাবী হ্ৰাস কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

১১। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধৰ ভাৰতীয় কপাহ খেতিৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰিছিল?

উত্তৰঃ ১৮৬১ চনত আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত আমেৰিকাৰ পৰা ব্ৰিটেইনলৈ কপাহৰ যোগান প্ৰায় বন্ধ হয়। ফলত ভাৰতীয় কপাহৰ চাহিদা আৰু দাম বহুগুণ বৃদ্ধি পায়। বম্বে দাক্ষিণাত্যৰ কৃষকসকলে অধিক কপাহৰ খেতি আৰম্ভ কৰে আৰু মহাজনৰ পৰা অধিক ঋণ লয়। যুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত কপাহৰ দাম হ্ৰাস পোৱাত কৃষকসকল ঋণৰ সংকটত পৰে।

১২। ‘ডামিন-ই-কোহ’ কি আছিল?

উত্তৰঃ ৰাজমহল পাহাৰৰ দাঁতিত সাঁওতালসকলক বসতি স্থাপন আৰু কৃষি বিস্তাৰৰ বাবে কোম্পানীয়ে নিৰ্ধাৰণ কৰা অঞ্চলক ‘ডামিন-ই-কোহ’ বোলা হৈছিল। সাঁওতালসকলক জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰি স্থায়ী কৃষি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হৈছিল।

গ. মজলীয়া উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

(প্ৰত্যেকটোৰ মূল্যাংক – ৪)

১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দিশসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ ১৭৯৩ চনত লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে বংগত চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ অধীনত জমিদাৰে কোম্পানীক দিবলগীয়া ৰাজহ স্থায়ীভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

কোম্পানীৰ দৃষ্টিত সুবিধা

১. চৰকাৰে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ৰাজহ লাভ কৰাৰ নিশ্চয়তা পাইছিল।
২. জমিদাৰসকলক ভূমিৰ উন্নতি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছিল।
৩. কোম্পানীৰ প্ৰতি অনুগত এক জমিদাৰ শ্ৰেণী গঢ়ি তোলাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল।

নেতিবাচক ফল

১. প্ৰথমতে ৰাজহৰ পৰিমাণ অত্যধিক আছিল।
২. সময়মতে ৰাজহ দিব নোৱাৰা বহু জমিদাৰী নিলামত বিক্ৰী হয়।
৩. জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা অধিক খাজনা দাবী কৰিছিল।
৪. ৰায়তসকলৰ ওপৰত অত্যাচাৰ বৃদ্ধি পায়।
৫. কৃষিৰ উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত আশা কৰা ফল লাভ নহ’ল।
৬. জোটদাৰৰ দৰে নতুন গ্ৰাম্য শক্তিশালী গোষ্ঠীৰ উত্থান ঘটে।

২। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তই গ্ৰাম্য সমাজত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তই বংগৰ গ্ৰাম্য সমাজৰ ক্ষমতাৰ গাঁথনি সলনি কৰি পেলাইছিল।

• বহু পুৰণি জমিদাৰে ৰাজহ দিব নোৱাৰি জমিদাৰী হেৰুৱাইছিল।

• নতুন ভূমি ক্ৰেতা আৰু জোটদাৰৰ উত্থান হৈছিল।

• কৃষকৰ ওপৰত খাজনাৰ চাপ বৃদ্ধি পাইছিল।

• জমিদাৰ আৰু ৰায়তৰ মাজত সংঘাত বৃদ্ধি হৈছিল।

• ভূমি ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ পৰিমাণ বাঢ়িছিল।

• গাঁওসমূহত ধনী জোটদাৰসকলৰ স্থানীয় প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পাইছিল।

এইদৰে ঔপনিবেশিক ৰাজহ নীতিয়ে গ্ৰাম্য সমাজত নতুন শ্ৰেণীগত বৈষম্য সৃষ্টি কৰিছিল।

৩। কোৰ আৰু নাঙলৰ সংঘাত বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ৰাজমহল পাহাৰৰ পাহাৰীয়াসকলে কোৰ ব্যৱহাৰ কৰি ঝুম খেতি কৰিছিল। তেওঁলোকৰ জীৱন অৰণ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। আনহাতে সাঁওতালসকলে নাঙল ব্যৱহাৰ কৰি স্থায়ী কৃষি বিস্তাৰ কৰিছিল।

কোম্পানীয়ে সাঁওতালসকলক ৰাজমহল পাহাৰৰ দাঁতিত বসতি স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। সাঁওতালসকলে জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰি নাঙলেৰে খেতি কৰাত—

১. অৰণ্যৰ পৰিমাণ কমে,
২. পাহাৰীয়াসকলৰ জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰ সংকুচিত হয়,
৩. পাহাৰীয়াসকল পাহাৰৰ ভিতৰলৈ সৰি যাবলৈ বাধ্য হয়।

সেয়ে কোৰ আৰু নাঙল দুটা পৃথক জীৱনধাৰা আৰু ভূমি ব্যৱহাৰৰ প্ৰতীক আছিল।

৪। পাহাৰীয়াসকলে অৰণ্য কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিছিল? H.S. ’19

উত্তৰঃ পাহাৰীয়াসকলৰ জীৱন সম্পূৰ্ণৰূপে অৰণ্যৰ সৈতে জড়িত আছিল।

তেওঁলোকে—

১. জংঘলৰ সৰু অংশ কাটি আৰু জ্বলাই ঝুম খেতি কৰিছিল।
২. কোৰেৰে মাটি চহাই বিভিন্ন শস্যৰ খেতি কৰিছিল।
৩. বনজ ফল-মূল, কন্দ-মূল আৰু ঔষধি সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিছিল।
৪. চিকাৰ কৰিছিল আৰু পশুপালন কৰিছিল।
৫. খৰি আৰু অন্যান্য বনজ সামগ্ৰী সমভূমিত বিক্ৰী কৰিছিল।

তেওঁলোকে অৰণ্যক নিজৰ জীৱিকা আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ মূল ভিত্তি হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

৫। পাহাৰীয়া আৰু সাঁওতালসকলৰ জীৱনধাৰাৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ

পাহাৰীয়া

• মূলত পাহাৰ আৰু গভীৰ অৰণ্যত বাস কৰিছিল।

• ঝুম খেতি কৰিছিল।

• কোৰৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

• চিকাৰ আৰু বনজ সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।

• স্থায়ী কৃষিৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কম আছিল।

• বহিৰাগতসকলৰ প্ৰতি সন্দেহশীল আছিল।

সাঁওতাল

• জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰি স্থায়ী বসতি স্থাপন কৰিছিল।

• নাঙল ব্যৱহাৰ কৰি কৃষি কৰিছিল।

• ধান আৰু অন্যান্য শস্য উৎপাদন কৰিছিল।

• বজাৰ আৰু ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ সৈতে অধিক জড়িত হৈছিল।

• কোম্পানীয়ে তেওঁলোকক ডামিন-ই-কোহত বসতি স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল।

৬। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—

১. চৰকাৰ আৰু কৃষকৰ মাজত পোনপটীয়া ৰাজহ বন্দোবস্ত কৰা হৈছিল।
২. মধ্যভোগী জমিদাৰৰ ভূমিকা নাছিল।
৩. মাটিৰ জৰীপ আৰু উৎপাদন ক্ষমতাৰ ভিত্তিত ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
৪. ৰাজহ স্থায়ী নাছিল; সময়ে সময়ে পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা গৈছিল।
৫. কৃষকক মাটিৰ অধিকাৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ কথা কোৱা হৈছিল।
৬. ৰাজহৰ দাবী বহু সময়ত অত্যধিক হোৱাৰ বাবে কৃষকসকল ঋণী হৈ পৰিছিল।

৭। চৰকাৰী নথিসমূহৰ ইতিহাস ৰচনাত মূল্য আৰু সীমাবদ্ধতা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক যুগৰ ইতিহাস ৰচনাত চৰকাৰী নথি অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। জৰীপ প্ৰতিবেদন, ৰাজহ নথি, কমিশনৰ প্ৰতিবেদন, মানচিত্ৰ আদি উৎসৰ পৰা—

• কৃষিৰ অৱস্থা,

• ৰাজহ,

• ভূমিৰ মালিকানা,

• শস্যৰ মূল্য,

• জনসংখ্যা,

• বিদ্ৰোহ

সম্পৰ্কে তথ্য পোৱা যায়।

কিন্তু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাও আছে।

১. এইবোৰ ঔপনিবেশিক বিষয়াসকলে লিখিছিল।
২. শাসকৰ দৃষ্টিভংগী অধিক প্ৰকাশ পায়।
৩. কৃষকৰ নিজস্ব মতামত প্ৰায়ে অনুপস্থিত।
৪. কেতিয়াবা চৰকাৰৰ নীতি সঠিক দেখুৱাবলৈ তথ্য বাছনি কৰি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

সেয়ে ইতিহাসবিদসকলে এই নথিসমূহ আন সমলৰ সৈতে তুলনা কৰি ব্যৱহাৰ কৰে।

ঘ. ৰচনাধৰ্মী উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

(প্ৰত্যেকটোৰ মূল্যাংক – ৬)

১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কি? ইয়াৰ ফলাফল আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে বংগৰ দেৱানী লাভ কৰাৰ পিছত নিয়মিত আৰু স্থায়ী ভূমি ৰাজহ লাভৰ ব্যৱস্থা বিচাৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। শেষত গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে ১৭৯৩ চনত চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত প্ৰৱৰ্তন কৰে।

এই ব্যৱস্থাত জমিদাৰসকলে কোম্পানীক বছৰি দিবলগীয়া ৰাজহ স্থায়ীভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।

মূল বৈশিষ্ট্য

১. জমিদাৰসকলক ভূমিৰ মালিক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল।
২. কোম্পানীক দিবলগীয়া ৰাজহৰ পৰিমাণ স্থায়ী কৰা হৈছিল।
৩. সূৰ্যাস্তৰ আগতে নিৰ্দিষ্ট দিনত ৰাজহ জমা দিব লাগিছিল।
৪. ৰাজহ দিব নোৱাৰিলে জমিদাৰী নিলামত বিক্ৰী কৰা হৈছিল।

কোম্পানীৰ আশা

কোম্পানীয়ে ভাবিছিল যে ৰাজহ স্থায়ী হ’লে জমিদাৰে অধিক লাভৰ বাবে কৃষিৰ উন্নতি কৰিব। ইয়াৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি পাব আৰু জমিদাৰ কোম্পানীৰ অনুগত হ’ব।

বাস্তৱ ফলাফল

কিন্তু আৰম্ভণিতে ৰাজহ অতি বেছি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ফলত বহু জমিদাৰে সময়মতে ৰাজহ দিব নোৱাৰি নিজৰ জমিদাৰী হেৰুৱায়।

আনহাতে জমিদাৰে নিজৰ আয় নিশ্চিত কৰিবলৈ কৃষকৰ পৰা অধিক খাজনা আদায় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। কৃষকসকল শোষিত হয় আৰু ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।

এই সময়তে জোটদাৰ নামৰ ধনী কৃষক শ্ৰেণী শক্তিশালী হয়। তেওঁলোকে নিলামত জমিদাৰী ক্ৰয় কৰে আৰু স্থানীয় সমাজত নিজৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰে।

সেয়ে চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তই কোম্পানীৰ ৰাজহ ব্যৱস্থা সুসংগঠিত কৰিলেও গ্ৰাম্য সমাজত শোষণ, ভূমি হস্তান্তৰ আৰু সামাজিক বৈষম্য বৃদ্ধি কৰিছিল।

২। বংগৰ জোটদাৰসকলৰ উত্থান আৰু ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বংগৰ গ্ৰাম্য সমাজত জোটদাৰসকল এক শক্তিশালী শ্ৰেণী হিচাপে উত্থান ঘটায়।

জোটদাৰসকল সাধাৰণতে ধনী কৃষক আছিল। কিছুমান জোটদাৰৰ বহু শত বা হাজাৰ একৰ মাটিও আছিল।

জোটদাৰসকলৰ ক্ষমতাৰ উৎস

১. তেওঁলোকৰ বৃহৎ কৃষিভূমি আছিল।
২. দুখীয়া ৰায়তক ঋণ দিছিল।
৩. স্থানীয় বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
৪. তেওঁলোকৰ অধীনত ভাগচাষী আৰু কৃষক কাম কৰিছিল।
৫. গাঁৱৰ সমাজত তেওঁলোকৰ সামাজিক প্ৰভাৱ গভীৰ আছিল।

জমিদাৰৰ সৈতে সংঘাত

বহু জমিদাৰ নগৰত বাস কৰিছিল, কিন্তু জোটদাৰসকল গাঁৱতে থাকিছিল। ফলত কৃষকৰ ওপৰত জোটদাৰৰ পোনপটীয়া প্ৰভাৱ আছিল।

তেওঁলোকে—

• জমিদাৰৰ খাজনা সংগ্ৰহত বাধা দিছিল,

• খাজনা পৰিশোধত পলম কৰিছিল,

• ৰায়তসকলক জমিদাৰৰ বিৰুদ্ধে উৎসাহিত কৰিছিল,

• জমিদাৰী নিলামত উঠিলে বেনামীভাৱে ভূমি ক্ৰয় কৰিছিল।

এইদৰে জোটদাৰসকলে বহু অঞ্চলত জমিদাৰতকৈও অধিক স্থানীয় ক্ষমতা লাভ কৰিছিল।

৩। পাহাৰীয়া আৰু সাঁওতালসকলৰ জীৱন আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰ সংঘাত আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ৰাজমহল পাহাৰত পাহাৰীয়া আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত সাঁওতালসকলৰ জীৱনধাৰা দুটা পৃথক কৃষি আৰু ভূমি ব্যৱহাৰ পদ্ধতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল।

পাহাৰীয়াসকল

পাহাৰীয়াসকলে পাহাৰ আৰু গভীৰ অৰণ্যত বাস কৰিছিল। তেওঁলোকে—

• ঝুম খেতি,

• চিকাৰ,

• পশুপালন,

• বনজ সামগ্ৰী সংগ্ৰহ

কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল।

তেওঁলোকে কোৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু কোনো এডোখৰ মাটিত স্থায়ীভাৱে খেতি নকৰিছিল।

সাঁওতালসকল

কোম্পানীয়ে সাঁওতালসকলক ৰাজমহল পাহাৰৰ দাঁতিত আহি জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰি স্থায়ী খেতি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। তেওঁলোকক ডামিন-ই-কোহ অঞ্চলত বসতি দিয়া হৈছিল।

সাঁওতালসকলে—

• নাঙল ব্যৱহাৰ কৰিছিল,

• জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰিছিল,

• স্থায়ী খেতি কৰিছিল,

• নতুন গাঁও স্থাপন কৰিছিল।

সংঘাত

সাঁওতাল কৃষিৰ বিস্তাৰৰ ফলত অৰণ্য কমি আহে। পাহাৰীয়াসকলৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰ সংকুচিত হয় আৰু তেওঁলোক পাহাৰৰ গভীৰ অংশলৈ আঁতৰি যাবলৈ বাধ্য হয়।

সেয়ে পাহাৰীয়াৰ কোৰ আৰু সাঁওতালৰ নাঙল দুটা পৃথক জীৱনধাৰাৰ প্ৰতীক হৈ উঠে।

৪। সাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ কাৰণ আৰু ফলাফল আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ কোম্পানীৰ উৎসাহত সাঁওতালসকলে ডামিন-ই-কোহ অঞ্চলত জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰি কৃষি আৰু নতুন বসতি গঢ়ি তুলিছিল। কিন্তু কিছুদিনৰ ভিতৰতে তেওঁলোকে পুনৰ শোষণৰ সন্মুখীন হয়।

বিদ্ৰোহৰ কাৰণ

১. জমিদাৰৰ শোষণ: অধিক খাজনা দাবী কৰা হৈছিল।
২. মহাজনৰ ঋণ: উচ্চ সুদৰ ঋণত সাঁওতালসকল বন্দী হৈ পৰিছিল।
৩. ভূমি হস্তান্তৰ: ঋণ শোধ কৰিব নোৱাৰি বহু সাঁওতালে মাটি হেৰুৱাইছিল।
৪. চৰকাৰী বিষয়াৰ অত্যাচাৰ: আৰক্ষী আৰু ৰাজহ বিষয়াসকলে তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে শোষণত সহায় কৰিছিল।
৫. স্বাধীনতা হেৰুৱা: সাঁওতালসকলে অনুভৱ কৰিছিল যে ‘দিকু’ বা বহিৰাগতসকলে তেওঁলোকৰ সমাজ আৰু ভূমি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছে।

বিদ্ৰোহ

১৮৫৫ চনত সিধু আৰু কানহু মুৰ্মুৰ নেতৃত্বত সাঁওতালসকলে ব্যাপক বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰে।

তেওঁলোকে জমিদাৰ, মহাজন আৰু কোম্পানীৰ শাসনৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ ধৰে।

ফলাফল

ব্ৰিটিছে সামৰিক শক্তিৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰে। বহু সাঁওতাল নিহত হয়। পিছত সাঁওতালসকলৰ বাবে পৃথক প্ৰশাসনিক এলেকা সাঁওতাল পৰগণা সৃষ্টি কৰা হয়।

সাঁওতাল বিদ্ৰোহ ঔপনিবেশিক শোষণৰ বিৰুদ্ধে জনজাতীয় প্ৰতিবাদৰ এক উল্লেখযোগ্য অধ্যায়।

৫। দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহৰ পটভূমি আৰু কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ১৮৭৫ চনত বম্বে দাক্ষিণাত্যৰ কৃষকসকলে মহাজনৰ বিৰুদ্ধে যি বিদ্ৰোহ কৰিছিল তাক Deccan Riots বা দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ বোলা হয়।

পটভূমি

ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাত কৃষকে চৰকাৰক পোনপটীয়াকৈ ভূমি ৰাজহ দিব লাগিছিল। ৰাজহৰ পৰিমাণ বহু সময়ত অতি উচ্চ আছিল। সেয়ে কৃষকসকলে মহাজনৰ পৰা ঋণ ল’ব লগা হৈছিল।

কপাহৰ বুম

আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধৰ সময়ত আমেৰিকাৰ পৰা কপাহৰ যোগান বন্ধ হয়। ভাৰতীয় কপাহৰ চাহিদা আৰু দাম বৃদ্ধি পায়।

মহাজনসকলে কৃষকক সহজে ঋণ দিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু কৃষকে অধিক কপাহৰ খেতি কৰে।

সংকট

১৮৬৫ চনত আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত—

• আমেৰিকাৰ কপাহ পুনৰ বজাৰত আহে,

• ভাৰতীয় কপাহৰ মূল্য হ্ৰাস পায়,

• ঋণৰ যোগান কমে,

• চৰকাৰে ৰাজহৰ দাবী বৃদ্ধি কৰে।

ফলত কৃষকসকলে ঋণ শোধ কৰিব নোৱাৰিলে।

মহাজনৰ বিৰুদ্ধে ক্ষোভ

কৃষকসকলে অভিযোগ কৰিছিল যে মহাজনে—

• অধিক সুদ লয়,

• জালিয়াতি কৰে,

• ৰচিদ নিদিয়ে,

• ঋণপত্ৰত ভুল হিচাপ লিখে,

• মাটি দখল কৰে।

১৮৭৫ চনৰ মে’ মাহত সুপা গাঁৱত কৃষকসকলে মহাজনৰ ঘৰ আৰু দোকান আক্ৰমণ কৰি ঋণপত্ৰ আৰু হিচাপৰ বহী জ্বলাই দিয়ে। বিদ্ৰোহ শীঘ্ৰে অন্য অঞ্চললৈ বিয়পি পৰে।

৬। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধই দাক্ষিণাত্যৰ কৃষক সমাজত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰঃ ১৮৬১ চনত আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে ব্ৰিটেইনৰ কপাহৰ মুখ্য উৎস আছিল আমেৰিকা। যুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে আমেৰিকাৰ কপাহৰ যোগান বন্ধ হয়।

ভাৰতৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

১. ব্ৰিটিছ কপাহ ব্যৱসায়ীসকল ভাৰতীয় কপাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়।
২. ভাৰতীয় কপাহৰ দাম বহু বৃদ্ধি পায়।
৩. বম্বে দাক্ষিণাত্যৰ কৃষকসকলে খাদ্যশস্যৰ সলনি অধিক কপাহৰ খেতি কৰিবলৈ ধৰে।
৪. মহাজনসকলে কৃষকক অধিক ঋণ দিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
৫. কৃষকসকলে অধিক মাটি কপাহৰ অধীনলৈ আনে।

১৮৬২ চনৰ ভিতৰত ব্ৰিটেইনৰ কপাহ আমদানিৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ ভাৰতৰ পৰা গৈছিল।

কিন্তু ১৮৬৫ চনত যুদ্ধ শেষ হোৱাৰ লগে লগে আমেৰিকান কপাহ পুনৰ বজাৰত আহে। ভাৰতীয় কপাহৰ মূল্য হঠাৎ কমি যায়। কৃষকৰ আয় কমে কিন্তু ঋণৰ বোজা থাকি যায়।

এই আৰ্থিক সংকটেই পৰৱৰ্তী দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহৰ অন্যতম পটভূমি সৃষ্টি কৰে।

৭। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থা কি? ইয়াৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থা আছিল এনে এক ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা য’ত চৰকাৰে জমিদাৰৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰত্যেক কৃষক বা ৰায়তৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ ৰাজহ বন্দোবস্ত কৰিছিল।

আলেকজেণ্ডাৰ ৰিড আৰু থমাছ মনৰোৰ সৈতে এই ব্যৱস্থাৰ বিকাশ জড়িত।

বৈশিষ্ট্য

১. কৃষকক ভূমিৰ অধিকাৰী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।
২. জমিদাৰ বা মধ্যভোগী নাছিল।
৩. চৰকাৰী বিষয়াই ভূমি জৰীপ কৰিছিল।
৪. মাটিৰ উৎপাদন ক্ষমতাৰ ভিত্তিত ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
৫. ৰাজহ স্থায়ী নাছিল আৰু সময়ে সময়ে পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।

সুবিধা

• চৰকাৰ আৰু কৃষকৰ মাজত পোনপটীয়া সম্পৰ্ক সৃষ্টি হৈছিল।

• মধ্যভোগীৰ ভূমিকা কমিছিল।

• কৃষকৰ ভূমিৰ ওপৰত কিছু অধিকাৰ স্বীকৃত হৈছিল।

অসুবিধা

• ৰাজহৰ নিৰিখ বহু সময়ত অত্যধিক আছিল।

• বেয়া ফচলৰ সময়তো ৰাজহৰ চাপ থাকিছিল।

• কৃষক মহাজনৰ ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈছিল।

• ঋণ আৰু ভূমি হেৰুওৱাৰ সমস্যা বৃদ্ধি পাইছিল।

এই কাৰণে ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাই কৃষকৰ অৱস্থা আশা কৰা অনুসৰি উন্নত কৰিব পৰা নাছিল।

৮। পঞ্চম প্ৰতিবেদন ইতিহাসৰ উৎস হিচাপে কিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ? ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা কি?

উত্তৰঃ পঞ্চম প্ৰতিবেদন ১৮১৩ চনত ব্ৰিটিছ সংসদত দাখিল কৰা হৈছিল। ই কোম্পানীৰ ভাৰতীয় প্ৰশাসনৰ ওপৰত এক বিস্তৃত চৰকাৰী প্ৰতিবেদন।

গুৰুত্ব

ইয়াৰ পৰা—

• চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত,

• জমিদাৰৰ ৰাজহ বকেয়া,

• জমিদাৰী নিলাম,

• ভূমি ৰাজহ,

• কৃষকৰ অৱস্থা,

• কোম্পানীৰ প্ৰশাসন

সম্পৰ্কে বহু তথ্য পোৱা যায়।

সীমাবদ্ধতা

ই আছিল ব্ৰিটিছ সংসদৰ আগত কোম্পানীৰ শাসন পৰ্যালোচনা কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুত চৰকাৰী নথি। সেয়ে ইয়াত—

১. কোম্পানীৰ বিষয়াসকলৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰাধান্য পায়।
২. জমিদাৰ আৰু কৃষকৰ নিজস্ব কণ্ঠ সীমিত।
৩. কিছুমান পৰিসংখ্যা বা মন্তব্য কোম্পানীৰ নীতিৰ সমালোচনা বা সমৰ্থনৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহৃত হৈছিল।

সেয়ে ইয়াক অন্য উৎসৰ সৈতে মিলাই ব্যৱহাৰ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।

ঙ. চমুটোকা

১। জোটদাৰ

বংগৰ ধনী আৰু বৃহৎ ভূমিধাৰী কৃষকসকলক জোটদাৰ বোলা হৈছিল। তেওঁলোকে গাঁৱত ঋণ, বাণিজ্য, ভূমি আৰু ৰায়তৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।

২। পঞ্চম প্ৰতিবেদন

১৮১৩ চনত ব্ৰিটিছ সংসদত দাখিল কৰা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভাৰতীয় প্ৰশাসন আৰু ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিবেদন।

৩। ডামিন-ই-কোহ

ৰাজমহল পাহাৰৰ পাদদেশত সাঁওতালসকলক জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰি কৃষি কৰিবলৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা অঞ্চল।

৪। ফ্ৰান্সিছ বুকানন

এজন স্কটিছ চিকিৎসক, প্ৰকৃতিবিদ আৰু জৰীপকাৰী। কোম্পানীৰ হৈ ভাৰতৰ বহু অঞ্চল জৰীপ কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদ, কৃষি আৰু সমাজৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰিছিল।

৫। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থা

চৰকাৰ আৰু কৃষকৰ মাজত পোনপটীয়া ভূমি ৰাজহ বন্দোবস্তৰ ব্যৱস্থা।

৬। Deccan Riots

১৮৭৫ চনত দাক্ষিণাত্যৰ কৃষকসকলে মহাজনৰ ঋণ-শোষণৰ বিৰুদ্ধে সংঘটিত কৰা বিদ্ৰোহ।

৭। Limitation Law

ঋণৰ পুৰণি নথিৰ ওপৰত অনন্তকাল দাবী চলি নাথাকিবলৈ ঋণ চুক্তিৰ আইনী বৈধতা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে সীমাবদ্ধ কৰা আইন। ঋণপত্ৰ সাধাৰণতে তিনি বছৰৰ পিছত নতুনকৈ লিখাব লাগিছিল।

চ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা

১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত ______ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৭৯৩

২। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ সৈতে ______ নাম জড়িত।
উত্তৰঃ লৰ্ড কৰ্ণৱালিছ

৩। ধনী কৃষকসকলক বংগত ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ জোটদাৰ

৪। ৰাজমহল পাহাৰৰ লোকসকলক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ পাহাৰীয়া

৫। সাঁওতালসকলৰ বসতি অঞ্চলক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ ডামিন-ই-কোহ

৬। সাঁওতাল বিদ্ৰোহ ______ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৫৫

৭। সাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ দুজন নেতা আছিল ______ আৰু ______।
উত্তৰঃ সিধু, কানহু

৮। দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ ______ চনত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৭৫

৯। দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ প্ৰথমে ______ গাঁৱত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ সুপা

১০। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ ______ ৰ পৰা ______ চনলৈ হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৬১, ১৮৬৫

১১। পঞ্চম প্ৰতিবেদন ______ চনত দাখিল কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮১৩

১২। কৃষকৰ সৈতে চৰকাৰৰ পোনপটীয়া ৰাজহ বন্দোবস্তক ______ ব্যৱস্থা বোলা হয়।
উত্তৰঃ ৰায়তৱাৰী

১৩। পাহাৰীয়াসকলে প্ৰধানকৈ ______ খেতি কৰিছিল।
উত্তৰঃ ঝুম

১৪। সাঁওতালসকলে স্থায়ী কৃষিৰ বাবে ______ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ নাঙল

১৫। Deccan Riots Commission-ৰ প্ৰতিবেদন ______ চনত দাখিল হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৭৮

ছ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ

১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত ১৭৯৩ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

২। জোটদাৰসকল সাধাৰণতে দৰিদ্ৰ ভূমিহীন বনুৱা আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৩। পাহাৰীয়াসকল ঝুম খেতিৰ সৈতে জড়িত আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৪। সাঁওতালসকলে নাঙলেৰে স্থায়ী কৃষি কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৫। ডামিন-ই-কোহ দাক্ষিণাত্যত অৱস্থিত আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৬। সাঁওতাল বিদ্ৰোহ ১৮৫৫–৫৬ চনত হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৭। পঞ্চম প্ৰতিবেদন ১৯১৩ চনত দাখিল কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৮। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাত জমিদাৰ আছিল চৰকাৰ আৰু কৃষকৰ মাজৰ বাধ্যতামূলক মধ্যভোগী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৯। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতীয় কপাহৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১০। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত ভাৰতীয় কপাহৰ দাম আৰু বৃদ্ধি পাইছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

১১। দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ ১৮৭৫ চনত সংঘটিত হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১২। কৃষকসকলে দাক্ষিণাত্য বিদ্ৰোহত ঋণপত্ৰ ধ্বংস কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৩। চৰকাৰী নথি সদায় সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

১৪। ফ্ৰান্সিছ বুকানন এজন জৰীপকাৰীও আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৫। জোটদাৰসকলে জমিদাৰৰ ক্ষমতাক কেতিয়াবা প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

জ. বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)

১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

A) লৰ্ড ডালহৌচী
B) লৰ্ড ৱেলেছলী
C) লৰ্ড কৰ্ণৱালিছ
D) লৰ্ড ক্যানিং

উত্তৰঃ C) লৰ্ড কৰ্ণৱালিছ

২। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কেতিয়া আৰম্ভ হয়?

A) ১৭৯৩
B) ১৭৫৭
C) ১৮১৩
D) ১৭৬৫

উত্তৰঃ A) ১৭৯৩

৩। বংগৰ ধনী কৃষকসকলক কি বোলা হৈছিল?

A) পাহাৰীয়া
B) জোটদাৰ
C) সাঁওতাল
D) ফৌজদাৰ

উত্তৰঃ B) জোটদাৰ

৪। পঞ্চম প্ৰতিবেদন কেতিয়া প্ৰকাশ পায়?

A) ১৭৯৩
B) ১৮৫৫
C) ১৮৭৫
D) ১৮১৩

উত্তৰঃ D) ১৮১৩

৫। ৰাজমহল পাহাৰৰ অধিবাসীসকলক কি বোলা হৈছিল?

A) পাহাৰীয়া
B) ৰায়ত
C) জোটদাৰ
D) তালুকদাৰ

উত্তৰঃ A) পাহাৰীয়া

৬। সাঁওতালসকলৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত অঞ্চলটোৰ নাম কি?

A) মহলৱাৰী
B) ডামিন-ই-কোহ
C) দাক্ষিণাত্য
D) দোআব

উত্তৰঃ B) ডামিন-ই-কোহ

৭। সাঁওতাল বিদ্ৰোহ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?

A) ১৮৭৫
B) ১৮৫৭
C) ১৮৫৫
D) ১৮৩০

উত্তৰঃ C) ১৮৫৫

৮। তলৰ কোনজন সাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ নেতা?

A) তিতুমীৰ
B) বিৰসা মুণ্ডা
C) নানাচাহেব
D) সিধু মুৰ্মু

উত্তৰঃ D) সিধু মুৰ্মু

৯। পাহাৰীয়াসকলৰ মূল কৃষি পদ্ধতি কি আছিল?

A) ঝুম খেতি
B) বাগিচা কৃষি
C) বৃহৎ নাঙল কৃষি
D) যান্ত্ৰিক কৃষি

উত্তৰঃ A) ঝুম খেতি

১০। ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থাত চৰকাৰে কাৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ বন্দোবস্ত কৰিছিল?

A) জমিদাৰৰ সৈতে
B) কৃষকৰ সৈতে
C) মহাজনৰ সৈতে
D) জোটদাৰৰ সৈতে

উত্তৰঃ B) কৃষকৰ সৈতে

১১। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?

A) ১৮৫৫
B) ১৮৭৫
C) ১৮৬১
D) ১৮৬৫

উত্তৰঃ C) ১৮৬১

১২। আমেৰিকাৰ গৃহযুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতত কোন শস্যৰ চাহিদা অত্যধিক বৃদ্ধি পাইছিল?

A) ধান
B) ঘেঁহু
C) নীল
D) কপাহ

উত্তৰঃ D) কপাহ

১৩। দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ কেতিয়া হৈছিল?

A) ১৮৭৫
B) ১৮৫৫
C) ১৮৮৫
D) ১৮৬১

উত্তৰঃ A) ১৮৭৫

১৪। দাক্ষিণাত্য বিদ্ৰোহ প্ৰথমে ক’ত আৰম্ভ হৈছিল?

A) মুম্বাই
B) সুপা
C) কলকাতা
D) ৰাজমহল

উত্তৰঃ B) সুপা

১৫। Deccan Riots Commission কিয় গঠন কৰা হৈছিল?

A) সাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ তদন্তৰ বাবে
B) চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত বাতিল কৰিবলৈ
C) দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ তদন্ত কৰিবলৈ
D) কপাহৰ খেতি বন্ধ কৰিবলৈ

উত্তৰঃ C) দাক্ষিণাত্য কৃষক বিদ্ৰোহ তদন্ত কৰিবলৈ

১৬। পঞ্চম প্ৰতিবেদন কোন দেশৰ সংসদত দাখিল কৰা হৈছিল?

A) ভাৰত
B) ফ্ৰান্স
C) আমেৰিকা
D) ব্ৰিটেইন

উত্তৰঃ D) ব্ৰিটেইন

১৭। ফ্ৰান্সিছ বুকানন কোন আছিল?

A) চিকিৎসক আৰু জৰীপকাৰী
B) মোগল সম্ৰাট
C) সাঁওতাল নেতা
D) জোটদাৰ

উত্তৰঃ A) চিকিৎসক আৰু জৰীপকাৰী

১৮। জোটদাৰসকলৰ ক্ষমতাৰ এটা মুখ্য ভিত্তি কি আছিল?

A) চৰকাৰী চাকৰি
B) ভূমি আৰু ঋণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ
C) বিদেশী সেনাবাহিনী
D) ধৰ্মীয় পদ

উত্তৰঃ B) ভূমি আৰু ঋণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ

১৯। পাহাৰীয়াৰ কোৰ আৰু সাঁওতালৰ নাঙলে কি সূচায়?

A) দুটা যুদ্ধাস্ত্ৰ
B) দুটা ধৰ্ম
C) দুটা পৃথক কৃষি জীৱনধাৰা
D) দুটা ৰাজহ ব্যৱস্থা

উত্তৰঃ C) দুটা পৃথক কৃষি জীৱনধাৰা

২০। ঋণপত্ৰৰ আইনী দাবী তিনিবছৰত সীমাবদ্ধ কৰা আইন কোনটো?

A) Permanent Settlement
B) Fifth Report
C) Ryotwari Act
D) Limitation Law

উত্তৰঃ D) Limitation Law

Teacher Generate Question Answer
উপনিবেশবাদ আৰু গ্ৰাম্য সমাজ

১। বঙ্গৰ জোটদাৰ বিলাক কিয়/কেনেকৈ ক্ষমতাশীল হৈছিল?

উত্তৰঃ বংগত ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ সময়ত চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাত বৃহৎ পৰিবর্তন আহিছিল। এই ব্যৱস্থাত জমিদাৰসকলৰ তলত জোটদাৰ নামৰ মধ্যম শ্ৰেণীৰ খেতিয়কসকলৰ উত্থান হৈছিল। জোটদাৰসকলে ডাঙৰ ডাঙৰ মাটি দখল কৰি বহু ৰায়তৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোকে কৃষকসকলৰ পৰা খাজনা সংগ্ৰহ কৰি নিজৰ আৰ্থিক শক্তি বৃদ্ধি কৰিছিল। জমিদাৰসকল বহুসময় নগৰত বাস কৰাৰ বাবে গ্ৰামাঞ্চলত জোটদাৰসকল অধিক প্ৰভাৱশালী হৈ পৰিছিল। তদুপৰি, কোম্পানীৰ ৰাজহ নীতিৰ অসংগতিৰ ফলত স্থানীয় স্তৰত জোটদাৰসকলে অধিক ক্ষমতা লাভ কৰে আৰু সমাজত শক্তিশালী গোষ্ঠী হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।

২। জোটদাৰ বিলাকে জমিদাৰৰ কর্তৃত্ব কেনেকৈ উলাই কৰিছিল?

উত্তৰঃ
জোটদাৰসকলে বিভিন্ন উপায়ে জমিদাৰৰ কর্তৃত্ব উলাই কৰিছিল। তেওঁলোকে ৰায়তৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি জমিদাৰৰ খাজনা সংগ্ৰহ প্ৰচেষ্টা ব্যাহত কৰিছিল। জোটদাৰসকলে ইচ্ছাকৃতভাৱে জমিদাৰক খাজনা দিয়া বিলম্ব কৰিছিল আৰু বহু সময়ত কম পৰিমাণে দিছিল। জমিদাৰৰ জমিদাৰী নিলামত উঠিলে জোটদাৰসকলে সেইবোৰ কিনি ল’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল। যিহেতু তেওঁলোকে গাঁৱৰ মাজত বাস কৰিছিল, সেয়ে ৰাইজৰ সমৰ্থন লাভ কৰিছিল। আনহাতে, জমিদাৰসকল দূৰত বাস কৰাৰ বাবে স্থানীয় নিয়ন্ত্ৰণ দুৰ্বল হৈছিল। এই সকলো কাৰণত জোটদাৰসকলে জমিদাৰৰ ক্ষমতা প্ৰায়েই হ্ৰাস কৰিছিল।

৩। পাহাৰীয়া বিলাকে বহিৰাগতক কেনেদৰে গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ
পাহাৰীয়া লোকসকলে সাধাৰণতে বহিৰাগতসকলক সন্দেহ আৰু ভয়ৰে চাইছিল। তেওঁলোকে অৰণ্য আৰু পাহাৰত বাস কৰি জুম খেতি, চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহমূলক জীৱন যাপন কৰিছিল। বহিৰাগত জৰীপকাৰী বা শাসকৰ আগমনে তেওঁলোকৰ জীৱনধাৰাত বিঘ্ন ঘটাইছিল। সেয়ে তেওঁলোকে সহজে বহিৰাগতক গ্ৰহণ নকৰিছিল। তথাপিও বণিকসকলে বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে পাহাৰীয়াসকলক ধন দিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল। সমভূমিৰ কৃষকসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সংঘাতো হৈছিল। সামগ্ৰিকভাৱে পাহাৰীয়াসকলে নিজৰ স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰিবলৈ বহিৰাগতৰ প্ৰতি সতৰ্ক মনোভাৱ ৰাখিছিল।

৪। বৃটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে সন্থালসকলে কিয় বিদ্ৰোহ কৰিছিল?

উত্তৰঃ
সন্থালসকলে বৃটিছ শাসন, জমিদাৰ আৰু মহাজনৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল। বৃটিছসকলে নতুন ভূমি ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰি সন্থালসকলৰ ভূমি দখল কৰিছিল। মহাজনসকলে অত্যাধিক সুদে ঋণ দি তেওঁলোকক ঋণৰ ফাঁদত পেলাইছিল। জমিদাৰসকলে খাজনা বৃদ্ধি কৰি জোৰ-জুলুম চলাইছিল। ইয়াৰ ফলত সন্থালসকলৰ জীৱন দুৰ্বিষহ হৈ পৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ভূমি আৰু অধিকাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ ১৮৫৫-৫৬ চনত সন্থাল বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰে। এই বিদ্ৰোহ বৃটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে এক শক্তিশালী প্ৰতিবাদ আছিল।

৫। দাক্ষিণাত্যৰ লোকসকলে মহাজনৰ বিৰুদ্ধে কিয় বিদ্ৰোহ কৰিছিল?

উত্তৰঃ
দাক্ষিণাত্যত কৃষকসকলে মহাজনৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল। মহাজনসকলে অধিক সুদে ঋণ দি কৃষকসকলক ঋণৰ জালত পেলাইছিল। কৃষকসকলে ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰাত তেওঁলোকৰ মাটি আৰু সম্পত্তি কঢ়িয়াই লোৱা হৈছিল। বৃটিছৰ কৰ নীতিৰ ফলত কৃষকৰ অৱস্থা অধিক শোচনীয় হৈছিল। ১৮৭৫ চনত ডেক্কান বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয়, য’ত কৃষকসকলে মহাজনৰ ঘৰ আক্ৰমণ কৰি ঋণৰ নথিপত্ৰ জ্বলাই দিয়ে। এই বিদ্ৰোহ মহাজনৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে এক প্ৰতিবাদ আছিল।

চমু ৰচনা (Regenerated)
৯। পাহাৰীয়া আৰু সন্থালৰ জীৱনধাৰাৰ পাৰ্থক্য

উত্তৰঃ
পাহাৰীয়া আৰু সন্থালসকলৰ জীৱনধাৰাত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছিল। পাহাৰীয়াসকলে পাহাৰত বাস কৰি জুম খেতি, চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহমূলক জীৱন যাপন কৰিছিল। তেওঁলোক অধিক স্বতন্ত্ৰ আৰু অৰণ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। আনহাতে, সন্থালসকলে সমভূমিত স্থায়ী কৃষি কৰিছিল আৰু খেতিত অধিক নিৰ্ভৰশীল আছিল। পাহাৰীয়াসকলে বহিৰাগতৰ প্ৰতি সন্দেহ প্ৰকাশ কৰিছিল, কিন্তু সন্থালসকলে নতুন অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰিছিল। এইদৰে দুয়ো গোষ্ঠীৰ জীৱন পদ্ধতি আৰু সামাজিক সংগঠন পৃথক আছিল।

১০। আমেৰিকাৰ গৃহ যুদ্ধৰ প্ৰভাৱ

উত্তৰঃ
আমেৰিকাৰ গৃহ যুদ্ধ (১৮৬১–৬৫)ৰ ফলত ইউৰোপত কপাহৰ অভাৱ দেখা দিয়ে। তাৰ ফলত ভাৰতৰ কপাহৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়। ভাৰতীয় কৃষকসকলে অধিক লাভৰ আশাত কপাহ খেতি বৃদ্ধি কৰে। কপাহৰ দাম বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে কৃষকসকল লাভবান হৈছিল। কিন্তু যুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত কপাহৰ দাম হঠাৎ কমি যায়, যাৰ ফলত কৃষকসকল লোকচানত পৰে। ইয়াৰ ফলত কৃষকৰ আৰ্থিক সংকট বৃদ্ধি পায়।

১১। চৰকাৰী সমল ব্যৱহাৰৰ অসুবিধা

উত্তৰঃ
চৰকাৰী সমলসমূহ একপক্ষীয় হ’ব পাৰে, কাৰণ এইবোৰ শাসকসকলৰ দৃষ্টিভংগীৰে লিখা হয়। এইবোৰত সাধাৰণ মানুহৰ দুখ-কষ্ট সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰতিফলিত নহ’ব পাৰে। বহু সময়ত লেখকসকলৰ নিজস্ব পক্ষপাতিত্ব থাকে। সেয়ে এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত সতর্কতা অৱলম্বন কৰা প্রয়োজন।

১২। চৰকাৰী নথি ব্যৱহাৰ কেনেদৰে কৰা হয়?

উত্তৰঃ
ইতিহাসবিদসকলে চৰকাৰী নথি বিশ্লেষণ কৰি তথ্য আহৰণ কৰে। তেওঁলোকে এই নথিবোৰ আন উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰি সত্যতা যাচাই কৰে। পক্ষপাতিত্ব বিচাৰি উলিয়াই সতর্কভাৱে ব্যৱহাৰ কৰে।

১৬। জোটদাৰৰ প্ৰভাৱ (উদাহৰণ)

উত্তৰঃ (ক) জোটদাৰে ৰায়তৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিছিল।
(খ) জমিদাৰৰ খাজনা সংগ্ৰহ ব্যাহত কৰিছিল।

৩০। ১৮৪০ দশকত বম্বেত খাজনা হ্ৰাস কিয় কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ খেতিৰ উৎপাদন হ্ৰাস আৰু কৃষকৰ দুখ-দুৰ্দশাৰ বাবে খাজনা হ্ৰাস কৰা হৈছিল।