HS 2nd Year History Chapter 3 Solution 2026 | ASSEB Class 12 History Chapter 3 বন্ধুত্ব, জাতি আৰু শ্ৰেণী, প্ৰাৰম্ভিক সমাজ Question Answer

বন্ধুত্ব, জাতি আৰু শ্ৰেণী

প্ৰাৰম্ভিক সমাজ — মহাভাৰতৰ আধাৰত

ক. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মহাভাৰতৰ যুদ্ধ কিয় আৰু কাৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰঃ হস্তিনাপুৰৰ ৰাজসিংহাসন আৰু ক্ষমতাৰ অধিকাৰক কেন্দ্ৰ কৰি পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱৰ মাজত মহাভাৰতৰ যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল।

২। মহাভাৰতৰ সমালোচনামূলক সংস্কৰণৰ কাম কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰঃ পুনেৰ ভাণ্ডাৰকাৰ অৰিয়েণ্টেল ৰিছাৰ্চ ইনষ্টিটিউট (BORI)-ত ১৯১৯ চনত মহাভাৰতৰ সমালোচনামূলক সংস্কৰণৰ কাম আৰম্ভ হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ভি. এছ. সুকথাঙ্কাৰ এই প্ৰকল্পৰ মুখ্য সম্পাদক বা General Editor হৈছিল।

৩। ভি. এছ. সুকথাঙ্কাৰ কেতিয়া মহাভাৰতৰ Critical Edition-ৰ General Editor হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯২৫ চনত।

৪। মহাভাৰতৰ সমালোচনামূলক সংস্কৰণ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰায় কিমান সময় লাগিছিল?

উত্তৰঃ প্ৰায় ৪৭ বছৰ, ১৯১৯ৰ পৰা ১৯৬৬ চনলৈ।

৫। সম্পূৰ্ণ Critical Edition কেতিয়া প্ৰকাশ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ২২ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৬৬ তাৰিখে।

৬। মহাভাৰতৰ Critical Edition প্ৰস্তুত কৰোঁতে প্ৰায় কিমান পাণ্ডুলিপি পৰীক্ষা কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ প্ৰায় ১,২৫৯খন পাণ্ডুলিপি পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।

৭। স্বজনীয়তা বা Kinship কাক বোলে?

উত্তৰঃ ৰক্তসম্পৰ্ক, বিবাহ বা পৰিয়ালিক সম্পৰ্কৰ দ্বাৰা মানুহক পৰস্পৰৰ সৈতে যুক্ত কৰি ৰখা সামাজিক সম্বন্ধক স্বজনীয়তা (Kinship) বোলা হয়।

৮। পিতৃসূত্ৰীয় বা পিতৃপ্ৰধান বংশধাৰা কি?

উত্তৰঃ যি ব্যৱস্থাত বংশ, নাম, সম্পত্তি বা ৰাজসিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰ সাধাৰণতে পিতৃৰ ফালৰ পৰা পুত্ৰলৈ আগবাঢ়ে তাক পিতৃসূত্ৰীয় বা Patriliny বোলা হয়।

৯। মাতৃসূত্ৰীয় বংশধাৰা কি?

উত্তৰঃ যি ব্যৱস্থাত বংশীয় পৰিচয় আৰু স্বজনীয়তাৰ মূল ধাৰা মাতৃৰ ফালৰ পৰা নিৰ্ধাৰিত হয় তাক মাতৃসূত্ৰীয় বা Matriliny বোলা হয়।

১০। বহুপতি বিবাহ কি?

উত্তৰঃ এগৰাকী মহিলাই একে সময়তে একাধিক পতি গ্ৰহণ কৰা বিবাহ পদ্ধতিক বহুপতি বিবাহ (Polyandry) বোলা হয়।

১১। বহুপত্নী বিবাহ কি?

উত্তৰঃ এজন পুৰুষে একে সময়তে একাধিক পত্নী গ্ৰহণ কৰা প্ৰথাক বহুপত্নী বিবাহ (Polygyny) বোলা হয়।

১২। দ্ৰৌপদী কোন আছিল?

উত্তৰঃ দ্ৰৌপদী আছিল পাঞ্চালৰ ৰজা দ্ৰুপদৰ কন্যা আৰু পাঁচ পাণ্ডৱৰ পত্নী।

১৩। দ্ৰৌপদীৰ বিবাহ কোন বিবাহ পদ্ধতিৰ উদাহৰণ?

উত্তৰঃ বহুপতি বিবাহৰ উদাহৰণ।

১৪। ধৰ্মশাস্ত্ৰত বিবাহ কিমান প্ৰকাৰৰ বুলি উল্লেখ আছে?

উত্তৰঃ আঠ প্ৰকাৰৰ।

১৫। সেই আঠ প্ৰকাৰৰ বিবাহ কি কি?

উত্তৰঃ ব্ৰাহ্ম, দৈৱ, আৰ্ষ, প্ৰজাপত্য, অসুৰ, গান্ধৰ্ব, ৰাক্ষস আৰু পৈশাচ। মনুস্মৃতিত এই আঠ প্ৰকাৰৰ বিবাহৰ উল্লেখ আছে।

১৬। গান্ধৰ্ব বিবাহ কি?

উত্তৰঃ পুৰুষ আৰু মহিলাৰ পাৰস্পৰিক ইচ্ছা আৰু সন্মতিৰ ভিত্তিত হোৱা বিবাহক গান্ধৰ্ব বিবাহ বোলা হৈছিল।

১৭। বহিৰ্বিবাহ কি?

উত্তৰঃ নিজৰ গোত্ৰ বা নিৰ্দিষ্ট আত্মীয় গোটৰ বাহিৰৰ ব্যক্তিৰ সৈতে বিবাহ কৰাক বহিৰ্বিবাহ (Exogamy) বোলা হয়।

১৮। অন্তৰ্বিবাহ কি?

উত্তৰঃ নিজৰ জাতি, উপজাতি বা কোনো নিৰ্দিষ্ট সামাজিক গোটৰ ভিতৰতে বিবাহ কৰাৰ নিয়মক অন্তৰ্বিবাহ (Endogamy) বোলা হয়।

১৯। গোত্ৰ কি?

উত্তৰঃ প্ৰাচীন ব্ৰাহ্মণ্য সমাজত কোনো এজন বৈদিক ঋষিৰ পৰা বংশোদ্ভৱ হোৱা বুলি ধৰা পৰিয়াল বা বংশগোটক গোত্ৰ বোলা হৈছিল।

২০। গোত্ৰ ব্যৱস্থা কেতিয়াৰ পৰা অধিক সুসংগঠিত হয়?

উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ চনৰ পিছৰ পৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত গোত্ৰ ব্যৱস্থা অধিক সুসংগঠিত হৈ উঠে বুলি ইতিহাসবিদসকলে অনুমান কৰে।

২১। গোত্ৰৰ দুটা প্ৰধান নিয়ম লিখা।

উত্তৰঃ

১. বিবাহৰ পিছত মহিলাই সাধাৰণতে পিতৃৰ গোত্ৰ এৰি স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছিল।
২. একে গোত্ৰৰ পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত বিবাহ নিষিদ্ধ বুলি বিবেচিত হৈছিল।

২২। ‘পুত’ বা ‘পুতা’ শব্দৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ প্ৰাকৃত ভাষাত ‘পুত’ বা ‘পুতা’ মানে পুত্ৰ। যেনে— ‘গৌতমীপুত’ মানে গৌতমীৰ পুত্ৰ।

২৩। গান্ধাৰী কোন আছিল?

উত্তৰঃ গান্ধাৰী আছিল ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পত্নী আৰু কৌৰৱসকলৰ মাতৃ।

২৪। গান্ধাৰীয়ে দুৰ্যোধনক কি উপদেশ দিছিল?

উত্তৰঃ তেওঁ দুৰ্যোধনক পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ আৰু সংঘাত এৰাই চলিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল।

২৫। দ্ৰোণাচাৰ্য কোন আছিল?

উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্য কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱ ৰাজকুমাৰসকলৰ অস্ত্ৰবিদ্যা আৰু ধনুৰ্বিদ্যাৰ শিক্ষক আছিল।

২৬। একলব্য কোন আছিল?

উত্তৰঃ একলব্য আছিল নিষাদ গোষ্ঠীৰ এজন দক্ষ ধনুৰ্বিদ। মহাভাৰতৰ কাহিনীত তেওঁ দ্ৰোণক গুৰু বুলি মানি নিজে অনুশীলন কৰি ধনুৰ্বিদ্যাত পাৰদৰ্শী হোৱা বুলি বৰ্ণিত হৈছে।

২৭। অশ্বত্থামা কোন আছিল?

উত্তৰঃ অশ্বত্থামা আছিল দ্ৰোণাচাৰ্যৰ পুত্ৰ।

২৮। হিড়িম্বা কোন আছিল?

উত্তৰঃ হিড়িম্বা মহাভাৰতত বৰ্ণিত এক বনবাসী/ৰাক্ষসী নাৰী, যাক ভীমে বিবাহ কৰিছিল।

২৯। ঘটোৎকচ কোন আছিল?

উত্তৰঃ ঘটোৎকচ আছিল ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ পুত্ৰ।

৩০। ‘বাঘ সদৃশ পতি’ বুলি কাক বৰ্ণনা কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ভীমক।

৩১। মাতঙ্গ কোন আছিল?

উত্তৰঃ বৌদ্ধ কাহিনীত মাতঙ্গক সমাজৰ নিম্ন বা চণ্ডাল গোটত জন্মগ্ৰহণ কৰা বোধিসত্ত্বৰূপী চৰিত্ৰ হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে। এই কাহিনীৰ মাধ্যমে জন্মভিত্তিক সামাজিক উচ্চ-নীচ ধাৰণাক প্ৰশ্ন কৰা হৈছিল।

৩২। চণ্ডাল কাক বোলা হৈছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মশাস্ত্ৰত সমাজৰ বৰ্ণব্যৱস্থাৰ একেবাৰে বাহিৰত আৰু ‘অস্পৃশ্য’ বুলি গণ্য কৰা কিছুমান গোটক চণ্ডাল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।

৩৩। চণ্ডালসকলৰ সৈতে জড়িত কাম কি আছিল?

উত্তৰঃ ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় বিধানত মৃতদেহ সৎকাৰ, মৃত্যুদণ্ড কাৰ্যকৰী কৰা আৰু মৃত বস্তু বা প্ৰাণীৰ সৈতে জড়িত কিছুমান কাম চণ্ডালসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰা হৈছিল।

৩৪। স্ত্রীধন কি?

উত্তৰঃ বিবাহৰ সময়ত বা বিবাহৰ আগ-পিছত নাৰীয়ে পিতৃ-মাতৃ, ভাতৃ, স্বামী বা আত্মীয়ৰ পৰা লাভ কৰা ব্যক্তিগত সম্পত্তি আৰু উপহাৰক স্ত্রীধন বোলা হৈছিল। মনুস্মৃতিত স্ত্রীধনৰ কেইবাটাও উৎস উল্লেখ কৰা হৈছে।

৩৫। মহাভাৰতৰ বিষয়বস্তু ইতিহাসবিদসকলে কি দুটা ভাগত ভাগ কৰে?

উত্তৰঃ

১. বৰ্ণনাত্মক অংশ (Narrative)
২. উপদেশমূলক বা শিক্ষামূলক অংশ (Didactic)

৩৬। মহাভাৰতত আনুমানিক কিমান শ্লোক আছে?

উত্তৰঃ প্ৰচলিত মহাভাৰতত এক লাখৰো অধিক শ্লোক আছে। Critical Edition-ৰ গৃহীত পাঠত প্ৰায় ৮৯,০০০ৰ অধিক শ্লোক আছে।

৩৭। অষ্টাধ্যায়ীৰ ৰচক কোন?

উত্তৰঃ পাণিনি।

৩৮। ‘মৃচ্ছকটিক’ গ্ৰন্থৰ ৰচক কোন?

উত্তৰঃ পৰম্পৰাগতভাৱে শূদ্ৰক।

৩৯। ‘মুদ্ৰাৰাক্ষস’ নাটকৰ ৰচক কোন?

উত্তৰঃ বিশাখদত্ত।

৪০। ‘কুন্তী আৰু নিষাদী’ গল্পৰ ৰচক কোন?

উত্তৰঃ মহাশ্বেতা দেৱী।

খ. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। পিতৃসূত্ৰীয় আৰু মাতৃসূত্ৰীয় বংশব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰঃ

পিতৃসূত্ৰীয় ব্যৱস্থাঃ

• বংশ পিতৃৰ ফালৰ পৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।

• সম্পত্তি আৰু ৰাজসিংহাসনৰ অধিকাৰ সাধাৰণতে পুত্ৰলৈ যায়।

• পুত্ৰ জন্মক অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।

মাতৃসূত্ৰীয় ব্যৱস্থাঃ

• বংশীয় পৰিচয় মাতৃৰ ফালৰ পৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।

• মাতৃৰ আত্মীয়গোটৰ গুৰুত্ব বেছি।

• সম্পত্তি বা সামাজিক অধিকাৰ মাতৃৰ বংশধাৰাৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে।

২। প্ৰাচীন ভাৰতত পিতৃসূত্ৰীয় আদৰ্শ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

উত্তৰঃ ৰাজবংশ, সম্পত্তি আৰু ক্ষমতাৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখিবলৈ পিতৃসূত্ৰীয় আদৰ্শ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। সাধাৰণতে পিতৃৰ পিছত পুত্ৰক উত্তৰাধিকাৰী বুলি ধৰা হৈছিল। মহাভাৰতৰ মূল সংঘাতো কুৰুবংশৰ ৰাজসিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰৰ সৈতে জড়িত।

৩। গোত্ৰ ব্যৱস্থাৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰঃ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ মাজভাগত ব্ৰাহ্মণসকলে নিজৰ বংশীয় পৰিচয় সুস্পষ্ট কৰিবলৈ বৈদিক ঋষিসকলৰ নাম অনুসৰি বিভিন্ন গোত্ৰত নিজকে সংগঠিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। একে গোত্ৰৰ লোকসকলক একেজন ঋষিৰ বংশধৰ বুলি ধৰা হৈছিল। সেয়েহে গোত্ৰৰ মূল উদ্দেশ্য ‘সমাজৰ সকলো শ্ৰেণী বিভাজন’ কৰা নাছিল; ই মূলত বংশ-পৰিচয় আৰু বিবাহৰ নিয়মৰ সৈতে জড়িত আছিল।

৪। ব্ৰাহ্মণ্য বিবাহৰ নিয়ম সকলো মানুহে মানি চলিছিল নে?

উত্তৰঃ নহয়। ধৰ্মসূত্ৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰত আদৰ্শ বিবাহৰ বহু নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল যদিও বাস্তৱ সমাজত যথেষ্ট বৈচিত্র্য আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে—

• দ্ৰৌপদীৰ বহুপতি বিবাহ,

• ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ বিবাহ,

• ব্যক্তিগত পছন্দভিত্তিক গান্ধৰ্ব বিবাহ,

• কিছুমান ৰাজবংশীয় মহিলাই পিতৃৰ গোত্ৰৰ নাম বজাই ৰখা

আদিয়ে দেখুৱায় যে শাস্ত্ৰীয় বিধান সদায় বাস্তৱ সমাজত কঠোৰভাৱে পালন কৰা হোৱা নাছিল।

৫। মনুস্মৃতি অনুসৰি পুৰুষে কি কি উপায়ে সম্পত্তি আহৰণ কৰিব পাৰিছিল?

উত্তৰঃ মনুস্মৃতিত পুৰুষৰ সম্পত্তি আহৰণৰ কেইবাটাও স্বীকৃত উপায় উল্লেখ কৰা হৈছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত—

১. উত্তৰাধিকাৰ,
২. লাভ বা সন্ধান,
৩. ক্ৰয়,
৪. বিজয়,
৫. বিনিয়োগ বা ধন ধাৰ দিয়া,
৬. কৰ্মৰ পৰা উপাৰ্জন,
৭. উপহাৰ গ্ৰহণ

আদি আছিল।

৬। নাৰীৰ সম্পত্তি বা স্ত্রীধনৰ উৎস কি আছিল?

উত্তৰঃ নাৰীয়ে বিবাহৰ সময়ত অগ্নিৰ সন্মুখত পোৱা উপহাৰ, বিবাহ যাত্ৰাৰ সময়ত পোৱা সম্পদ, মৰমৰ উপহাৰ আৰু পিতৃ, মাতৃ বা ভাতৃৰ পৰা পোৱা সম্পদ আদি স্ত্রীধনৰ অন্তৰ্গত আছিল।

৭। পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰৰ মাজত বৈষম্য আছিল নে?

উত্তৰঃ আছিল। ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আদৰ্শত পৈতৃক সম্পত্তিৰ মুখ্য উত্তৰাধিকাৰী পুত্ৰসকল আছিল। মহিলাসকলৰ নিজৰ স্ত্রীধনৰ ওপৰত কিছু অধিকাৰ স্বীকৃত আছিল যদিও ভূমি, ৰাজসিংহাসন আৰু পাৰিবাৰিক সম্পত্তিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ অধিকাৰ তুলনামূলকভাৱে সীমিত আছিল।

৮। মনুস্মৃতি অনুসৰি পৈতৃক সম্পত্তি কেনেদৰে ভাগ কৰাৰ কথা কোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ পিতৃ-মাতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত পৈতৃক সম্পত্তি সাধাৰণতে পুত্ৰসকলৰ মাজত ভাগ কৰাৰ কথা কোৱা হৈছিল আৰু জ্যেষ্ঠ পুত্ৰই বিশেষ অংশ লাভ কৰিব পাৰিছিল। এই আদৰ্শে পিতৃসূত্ৰীয় সম্পত্তি ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰিছিল।

৯। দ্ৰোণ আৰু একলব্যৰ কাহিনীৰ সামাজিক তাৎপৰ্য কি?

উত্তৰঃ দ্ৰোণ ৰাজকুমাৰসকলৰ অস্ত্ৰশিক্ষক আছিল। নিষাদ গোষ্ঠীৰ একলব্য দ্ৰোণৰ ওচৰত শিক্ষাগ্ৰহণ কৰিব বিচাৰিছিল যদিও স্বীকৃতি লাভ নকৰাত নিজে অনুশীলন কৰি অসাধাৰণ ধনুৰ্বিদ হৈ উঠে। পিছত দ্ৰোণে ‘গুৰুদক্ষিণা’ হিচাপে তেওঁৰ সোঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলি বিচাৰে। এই কাহিনীয়ে শিক্ষাৰ সুবিধা, সামাজিক মৰ্যাদা আৰু জন্মভিত্তিক বৈষম্যৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।

১০। দ্ৰোণ, হিড়িম্বা আৰু মাতঙ্গৰ কাহিনীয়ে কি দেখুৱায়?

উত্তৰঃ

• দ্ৰোণ জন্মসূত্ৰে ব্ৰাহ্মণ হলেও অস্ত্ৰবিদ্যা শিক্ষা দিছিল।

• হিড়িম্বা ব্ৰাহ্মণ্য সামাজিক নিয়মৰ বাহিৰৰ বনবাসী সমাজৰ নাৰী হিচাপে উপস্থাপিত।

• মাতঙ্গ নিম্ন সামাজিক গোটত জন্মিলেও আধ্যাত্মিক উৎকৰ্ষ লাভ কৰা চৰিত্ৰ।

এই কাহিনীসমূহে দেখুৱায় যে শাস্ত্ৰত বৰ্ণৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট জীৱিকা নিৰ্ধাৰণ কৰা হলেও বাস্তৱ সমাজ অধিক জটিল আৰু বৈচিত্ৰ্যময় আছিল।

১১। বৰ্ণধৰ্ম কি?

উত্তৰঃ ধৰ্মসূত্ৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—এই চাৰিটা বৰ্ণৰ বাবে যিবোৰ আদৰ্শ কৰ্তব্য আৰু জীৱিকা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল, সেইবোৰক বৰ্ণধৰ্ম বোলা হয়।

১২। চাৰিও বৰ্ণৰ আদৰ্শ জীৱিকা কি আছিল?

উত্তৰঃ

ব্ৰাহ্মণঃ বেদ অধ্যয়ন আৰু অধ্যাপন, যজ্ঞ কৰা আৰু কৰোৱা, দান দিয়া আৰু গ্ৰহণ কৰা।

ক্ষত্ৰিয়ঃ যুদ্ধ কৰা, প্ৰজাক ৰক্ষা কৰা, শাসন কৰা আৰু দান দিয়া।

বৈশ্যঃ কৃষি, পশুপালন আৰু বাণিজ্য।

শূদ্ৰঃ আন তিনিটা বৰ্ণৰ সেৱা কৰা—এইটোৱেই ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আদৰ্শত মুখ্য দায়িত্ব বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।

১৩। সকলো শাসক ক্ষত্ৰিয় আছিল নে?

উত্তৰঃ নহয়। ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মশাস্ত্ৰত ৰাজশাসন ক্ষত্ৰিয়ৰ আদৰ্শ কৰ্তব্য বুলি কোৱা হৈছিল, কিন্তু বাস্তৱ ইতিহাসত বহু শাসক এই আদৰ্শৰ সৈতে মিল নাখাইছিল। মৌৰ্যসকলৰ সামাজিক উৎপত্তিক লৈ মতভেদ আছিল; শকসকলক বহু ব্ৰাহ্মণ্য গ্ৰন্থত ‘ম্লেচ্ছ’ বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল। সেয়ে বাস্তৱ ৰাজনীতি বৰ্ণশাস্ত্ৰীয় নিয়মত সম্পূৰ্ণ আবদ্ধ নাছিল।

১৪। জাতি বা Caste শব্দটো ক’ৰ পৰা আহিছে?

উত্তৰঃ ইংৰাজী Caste শব্দটো পৰ্তুগীজ casta শব্দৰ পৰা আহিছে। ষোড়শ শতিকাৰ পৰ্তুগীজ পৰ্যটকসকলে ভাৰতীয় সামাজিক গোট বৰ্ণনা কৰিবলৈ এই শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

১৫। বৰ্ণ আৰু জাতিৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ বৰ্ণ আছিল ব্ৰাহ্মণ্য গ্ৰন্থত উল্লিখিত চাৰি ভাগৰ আদৰ্শ সামাজিক বিন্যাস। কিন্তু জাতি আছিল বাস্তৱ সমাজত পোৱা বহু সংখ্যক জন্মভিত্তিক পেছাগত আৰু সামাজিক গোট। জাতিৰ সংখ্যা চাৰিটাত সীমাবদ্ধ নাছিল।

১৬। চণ্ডালসকলৰ সামাজিক অৱস্থা কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মশাস্ত্ৰত চণ্ডালসকলক বৰ্ণব্যৱস্থাৰ বাহিৰত আৰু অত্যন্ত নিম্ন সামাজিক মৰ্যাদাৰ গোট হিচাপে দেখুওৱা হৈছিল। তেওঁলোকৰ বাসস্থান, পোছাক, ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী আৰু কাম-কাজৰ ওপৰতো পৃথক বিধান আৰোপ কৰা হৈছিল।

১৭। চীনা বৌদ্ধ পৰ্যটকসকলে চণ্ডালসকলৰ বিষয়ে কি উল্লেখ কৰিছে?

উত্তৰঃ ফা-হিয়েন আৰু পৰৱৰ্তী চীনা পৰ্যটকৰ বিৱৰণৰ পৰা জানিব পাৰি যে কিছুমান নগৰত চণ্ডাল বা সমাজৰ ‘অস্পৃশ্য’ বুলি গণ্য কৰা গোটসমূহ পৃথক অঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোকৰ সৈতে উচ্চ সামাজিক গোটৰ যোগাযোগ সীমিত ৰাখিবলৈ বিভিন্ন সামাজিক নিয়ম পালন কৰা হৈছিল।

১৮। বৌদ্ধধৰ্মে জন্মভিত্তিক সামাজিক উচ্চ-নীচৰ বিষয়ে কি দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ বহু বৌদ্ধ গ্ৰন্থত জন্মৰ সলনি ব্যক্তিৰ আচৰণ, নৈতিকতা আৰু কৰ্মক অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ব্ৰাহ্মণ কেৱল জন্মৰ বাবেই শ্ৰেষ্ঠ—এই দাবীক বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ বহু কাহিনী আৰু উপদেশে প্ৰশ্ন কৰিছিল। অৱশ্যে প্ৰাচীন বাস্তৱ সমাজত সামাজিক বৈষম্য সম্পূৰ্ণ বিলুপ্ত হোৱা নাছিল।

১৯। মহাভাৰতৰ কাহিনী কেৱল যুদ্ধৰ কাহিনী নে?

উত্তৰঃ নহয়। মহাভাৰতত যুদ্ধৰ লগতে—

• পৰিয়াল আৰু স্বজনীয়তা,

• বিবাহ,

• উত্তৰাধিকাৰ,

• জাতি আৰু বৰ্ণ,

• মহিলাৰ অৱস্থান,

• সম্পত্তি,

• ৰাজনীতি,

• ধৰ্ম আৰু নৈতিকতা

আদি বহু বিষয় আলোচনা কৰা হৈছে। সেয়ে ইতিহাসবিদসকলে প্ৰাচীন সমাজ অধ্যয়নৰ সমল হিচাপে মহাভাৰত ব্যৱহাৰ কৰে।

২০। সাহিত্যিক উৎস বিশ্লেষণ কৰোঁতে ইতিহাসবিদসকলে কি কি কথা বিবেচনা কৰে?

উত্তৰঃ

১. গ্ৰন্থখন কোন ভাষাত লিখা।
২. কেতিয়া ৰচনা কৰা হৈছিল।
৩. কাৰ দ্বাৰা বা কোন সামাজিক গোটে লিখিছিল।
৪. কাৰ বাবে লিখা হৈছিল।
৫. গ্ৰন্থখনৰ উদ্দেশ্য কি আছিল।
৬. বৰ্ণনাত্মক নে উপদেশমূলক।
৭. গ্ৰন্থৰ বিভিন্ন অংশ একে সময়ত ৰচিত নে পৰৱৰ্তী সংযোজন।
৮. আদৰ্শ বিধান আৰু বাস্তৱ সামাজিক আচৰণৰ মাজত কিমান পাৰ্থক্য আছিল।

গ. মজলীয়া উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। পিতৃতান্ত্ৰিক বা পিতৃসূত্ৰীয় আদৰ্শ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতৰ বহু ৰাজপৰিয়ালত পিতৃসূত্ৰীয় ব্যৱস্থা অনুসৰণ কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাৰ কেইটামান মুখ্য কাৰণ আছিল—

১. সম্পত্তি পিতৃৰ পৰা পুত্ৰলৈ হস্তান্তৰ কৰা।
২. ৰাজসিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰ পুত্ৰৰ হাতত ৰখা।
৩. ৰাজবংশৰ নাম আৰু বংশধাৰা বজাই ৰখা।
৪. পুত্ৰক পৰিয়ালৰ ধৰ্মীয় কৰ্তব্য সম্পন্নকাৰী বুলি গণ্য কৰা।
৫. ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰখা।

মহাভাৰতত পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱৰ সিংহাসনসংক্রান্ত সংঘাতে পিতৃসূত্ৰীয় উত্তৰাধিকাৰৰ গুৰুত্ব স্পষ্ট কৰে। কিন্তু এই আদৰ্শ সকলো সমাজত একে ধৰণে পালন হোৱা নাছিল।

২। মহাভাৰত এজন লেখকৰ দ্বাৰা ৰচিত হৈছিল বুলি ক’ব পাৰি নে?

উত্তৰঃ মহাভাৰত পৰম্পৰাগতভাৱে ব্যাসৰ ৰচনা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। কিন্তু আধুনিক ইতিহাসবিদসকলৰ মতে ই এজন ব্যক্তিৰ দ্বাৰা একে সময়তে ৰচিত হোৱা গ্ৰন্থ নহয়।

ইয়াৰ কাৰণ—

১. গ্ৰন্থখন বহু শতিকা ধৰি বিকশিত হৈছিল।
২. ইয়াত বিভিন্ন সময়ৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ধাৰণা দেখা যায়।
৩. প্ৰথম অৱস্থাৰ তুলনাত পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰ আকাৰ বহুগুণ বৃদ্ধি পায়।
৪. সূত বা চাৰণসকলে বীৰগাথা মৌখিকভাৱে প্ৰচাৰ কৰিছিল।
৫. পিছলৈ ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতসকলে বহু উপদেশমূলক অংশ সংযোজন কৰে।
৬. বিভিন্ন অঞ্চলৰ পাণ্ডুলিপিত পাঠভেদ আছিল।

সেয়ে মহাভাৰতক দীৰ্ঘ সময় ধৰি বহু স্তৰত গঢ় লৈ উঠা এক যৌগিক গ্ৰন্থ বুলি কোৱাই অধিক যুক্তিসংগত।

৩। মহাভাৰতৰ Critical Edition কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ BORI-ৰ পণ্ডিতসকলে ভাৰত আৰু বিদেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলত পোৱা মহাভাৰতৰ বহু পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহ কৰে। সেইবোৰৰ পাঠ পৰস্পৰৰ সৈতে তুলনা কৰি অধিকাংশ পাণ্ডুলিপিত উমৈহতীয়াভাৱে পোৱা অংশ চিনাক্ত কৰা হয়।

এই প্ৰকল্প—

• ১৯১৯ চনত আৰম্ভ হয়,

• ভি. এছ. সুকথাঙ্কাৰে পিছলৈ General Editor হিচাপে নেতৃত্ব দিয়ে,

• প্ৰায় ১,২৫৯খন পাণ্ডুলিপি পৰ্যালোচনা কৰা হয়,

• ১৯৬৬ চনত সম্পূৰ্ণ Critical Edition প্ৰকাশ পায়।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল বিভিন্ন পাঠভেদৰ মাজৰ পৰা সম্ভৱপৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু উমৈহতীয়া পাঠ পুনৰ্গঠন কৰা।

৪। ব্ৰাহ্মণ্য বিবাহ পদ্ধতিৰ আদৰ্শ আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ধৰ্মশাস্ত্ৰত বিবাহৰ নিয়ম কঠোৰভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। গোত্ৰৰ বাহিৰত বিবাহ, জাতিৰ ভিতৰত বিবাহ আৰু কন্যাই স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰা আদৰ্শ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

কিন্তু বাস্তৱ সমাজত—

• বহুপতি বিবাহ আছিল,

• বহুপত্নী বিবাহ আছিল,

• গান্ধৰ্ব বিবাহৰ দৰে পছন্দভিত্তিক বিবাহ আছিল,

• ভীমে হিড়িম্বাক বিবাহ কৰিছিল,

• কিছুমান ৰাজবংশীয় নাৰীয়ে নিজৰ পিতৃগোত্ৰৰ পৰিচয় বজাই ৰাখিছিল।

সেয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় বিধানক সেই সময়ৰ সকলো মানুহে পালন কৰা বাস্তৱ আইন বুলি ধৰা উচিত নহয়। ই মূলত ব্ৰাহ্মণ্য আদৰ্শক প্ৰকাশ কৰিছিল।

৫। লিংগ বৈষম্য প্ৰাচীন সমাজত কিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ বহু অংশ পিতৃতান্ত্ৰিক হোৱাৰ বাবে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক অধিকাৰত পাৰ্থক্য আছিল।

১. পৈতৃক সম্পত্তি সাধাৰণতে পুত্ৰই লাভ কৰিছিল।
২. ৰাজসিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰ সাধাৰণতে পুত্ৰৰ আছিল।
৩. মহিলাৰ জীৱন বিবাহ আৰু মাতৃত্বৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত কৰা হৈছিল।
৪. বিবাহৰ পিছত স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণৰ নিয়ম আছিল।
৫. তথাপিও মহিলা সম্পূৰ্ণ সম্পত্তিহীন নাছিল; স্ত্রীধনৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ অধিকাৰ স্বীকৃত আছিল।
৬. প্ৰভাৱতী গুপ্তাৰ দৰে কিছুমান মহিলাই ৰাজনৈতিক আৰু সম্পত্তিগত ক্ষমতাও প্ৰয়োগ কৰিছিল।

সেয়ে লিংগ বৈষম্য স্পষ্ট আছিল যদিও সকলো নাৰীৰ অৱস্থা একে নাছিল।

৬। দ্ৰোণ আৰু একলব্যৰ কাহিনীৰে জাতি আৰু সামাজিক বৈষম্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ একলব্য নিষাদ গোষ্ঠীৰ দক্ষ যুৱক আছিল। তেওঁ দ্ৰোণৰ ওচৰত ধনুৰ্বিদ্যা শিকিবলৈ বিচাৰিছিল, কিন্তু দ্ৰোণে তেওঁক নিজৰ ৰাজকুমাৰ শিষ্যসকলৰ সৈতে গ্ৰহণ কৰা নাছিল। তাৰ পিছত একলব্যই দ্ৰোণৰ প্ৰতিমূৰ্তিক গুৰু বুলি মানি নিজে অনুশীলন কৰি অসাধাৰণ ধনুৰ্বিদ হয়।

যেতিয়া তেওঁৰ কৌশল অৰ্জুনতকৈও অধিক যেন দেখা যায়, তেতিয়া দ্ৰোণে গুৰুদক্ষিণা হিচাপে তেওঁৰ সোঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলি বিচাৰে।

এই কাহিনীৰ পৰা—

• সামাজিক গোটভেদে শিক্ষাৰ সুযোগৰ পাৰ্থক্য,

• ক্ষমতাশালী গোটৰ বিশেষ সুবিধা,

• যোগ্যতা আৰু জন্মৰ মাজৰ সংঘাত

আদি বুজিব পাৰি।

৭। চণ্ডালসকলৰ অৱস্থা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আদৰ্শত চণ্ডালসকলক চাৰি বৰ্ণৰ বাহিৰত স্থান দিয়া হৈছিল। তেওঁলোকক ‘অস্পৃশ্য’ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

মনুস্মৃতি আদি গ্ৰন্থত—

১. গাঁৱৰ বাহিৰত বাস কৰাৰ কথা,
২. পৃথক পাত্ৰ ব্যৱহাৰ,
৩. মৃত লোকৰ কাপোৰ ব্যৱহাৰ,
৪. লোহাৰ অলংকাৰ পৰিধান,
৫. মৃতদেহ আৰু অশুচি বুলি গণ্য কৰা কামৰ সৈতে জড়িত থকা

আদি বিধানৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

চীনা পৰ্যটকৰ বিৱৰণেও কিছুমান নিম্ন সামাজিক গোট নগৰৰ মূল বসতিৰ পৰা পৃথককৈ বাস কৰাৰ কথা সূচায়।

৮। চাৰিও বৰ্ণৰ আদৰ্শ কৰ্তব্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মসূত্ৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰত সমাজক ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—এই চাৰিটা বৰ্ণত বিভক্ত কৰি প্ৰত্যেকৰ বাবে আদৰ্শ কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।

ব্ৰাহ্মণঃ

• বেদ পঢ়া-পঢ়োৱা,

• যজ্ঞ কৰা-কৰোৱা,

• দান গ্ৰহণ আৰু দান কৰা।

ক্ষত্ৰিয়ঃ

• যুদ্ধ,

• প্ৰজাৰ সুৰক্ষা,

• শাসন,

• দান।

বৈশ্যঃ

• কৃষি,

• পশুপালন,

• বাণিজ্য।

শূদ্ৰঃ

• আন তিনিটা বৰ্ণৰ সেৱা কৰা।

কিন্তু বাস্তৱ জীৱনত মানুহে সদায় এই আদৰ্শ অনুসৰি পেছা গ্ৰহণ কৰা নাছিল।

ঘ. ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ

১। বন্ধুত্ব বা স্বজনীয়তা, জাতি আৰু শ্ৰেণীৰ অধ্যয়নত মহাভাৰতৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মহাভাৰত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজ অধ্যয়নৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সাহিত্যিক সমল। ই কেৱল কৌৰৱ-পাণ্ডৱৰ যুদ্ধৰ কাহিনী নহয়; ইয়াত পৰিয়াল, বিবাহ, সম্পত্তি, উত্তৰাধিকাৰ, জাতি, বৰ্ণ আৰু লিংগ সম্পৰ্কে বহু তথ্য আৰু সামাজিক আদৰ্শ প্ৰকাশ পাইছে।

১। স্বজনীয়তাঃ
কুৰুবংশৰ উত্তৰাধিকাৰ, পাণ্ডৱ-কৌৰৱৰ সম্পৰ্ক আৰু সিংহাসনৰ অধিকাৰৰ সংঘাতে পিতৃসূত্ৰীয় সমাজৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়।

২। বিবাহ পদ্ধতিঃ
দ্ৰৌপদীৰ বহুপতি বিবাহ, ভীম-হিড়িম্বাৰ বিবাহ আদি ঘটনাই বিবাহৰ বাস্তৱ বৈচিত্র্য দেখুৱায়।

৩। জাতিগত পাৰ্থক্যঃ
একলব্যৰ কাহিনীয়ে নিষাদৰ দৰে সামাজিক গোটৰ অৱস্থান আৰু শিক্ষা লাভৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্যৰ কথা উত্থাপন কৰে।

৪। বৰ্ণধৰ্মঃ
দ্ৰোণ ব্ৰাহ্মণ হৈও অস্ত্ৰশিক্ষক আছিল। ইয়াৰ পৰা দেখা যায় যে আদৰ্শ বৰ্ণধৰ্ম আৰু বাস্তৱ জীৱিকা সদায় একে নাছিল।

৫। নাৰীৰ অৱস্থানঃ
দ্ৰৌপদী, কুন্তী, গান্ধাৰী আদি চৰিত্ৰৰ পৰা নাৰীৰ সামাজিক ভূমিকা, মাতৃত্ব আৰু বিবাহ সম্পৰ্কে ধাৰণা লাভ কৰা যায়।

সেয়ে মহাভাৰতৰ পাঠক ইতিহাসবিদে বাস্তৱ ঘটনাৰ নিখুঁত প্ৰতিবেদন বুলি নহয়, বৰং সামাজিক আদৰ্শ, সংঘাত আৰু পৰিৱৰ্তন বুজিবলৈ অন্য সমলৰ সৈতে তুলনা কৰি ব্যৱহাৰ কৰে।

২। সাহিত্যিক সমল বিশ্লেষণ কৰোঁতে ইতিহাসবিদসকলে কি কি দিশত গুৰুত্ব দিয়ে?

উত্তৰঃ সাহিত্যিক উৎসৰ পৰা ইতিহাস ৰচনা কৰোঁতে কেৱল গ্ৰন্থত লিখা কথাক সঁচা বুলি গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইতিহাসবিদে সমালোচনামূলক পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে।

প্ৰথমতে— ভাষাঃ
গ্ৰন্থখন সংস্কৃত, পালি, প্ৰাকৃত, তামিল বা আন কোন ভাষাত ৰচিত সেয়া চোৱা হয়।

দ্বিতীয়তে— ৰচনাকালঃ
গ্ৰন্থৰ বিভিন্ন অংশ কোন সময়ত লিখা হৈছিল তাক নিৰ্ণয় কৰা হয়।

তৃতীয়তে— লেখকঃ
লেখক কোন সামাজিক গোটৰ আৰু তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী কি আছিল তাক বিবেচনা কৰা হয়।

চতুৰ্থতে— পাঠক বা শ্ৰোতাঃ
গ্ৰন্থখন পুৰোহিত, ৰাজসভা, সাধাৰণ মানুহ নে বিশেষ কোনো গোটৰ বাবে ৰচিত হৈছিল সেয়া জানিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।

পঞ্চমতে— বিষয়বস্তুঃ
গ্ৰন্থৰ অংশ বৰ্ণনাত্মক নে উপদেশমূলক সেয়া পৃথক কৰা হয়।

ষষ্ঠতে— আদৰ্শ আৰু বাস্তৱৰ পাৰ্থক্যঃ
ধৰ্মশাস্ত্ৰত ‘কি কৰা উচিত’ বুলি কোৱা কথাক বাস্তৱ সমাজত সকলোৱে পালন কৰিছিল বুলি ধৰা নহয়।

সপ্তমতে— আন সমলৰ সৈতে তুলনাঃ
লিপি, প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ, মুদ্ৰা আৰু আন সাহিত্যৰ সৈতে তথ্য মিলাই চোৱা হয়।

এই পদ্ধতিৰে ইতিহাসবিদে সাহিত্যিক উৎসৰ সীমাবদ্ধতা চিনাক্ত কৰি অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য ইতিহাস ৰচনা কৰে।

৩। মনুস্মৃতি অনুসৰি পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সম্পত্তি আহৰণৰ উপায় আলোচনা কৰা। ইয়াৰ পৰা লিংগ বৈষম্য কেনেকৈ প্ৰকাশ পায়?

উত্তৰঃ মনুস্মৃতিত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সম্পত্তি আহৰণৰ নিয়ম পৃথকভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছিল।

পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত উত্তৰাধিকাৰ, ক্ৰয়, বিজয়, উপাৰ্জন, বিনিয়োগ, সন্ধান বা লাভ আৰু উপহাৰ আদি বিভিন্ন উৎসে সম্পত্তি লাভ স্বীকৃত হৈছিল।

মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত মূলত বিবাহৰ সৈতে জড়িত বা আত্মীয়ৰ পৰা পোৱা সম্পত্তিক স্ত্রীধন হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত—

• বিবাহৰ অগ্নিৰ সন্মুখত দিয়া উপহাৰ,

• বিবাহ যাত্ৰাৰ সময়ৰ উপহাৰ,

• মৰমৰ উপহাৰ,

• পিতৃৰ পৰা পোৱা,

• মাতৃৰ পৰা পোৱা,

• ভাতৃৰ পৰা পোৱা সম্পত্তি

আদি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

ইয়াৰ পৰা দেখা যায় যে পুৰুষক স্বতন্ত্ৰ উপাৰ্জন আৰু পৈতৃক উত্তৰাধিকাৰৰ অধিক সুযোগ দিয়া হৈছিল; আনহাতে নাৰীৰ সম্পত্তিৰ মুখ্য উৎস আত্মীয় আৰু বিবাহৰ সৈতে জড়িত আছিল। সেয়ে সম্পত্তিৰ ক্ষেত্ৰত স্পষ্ট লিংগ বৈষম্য আছিল। তথাপিও স্ত্রীধনৰ স্বীকৃতিয়ে নাৰীৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ কিছু অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

৪। প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজত জাতি আৰু বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ব্ৰাহ্মণ্য গ্ৰন্থত সমাজক আদৰ্শভাৱে চাৰিটা বৰ্ণত ভাগ কৰা হৈছিল—ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। প্ৰত্যেক বৰ্ণৰ বাবে পৃথক কৰ্তব্য আৰু জীৱিকা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।

কিন্তু বাস্তৱ সমাজ অধিক জটিল আছিল।

১। জাতিৰ সংখ্যা বহু আছিলঃ
চাৰিটা বৰ্ণৰ বিপৰীতে বাস্তৱ সমাজত শতাধিক জাতি আৰু পেছাগত গোট আছিল।

২। বিদেশী গোটঃ
শক, যৱন আদি বিদেশী গোটক ব্ৰাহ্মণ্য সমাজে সহজে চাৰি বৰ্ণৰ ভিতৰত স্থাপন কৰিব পৰা নাছিল।

৩। বনবাসী আৰু জনজাতীয় গোটঃ
নিষাদৰ দৰে বহু গোট বৰ্ণব্যৱস্থাৰ বাহিৰত আছিল।

৪। পেছাগত বৈচিত্র্যঃ
মানুহৰ জীৱিকা সদায় শাস্ত্ৰত নিৰ্ধাৰিত বৰ্ণধৰ্মৰ সৈতে মিল নাখাইছিল।

৫। সামাজিক অসমতাঃ
উচ্চ আৰু নিম্ন বুলি গণ্য কৰা গোটৰ মাজত সামাজিক সুবিধা আৰু অধিকাৰত যথেষ্ট বৈষম্য আছিল।

সেয়ে বৰ্ণ ব্যৱস্থাক এটা ব্ৰাহ্মণ্য আদৰ্শ আৰু জাতি ব্যৱস্থাক বাস্তৱ সামাজিক গঠনৰ অধিক জটিল ৰূপ বুলি বুজাটো উপযোগী।

৫। মহিলা আৰু পিতৃতান্ত্ৰিক সমাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ প্ৰাচীন সমাজৰ বহু অংশত পিতৃতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা শক্তিশালী আছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল সম্পত্তি, নাম আৰু ক্ষমতা পিতৃৰ বংশধাৰাৰে বজাই ৰখা।

এই ব্যৱস্থাত—

১. পুত্ৰক মুখ্য উত্তৰাধিকাৰী ধৰা হৈছিল।
২. কন্যাই বিবাহৰ পিছত স্বামীৰ পৰিয়াললৈ যোৱা আশা কৰা হৈছিল।
৩. মহিলাই স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব বুলি আদৰ্শ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
৪. পৈতৃক সম্পত্তিৰ ওপৰত নাৰীৰ অধিকাৰ সীমিত আছিল।
৫. বিবাহ আৰু মাতৃত্বক নাৰীৰ মুখ্য সামাজিক ভূমিকা বুলি ধৰা হৈছিল।

কিন্তু এই ছবিখন একেবাৰে একৰূপ নাছিল। স্ত্রীধনৰ ওপৰত মহিলাৰ অধিকাৰ আছিল। প্ৰভাৱতী গুপ্তাৰ দৰে ৰাজকীয় মহিলাই সম্পত্তি দান আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাও ব্যৱহাৰ কৰিছিল। সেয়ে পিতৃতান্ত্ৰিক আদৰ্শ শক্তিশালী আছিল যদিও বাস্তৱ সমাজত ব্যতিক্ৰম আৰু বৈচিত্র্য আছিল।

ঙ. পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা

১। পিতৃসূত্ৰীয় আৰু মাতৃসূত্ৰীয় ব্যৱস্থা

পিতৃসূত্ৰীয়	মাতৃসূত্ৰীয়
বংশ পিতৃৰ ফালৰ পৰা	বংশ মাতৃৰ ফালৰ পৰা
পুত্ৰৰ গুৰুত্ব অধিক	মাতৃৰ বংশীয় গোটৰ গুৰুত্ব অধিক
সম্পত্তি সাধাৰণতে পুত্ৰলৈ	সম্পত্তি মাতৃবংশৰ সদস্যলৈ যাব পাৰে
প্ৰাচীন বহু ৰাজবংশত প্ৰচলিত	কিছুমান সমাজত প্ৰচলিত

২। বহুপতি আৰু বহুপত্নী বিবাহ

বহুপতি বিবাহ	বহুপত্নী বিবাহ
এগৰাকী মহিলাৰ একাধিক পতি	এজন পুৰুষৰ একাধিক পত্নী
দ্ৰৌপদী-পাণ্ডৱ উদাহৰণ	বহু প্ৰাচীন ৰজাৰ বিবাহ উদাহৰণ
Polyandry	Polygyny

৩। বহিৰ্বিবাহ আৰু অন্তৰ্বিবাহ

বহিৰ্বিবাহ	অন্তৰ্বিবাহ
নিজৰ গোত্ৰ/গোটৰ বাহিৰত বিবাহ	নিজৰ জাতি বা সামাজিক গোটৰ ভিতৰত বিবাহ
গোত্ৰ ব্যৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ	জাতি ব্যৱস্থাত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ

৪। বৰ্ণ আৰু জাতি

বৰ্ণ	জাতি
আদৰ্শভাৱে চাৰিটা	অসংখ্য
ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় শ্ৰেণীবিভাগ	বাস্তৱ সামাজিক গোট
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ	বিভিন্ন পেছা আৰু জন্মভিত্তিক গোট
বৃহৎ শ্ৰেণী	অধিক স্থানীয় আৰু বিশিষ্ট

চ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ

১। মহাভাৰতৰ Critical Edition-ৰ কাম ১৯১৯ চনত আৰম্ভ হৈছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

২। ভি. এছ. সুকথাঙ্কাৰ ১৯১৯ চনৰ পৰাই General Editor আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধঃ তেওঁ ১৯২৫ চনত General Editor নিযুক্ত হৈছিল।

৩। মহাভাৰত এজন লেখকে একে সময়তে লিখিছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৪। দ্ৰৌপদীৰ বিবাহ বহুপতি বিবাহৰ উদাহৰণ।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৫। গোত্ৰ ব্যৱস্থাত সমগোত্ৰ বিবাহক আদৰ্শ বুলি ধৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৬। বিবাহৰ পিছত কন্যাই স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব বুলি ব্ৰাহ্মণ্য নিয়ম আছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৭। দ্ৰোণ কেৱল পাণ্ডৱসকলৰ শিক্ষক আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

৮। অশ্বত্থামা কৃপাচাৰ্যৰ পুত্ৰ আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শুদ্ধঃ অশ্বত্থামা দ্ৰোণাচাৰ্যৰ পুত্ৰ।

৯। একলব্য নিষাদ গোষ্ঠীৰ সৈতে জড়িত আছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১০। স্ত্রীধন আছিল নাৰীৰ সৈতে জড়িত ব্যক্তিগত সম্পত্তি।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১১। সকলো প্ৰাচীন ভাৰতীয় শাসক ক্ষত্ৰিয় আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

১২। জাতিৰ সংখ্যা কেৱল চাৰিটা আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

১৩। ব্ৰাহ্মণ্য গ্ৰন্থত চণ্ডালসকলক চাৰি বৰ্ণৰ বাহিৰত ৰখা হৈছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৪। বৌদ্ধ সাহিত্যই জন্মৰ তুলনাত আচৰণ আৰু কৰ্মৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৫। ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আদৰ্শই বাস্তৱ সমাজৰ সকলো আচৰণ নিখুঁতভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

ছ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা

১। মহাভাৰতৰ Critical Edition-ৰ কাম ______ চনত আৰম্ভ হৈছিল।

উত্তৰঃ ১৯১৯

২। ভি. এছ. সুকথাঙ্কাৰ ______ চনত General Editor হৈছিল।

উত্তৰঃ ১৯২৫

৩। দ্ৰৌপদী ______ ৰজাৰ কন্যা আছিল।

উত্তৰঃ দ্ৰুপদ

৪। ঘটোৎকচ ______ আৰু হিড়িম্বাৰ পুত্ৰ আছিল।

উত্তৰঃ ভীম

৫। অশ্বত্থামা ______ৰ পুত্ৰ আছিল।

উত্তৰঃ দ্ৰোণাচাৰ্য

৬। নিজ গোত্ৰৰ বাহিৰত কৰা বিবাহক ______ বোলে।

উত্তৰঃ বহিৰ্বিবাহ

৭। নাৰীৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তিক ______ বোলা হৈছিল।

উত্তৰঃ স্ত্রীধন

৮। ‘অষ্টাধ্যায়ী’ৰ ৰচক ______।

উত্তৰঃ পাণিনি

৯। ‘মুদ্ৰাৰাক্ষস’ৰ ৰচক ______।

উত্তৰঃ বিশাখদত্ত

১০। ইংৰাজী Caste শব্দটো পৰ্তুগীজ ______ শব্দৰ পৰা আহিছে।

উত্তৰঃ casta

জ. ২০টা MCQ

১। মহাভাৰতৰ Critical Edition কোন প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰস্তুত কৰিছিল?

A) Bhandarkar Oriental Research Institute
B) Archaeological Survey of India
C) Asiatic Society
D) Nalanda University

উত্তৰঃ A) Bhandarkar Oriental Research Institute

২। Critical Edition-ৰ কাম কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?

A) 1905
B) 1919
C) 1925
D) 1947

উত্তৰঃ B) 1919

৩। V. S. Sukthankar কেতিয়া General Editor হৈছিল?

A) 1919
B) 1920
C) 1925
D) 1930

উত্তৰঃ C) 1925

৪। মহাভাৰতৰ মূল ৰাজনৈতিক সংঘাত কাৰ মাজত?

A) মগধ আৰু কোশল
B) চোল আৰু পাণ্ড্য
C) ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয়
D) পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱ

উত্তৰঃ D) পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱ

৫। পিতৃৰ ফালৰ পৰা বংশ চলা ব্যৱস্থাক কি বোলে?

A) পিতৃসূত্ৰীয়তা
B) মাতৃসূত্ৰীয়তা
C) বহিৰ্বিবাহ
D) অন্তৰ্বিবাহ

উত্তৰঃ A) পিতৃসূত্ৰীয়তা

৬। এগৰাকী মহিলাৰ একাধিক পতি থাকিলে তাক কি বোলে?

A) বহুপত্নী
B) বহুপতি
C) বহিৰ্বিবাহ
D) গান্ধৰ্ব বিবাহ

উত্তৰঃ B) বহুপতি

৭। মনুস্মৃতিত বিবাহৰ কিমানটা প্ৰকাৰৰ উল্লেখ আছে?

A) ৪
B) ৬
C) ৮
D) ১০

উত্তৰঃ C) ৮

৮। নিজৰ গোত্ৰৰ বাহিৰত কৰা বিবাহ কি?

A) অন্তৰ্বিবাহ
B) বহুপতি
C) বহুপত্নী
D) বহিৰ্বিবাহ

উত্তৰঃ D) বহিৰ্বিবাহ

৯। কৌৰৱসকলৰ মাতৃ কোন?

A) গান্ধাৰী
B) কুন্তী
C) দ্ৰৌপদী
D) সুভদ্ৰা

উত্তৰঃ A) গান্ধাৰী

১০। একলব্য কোন গোষ্ঠীৰ সৈতে জড়িত?

A) যাদৱ
B) নিষাদ
C) কুৰু
D) পাঞ্চাল

উত্তৰঃ B) নিষাদ

১১। অশ্বত্থামাৰ পিতৃ কোন?

A) কৃপাচাৰ্য
B) ভীষ্ম
C) দ্ৰোণাচাৰ্য
D) কৰ্ণ

উত্তৰঃ C) দ্ৰোণাচাৰ্য

১২। ঘটোৎকচ কাৰ পুত্ৰ?

A) অৰ্জুন আৰু সুভদ্ৰা
B) কৰ্ণ আৰু বৃশালী
C) যুধিষ্ঠিৰ আৰু দ্ৰৌপদী
D) ভীম আৰু হিড়িম্বা

উত্তৰঃ D) ভীম আৰু হিড়িম্বা

১৩। নাৰীৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বাবে ব্যৱহৃত শব্দ কোনটো?

A) স্ত্রীধন
B) বৰ্ণধৰ্ম
C) গোত্ৰ
D) জনপদ

উত্তৰঃ A) স্ত্রীধন

১৪। তলৰ কোনটো বৈশ্যৰ আদৰ্শ জীৱিকাৰ অন্তৰ্গত?

A) যজ্ঞ কৰা
B) কৃষি আৰু বাণিজ্য
C) যুদ্ধ কৰা
D) বেদ অধ্যাপন

উত্তৰঃ B) কৃষি আৰু বাণিজ্য

১৫। ‘অষ্টাধ্যায়ী’ কোনে লিখিছিল?

A) পতঞ্জলি
B) শূদ্ৰক
C) পাণিনি
D) বিশাখদত্ত

উত্তৰঃ C) পাণিনি

১৬। তলৰ কোনটো মহাভাৰতৰ সামাজিক ইতিহাস অধ্যয়নৰ এটা বিষয়?

A) কেৱল যুদ্ধকৌশল
B) কেৱল ৰাজবংশ
C) কেৱল ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান
D) স্বজনীয়তা, জাতি, শ্ৰেণী আৰু লিংগ

উত্তৰঃ D) স্বজনীয়তা, জাতি, শ্ৰেণী আৰু লিংগ

১৭। ‘মৃচ্ছকটিক’ৰ ৰচক হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?

A) শূদ্ৰক
B) কালিদাস
C) বাণভট্ট
D) হৰিষেণ

উত্তৰঃ A) শূদ্ৰক

১৮। ব্ৰাহ্মণ্য আদৰ্শত শাসন আৰু যুদ্ধ কাৰ কৰ্তব্য?

A) বৈশ্য
B) ক্ষত্ৰিয়
C) শূদ্ৰ
D) চণ্ডাল

উত্তৰঃ B) ক্ষত্ৰিয়

১৯। মহাভাৰতৰ বিষয়বস্তু সাধাৰণতে কি দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়?

A) ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক
B) গদ্য আৰু পদ্য
C) বৰ্ণনাত্মক আৰু উপদেশমূলক
D) উত্তৰ আৰু দক্ষিণ

উত্তৰঃ C) বৰ্ণনাত্মক আৰু উপদেশমূলক

২০। তলৰ কোনটো বক্তব্য শুদ্ধ?

A) সকলো মানুহে ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ বিবাহ নিয়ম একে ধৰণে মানিছিল
B) জাতি আৰু বৰ্ণ সম্পূৰ্ণ একে
C) সকলো ৰজা ক্ষত্ৰিয় আছিল
D) শাস্ত্ৰীয় আদৰ্শ আৰু বাস্তৱ সামাজিক আচৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য আছিল

উত্তৰঃ D) শাস্ত্ৰীয় আদৰ্শ আৰু বাস্তৱ সামাজিক আচৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য আছিল

Teacher Generate Question Answer
বন্ধুত্ব, জাতি আৰু শ্ৰেণী

১। কিয় আৰু কাৰ মাজত মহাভাৰত যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰঃ হস্তিনাপুৰৰ সিংহাসনৰ অধিকাৰ লৈ পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱৰ মাজত মহাভাৰত যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল।

২। মহাভাৰতৰ সমালোচনামূলক সংস্কৰণৰ কাম কোনে আৰু কেতিয়া আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ সংস্কৃত পণ্ডিত ভি.এচ. সুকথাঙ্কাৰে ১৯১৯ খ্ৰীষ্টাব্দত এই কাম আৰম্ভ কৰিছিল।

৩। পিতৃপ্ৰধান আৰু মাতৃপ্ৰধান পৰিয়ালৰ বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ

পিতৃপ্ৰধান পৰিয়ালত পিতৃৰ পিছত পুত্ৰ সম্পত্তি আৰু সিংহাসনৰ অধিকাৰী হয়।

মাতৃপ্ৰধান পৰিয়ালত মাতৃৰ ফালৰ বংশৰ গুৰুত্ব অধিক থাকে।

৪। বহুপতি আৰু বহুপত্নী বিবাহ কি?
উত্তৰঃ

এগৰাকী মহিলাই একাধিক পতি গ্ৰহণ কৰিলে বহুপতি বিবাহ।

এজন পুৰুষে একাধিক পত্নী গ্ৰহণ কৰিলে বহুপত্নী বিবাহ।

৫। বিবাহ কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ বিবাহ ৮ প্ৰকাৰৰ— ব্ৰাহ্ম, দৈৱ, অৰ্চ, প্ৰজাপত্য, গন্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, অসুৰ আৰু পিশাচ।

৬। গোত্ৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হৈছিল?
উত্তৰঃ সমাজত শ্ৰেণী বিভাজনৰ বাবে গোত্ৰ ব্যৱস্থাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

৭। গোত্ৰৰ দুটা নিয়ম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
১) বিবাহৰ পিছত কন্যাই স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰে।
২) সমগোত্ৰৰ মাজত বিবাহ নিষিদ্ধ।

৮। গান্ধাৰী কোন আছিল? তেওঁ কি উপদেশ দিছিল?
উত্তৰঃ গান্ধাৰী ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পত্নী আছিল। তেওঁ দুৰ্যোধনক যুদ্ধ নকৰিবলৈ উপদেশ দিছিল।

৯। মনুস্মৃতি অনুসৰি সম্পত্তি লাভৰ উপায়সমূহ কি?
উত্তৰঃ উত্তৰাধিকাৰ, ক্ৰয়, জয়, কাম, বিনিয়োগ, সন্ধান আৰু উপহাৰৰ জৰিয়তে সম্পত্তি লাভ কৰিব পাৰি।

১০। দ্ৰোণ আৰু একলব্য কোন আছিল?
উত্তৰঃ দ্ৰোণ আছিল পাণ্ডৱৰ গুৰু আৰু একলব্য আছিল নিষাদ বংশৰ এজন দক্ষ ধনুৰ্বিদ।

১১। ঘটোৎকচ কোন আছিল?
উত্তৰঃ ঘটোৎকচ ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ পুত্ৰ আছিল।

১২। মাতঙ্গ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মাতঙ্গ এজন নিম্নবৰ্ণত জন্ম লোৱা বোধিসত্ত্ব আছিল।

১৩। চণ্ডালসকলৰ কাম কি আছিল?
উত্তৰঃ মৃতদেহ সৎকাৰ আৰু মৃত জীৱ-জন্তু অপসাৰণ কৰা।

১৪। স্ত্রীধন মানে কি?
উত্তৰঃ বিবাহ সময়ত কন্যাক দিয়া সম্পত্তিক স্ত্রীধন বোলা হয়।

১৫। মহাভাৰতৰ কাহিনীভাগ কেনেদৰে বিভক্ত?
উত্তৰঃ
১) বৰ্ণনাত্মক অংশ
২) নৈতিক আৰু শিক্ষামূলক অংশ

১৬। গোত্ৰ কি? ইয়াৰ দুটা বিধান কি?
উত্তৰঃ গোত্ৰ হৈছে ঋষিৰ নাম অনুসৰি গঠিত বংশব্যৱস্থা।
বিধান—
১) কন্যাই স্বামীৰ গোত্ৰ গ্ৰহণ কৰে।
২) সমগোত্ৰ বিবাহ নিষিদ্ধ।

বহলাই লিখা

১। পিতৃতান্ত্রিক আদৰ্শ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?
উত্তৰঃ পিতৃতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত পিতৃ পৰিয়ালৰ মুখ্য ব্যক্তি আছিল। সম্পত্তি আৰু সিংহাসন পুত্ৰৰ জৰিয়তে আগবঢ়াই নিয়া হৈছিল। মহাভাৰতৰ কাহিনীয়ে এই আদৰ্শ স্পষ্ট কৰে। পাণ্ডৱৰ জয় পিতৃতান্ত্ৰিক অধিকাৰক দৃঢ় কৰে।

২। প্ৰাৰম্ভিক সময়ত শাসকসকল ক্ষত্ৰিয় কিয় আছিল?
উত্তৰঃ ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসৰি শাসন কৰাটো ক্ষত্ৰিয়সকলৰ কৰ্তব্য আছিল। তেওঁলোকে যুদ্ধ আৰু ৰাজ্য ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম আছিল। সেয়ে প্ৰাৰম্ভিক শাসকসকল অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত ক্ষত্ৰিয় আছিল।

৩। (সম্পূৰ্ণ কৰা)
দ্ৰোণ, হিড়িম্বা আৰু মাতঙ্গৰ ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য
উত্তৰঃ

দ্ৰোণ ব্ৰাহ্মণ হলেও যুদ্ধবিদ্যায় নিপুণ আছিল।

হিড়িম্বা জনজাতীয় সমাজৰ প্ৰতিনিধি আছিল।

মাতঙ্গ নিম্নবৰ্ণত জন্ম লৈও আধ্যাত্মিক উন্নতি লাভ কৰিছিল।

ইয়াৰ পৰা সামাজিক বৈষম্য স্পষ্ট হয়।

৪। মহাভাৰতৰ বিষয়ে মন্তব্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মহাভাৰতত কেবল যুদ্ধৰ কাহিনী নহয়, সমাজ, নৈতিকতা, ধৰ্ম, ৰাজনীতি আদি বহু দিশ অন্তৰ্ভুক্ত। সেয়ে ই সম্পূৰ্ণ ভাৰতীয় জীৱনৰ প্ৰতিফলন।

৫। মহাভাৰত এজন লিখকৰ দ্বাৰা ৰচনা সম্ভৱ নে?
উত্তৰঃ সম্ভৱ নহয়। এই গ্ৰন্থ বহু শতাব্দী ধৰি মৌখিক আৰু লিখিত ৰূপত বহুজনৰ দ্বাৰা সংকলিত হৈছিল।

৬। লিংগ বৈষম্য কিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?
উত্তৰঃ পিতৃতান্ত্ৰিক সমাজত পুৰুষৰ আধিপত্য আছিল। নাৰীসকলৰ অধিকাৰ সীমিত আছিল, যদিও কিছুমান ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল।

৭। ব্ৰাহ্মণীয় বিবাহৰ নিয়ম সকলোয়ে মানি চলা নাছিল—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যদিও ধৰ্মশাস্ত্ৰত নিয়ম আছিল, বাস্তৱ জীৱনত বহু ধৰণৰ বিবাহ চলিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে গন্ধৰ্ব বিবাহ ব্যক্তিগত পছন্দত হৈছিল।

৮। চীনা তীৰ্থযাত্রীসকলৰ মতে চণ্ডালসকলৰ অৱস্থা কি আছিল?
উত্তৰঃ তেওঁলোকে সামাজিকভাৱে অবহেলিত আছিল আৰু পৃথককৈ বাস কৰিব লগা হৈছিল।

৯। সাহিত্যিক উৎস বিশ্লেষণত ইতিহাসবিদসকলে কি গুৰুত্ব দিয়ে?
উত্তৰঃ ভাষা, সময়, লেখক, উদ্দেশ্য আৰু বিষয়বস্তুৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

১০। বৌদ্ধধৰ্মে বৈষম্যৰ বিষয়ে কি কয়?
উত্তৰঃ বৌদ্ধধৰ্মে সকলো মানুহ সমান বুলি কয় আৰু জাতিভেদ বিৰোধ কৰে।