কৃষক, জমিদাৰ আৰু ৰাজ্য
ক. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। মোগল যুগত অৰ্থনীতিৰ মূল মেৰুদণ্ড কি আছিল?
উত্তৰঃ কৃষি আৰু ভূমি ৰাজহ।
২। মোগল যুগত কৃষকসকলক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ৰায়ত বা মুজাৰিয়ান।
৩। কৃষি-প্ৰধান সমাজৰ প্ৰাথমিক গোট কি আছিল?
উত্তৰঃ গাঁও।
৪। মোগল যুগৰ কৃষকসকলৰ দুটা প্ৰধান শ্ৰেণী কি কি?
উত্তৰঃ খুদকাশত আৰু পাহিকাশত।
৫। খুদকাশত কৃষক কাক বোলা হৈছিল?
উত্তৰঃ যিসকল কৃষকে নিজ গাঁৱতে বাস কৰি নিজৰ মাটিত খেতি কৰিছিল তেওঁলোকক খুদকাশত বোলা হৈছিল।
৬। পাহিকাশত কৃষক কাক বোলা হৈছিল?
উত্তৰঃ যিসকল কৃষকে আন গাঁওলৈ গৈ ভাড়াত বা চুক্তিৰ ভিত্তিত মাটি লৈ খেতি কৰিছিল তেওঁলোকক পাহিকাশত বোলা হৈছিল।
৭। মোগল যুগৰ প্ৰধান দুটা কৃষি ঋতু কি আছিল?
উত্তৰঃ খাৰিফ আৰু ৰবি।
৮। ‘জিন্স-ই-কামিল’ মানে কি?
উত্তৰঃ উৎকৃষ্ট বা উচ্চ মূল্যৰ ফচল।
৯। জিন্স-ই-কামিলৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কপাহ আৰু কুঁহিয়াৰ।
১০। মোগল যুগত বাণিজ্যিক শস্যৰ দুটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ কপাহ আৰু নীল।
১১। ভাৰতত ধপাতৰ খেতি কেতিয়া বিস্তাৰ লাভ কৰে?
উত্তৰঃ সপ্তদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা।
১২। কোন মোগল সম্ৰাটে ধপাতৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল?
উত্তৰঃ জাহাঙ্গীৰে।
১৩। কুঁৱাৰ পৰা পানী তুলিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিখ্যাত যন্ত্ৰটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ পাৰ্চীয়ান চকা (Persian Wheel)।
১৪। আন এটা পানী তোলা যন্ত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কাঠঢেঁকী বা লিভাৰ-ভিত্তিক পানী তোলা যন্ত্ৰ।
১৫। পঞ্চায়তৰ সভাপতিক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ মুকাদ্দম বা মণ্ডল।
১৬। গাঁৱৰ হিচাপ ৰখা বিষয়াজনক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ পটোৱাৰী।
১৭। ‘খিদমত’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ সেৱা।
১৮। ‘মিল্কিয়ত’ মানে কি?
উত্তৰঃ জমিদাৰৰ ব্যক্তিগত মালিকানাধীন ভূমি।
১৯। ‘জমা’ মানে কি?
উত্তৰঃ চৰকাৰে ধাৰ্য কৰা ভূমি ৰাজহ।
২০। ‘হাচিল’ মানে কি?
উত্তৰঃ বাস্তৱতে সংগৃহীত ৰাজহ।
২১। ‘কানকূট’ পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ শস্য উৎপাদনৰ আনুমানিক হিসাপৰ ভিত্তিত ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা পদ্ধতি।
২২। ‘বটাই’ বা ‘ৰটাই’ পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ উৎপাদিত শস্য বাস্তৱতে ভাগ কৰি চৰকাৰৰ অংশ নিৰ্ধাৰণ কৰা পদ্ধতি।
২৩। টোডৰমলে মাটি কেইভাগত ভাগ কৰিছিল?
উত্তৰঃ চাৰিভাগত।
২৪। টোডৰমলে ভাগ কৰা চাৰিবিধ মাটিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পোলজ, পৰাউতি, চাচৰ আৰু বঞ্জৰ।
২৫। পোলজ মাটি কি?
উত্তৰঃ যি মাটিত প্ৰতিবছৰে নিয়মিত খেতি কৰা হয়।
২৬। পৰাউতি মাটি কি?
উত্তৰঃ কিছুদিন খেতিৰ পিছত উৰ্বৰতা ঘূৰাই আনিবলৈ অলপ সময় পতিত ৰখা মাটি।
২৭। চাচৰ মাটি কি?
উত্তৰঃ তিনি-চাৰি বছৰ ধৰি খেতি নকৰাকৈ পতিত হৈ থকা মাটি।
২৮। বঞ্জৰ মাটি কি?
উত্তৰঃ পাঁচ বছৰ বা তাতকৈ অধিক সময় খেতি নকৰাকৈ পৰি থকা মাটি।
২৯। ‘জংঘলী’ বুলি কাক কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ চিকাৰ, বনজ সামগ্ৰী সংগ্ৰহ আৰু স্থানান্তৰিত বা ঝুম খেতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা বনাঞ্চলবাসীক।
৩০। জংঘলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা চাৰিবিধ সামগ্ৰীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মৌ, মম, লা আৰু ধূনা।
৩১। ‘আইন-ই-আকবৰী’ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ আবুল ফজলে।
৩২। ‘আকবৰনামা’ৰ ৰচক কোন?
উত্তৰঃ আবুল ফজল।
৩৩। ‘আইন-ই-আকবৰী’ কোন গ্ৰন্থৰ অংশ?
উত্তৰঃ ‘আকবৰনামা’ৰ তৃতীয় খণ্ড।
৩৪। ‘আইন-ই-আকবৰী’ত কি ধৰণৰ তথ্য পোৱা যায়?
উত্তৰঃ প্ৰশাসন, ৰাজহ, কৃষি, জনসংখ্যা, উৎপাদন, মূল্য, সমাজ আৰু সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন প্ৰদেশৰ তথ্য।
৩৫। ‘মনজিল-আবাদী’ত কি বিষয় আলোচনা কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ সম্ৰাটৰ ৰাজপ্ৰাসাদ, ৰাজকীয় গৃহস্থালি আৰু তাৰ ব্যৱস্থাপনা।
৩৬। ‘চিপাহ-আবাদী’ত কি বিষয় আছে?
উত্তৰঃ সেনা, মনসবদাৰ, উচ্চপদস্থ বিষয়া আৰু সামৰিক সংগঠনৰ তথ্য।
৩৭। ‘মুল্ক-আবাদী’ত কি বিষয় আছে?
উত্তৰঃ প্ৰদেশ, ৰাজহ, কৃষি, উৎপাদন আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনৰ তথ্য।
৩৮। ‘আইন-ই-আকবৰী’ৰ ইংৰাজী অনুবাদৰ সৈতে জড়িত দুজন পণ্ডিতৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ এইচ. ব্লকমান আৰু এইচ. এছ. জেৰেট।
৩৯। মোগল যুগত মুদ্ৰা সলনি কৰা লোকক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ সৰাফ।
৪০। ‘জাতি পঞ্চায়ত’ কি?
উত্তৰঃ একে জাতিৰ সদস্যসকলৰ সামাজিক আৰু পাৰিবাৰিক বিবাদ মীমাংসা কৰা গোট।
খ. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। কিয় মোগল ৰাজহ বিষয়াসকলে কৃষি-প্ৰধান সমাজখন নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ বিচাৰিছিল?
উত্তৰঃ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজকোষৰ প্ৰধান আয় আছিল ভূমি ৰাজহ। ভূমি ৰাজহ কৃষি উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। সেয়েহে কৃষক, খেতিপথাৰ, উৎপাদন আৰু ৰাজহ সংগ্ৰহ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিলে সাম্ৰাজ্যৰ আয় নিশ্চিত হ’ব। এই কাৰণেই মোগল ৰাজহ বিষয়াসকলে কৃষি-প্ৰধান সমাজখনৰ ওপৰত নিয়মিত নজৰ ৰাখিছিল।
২। মোগল যুগত বেছিকৈ খেতি কৰা শস্যসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ মোগল যুগত অঞ্চল আৰু ঋতুভেদে বহুতো শস্যৰ খেতি হৈছিল। প্ৰধান শস্যসমূহ আছিল—
-
ধান
-
ঘেঁহু
-
যৱ
-
ডালজাতীয় শস্য
-
বজৰা
-
জোৱাৰ
-
কপাহ
-
কুঁহিয়াৰ
-
তিল
-
সৰিয়হ
-
নীল
সপ্তদশ শতিকাত ধপাত আৰু ভুট্টাৰ খেতিও বিস্তাৰ লাভ কৰে।
৩। ‘জিন্স-ই-কামিল’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘জিন্স-ই-কামিল’ মানে উৎকৃষ্ট বা উচ্চ মূল্যৰ ফচল। যিবোৰ শস্যৰ পৰা অধিক ৰাজহ বা নগদ আয় পোৱা গৈছিল সেইবোৰক এই নামেৰে অভিহিত কৰা হৈছিল। কপাহ আৰু কুঁহিয়াৰ ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
৪। খুদকাশত আৰু পাহিকাশত কৃষকৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
খুদকাশতঃ
-
নিজৰ গাঁৱতে বাস কৰিছিল।
-
নিজা বা স্থায়ী অধিকাৰৰ মাটিত খেতি কৰিছিল।
-
গাঁৱৰ সমাজত তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী স্থান আছিল।
পাহিকাশতঃ
-
আন গাঁও বা অঞ্চলৰ পৰা আহি খেতি কৰিছিল।
-
ভাড়াত বা চুক্তিৰ ভিত্তিত মাটি লৈ খেতি কৰিছিল।
-
তেওঁলোকৰ বসতি আৰু কৃষি অধিকাৰ তুলনামূলক কম স্থায়ী আছিল।
৫। কানকূট আৰু বটাই পদ্ধতি বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ
কানকূটঃ
‘কান’ মানে শস্য আৰু ‘কূট’ মানে অনুমান। শস্যৰ নমুনা, মাটিৰ অৱস্থা আৰু সম্ভাব্য উৎপাদন বিবেচনা কৰি ৰাজহৰ পৰিমাণ অনুমান কৰা হৈছিল।
বটাইঃ
শস্য চপোৱাৰ পিছত মুঠ উৎপাদন বাস্তৱতে ভাগ কৰি তাৰ এটা অংশ চৰকাৰৰ ৰাজহ হিচাপে লোৱা হৈছিল।
৬। মোগল যুগত কুঁৱাৰ পৰা পানী তোলাৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ
১. পাৰ্চীয়ান চকা।
২. কাঠৰ লিভাৰ বা কাঠঢেঁকীৰ সহায়ত পানী তোলা।
এই ব্যৱস্থাসমূহে শুকান অঞ্চলত জলসিঞ্চন সহজ কৰি তুলিছিল।
৭। গাঁও পঞ্চায়তৰ দুটা প্ৰধান কাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
১. গাঁৱৰ আয়-ব্যয়, ৰাজহ আৰু সামূহিক খৰচ তদাৰক কৰা।
২. গাঁৱৰ সামাজিক শৃংখলা, বিবাদ আৰু বিভিন্ন জাতিৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
৮। জাতি পঞ্চায়তৰ দুটা কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ
১. নিজ জাতিৰ সদস্যসকলৰ বিবাহ, সম্পত্তি আৰু সামাজিক বিবাদ মীমাংসা কৰা।
২. জাতিগত নিয়ম-নীতি ভংগ কৰা সদস্যক জৰিমনা বা সামাজিক শাস্তি দিয়া।
৯। ‘জমা’ আৰু ‘হাচিল’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ
-
জমা = চৰকাৰে ধাৰ্য কৰা ৰাজহৰ পৰিমাণ।
-
হাচিল = বাস্তৱতে সংগ্ৰহ কৰা ৰাজহৰ পৰিমাণ।
দুয়োৰে মাজত বহু সময়ত পাৰ্থক্য আছিল।
১০। টোডৰমলে উল্লেখ কৰা চাৰিবিধ মাটি লিখা।
উত্তৰঃ
১. পোলজ — প্ৰতিবছৰে খেতি কৰা মাটি।
২. পৰাউতি — অলপ সময় পতিত ৰাখি পুনৰ খেতি কৰা মাটি।
৩. চাচৰ — তিনি-চাৰি বছৰ পতিত থকা মাটি।
৪. বঞ্জৰ — পাঁচ বছৰ বা অধিক সময় খেতি নকৰা মাটি।
১১। মোগল যুগত মহিলাসকলে কৃষিকাৰ্যত কেনেদৰে সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ মহিলাসকলে বীজ সিঁচা, নিৰোৱা, শস্য চপোৱা, শস্য মৰাই কৰা, জৰা-ফুকা, মজুত কৰা আদি কামত সক্ৰিয়ভাৱে অংশ লৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও সূতা কটা, কাপোৰ বোৱা, মাটিৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰ আৰু গৃহভিত্তিক উৎপাদনতো তেওঁলোকৰ ভূমিকা আছিল।
১২। মোগল যুগত ‘মিল্কিয়ত’ মানে কি?
উত্তৰঃ জমিদাৰৰ ব্যক্তিগত মালিকানাধীন ভূমি বা সম্পত্তিক ‘মিল্কিয়ত’ বুলি কোৱা হৈছিল। জমিদাৰে এনে ভূমি বিক্ৰী, বন্ধক বা উত্তৰাধিকাৰীৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰিব পাৰিছিল।
১৩। আইন-ই-আকবৰীৰ দুটা সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰঃ
১. সকলো প্ৰদেশৰ পৰা তথ্য সমান পৰিমাণে বা সমান পদ্ধতিত সংগ্ৰহ কৰা হোৱা নাছিল।
২. মূল্য, মজুৰি, উৎপাদন আৰু ৰাজহৰ বহু তথ্য নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলক ভিত্তি কৰি দিয়া হৈছিল; সেয়ে সেইবোৰ সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যৰ বাবে একে ধৰণে প্ৰযোজ্য নহয়।
১৪। জংঘলবাসীসকলৰ জীৱিকাৰ মূল উপায় কি কি আছিল?
উত্তৰঃ
-
চিকাৰ
-
ঝুম বা স্থানান্তৰিত খেতি
-
মাছ ধৰা
-
বনজ সামগ্ৰী সংগ্ৰহ
-
হাতী ধৰা
-
মৌ, মম, লা, ধূনা আদিৰ বাণিজ্য।
১৫। গাঁও পঞ্চায়তৰ মুখিয়াল কেনেকৈ নিৰ্বাচিত হৈছিল?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে গাঁৱৰ প্ৰভাৱশালী বা সন্মানীয় লোকসকলৰ মাজৰ পৰা সৰ্বসন্মতিৰ ভিত্তিত মুখিয়াল নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল। তেওঁক মুকাদ্দম বা মণ্ডল বুলি কোৱা হৈছিল। বহু ক্ষেত্ৰত স্থানীয় জমিদাৰ বা ৰাজহ কৰ্তৃপক্ষৰ অনুমোদনো প্ৰয়োজন হৈছিল।
গ. মজলীয়া উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। গাঁও পঞ্চায়ত আৰু মুখিয়ালৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ গ্ৰাম্য সমাজত গাঁও পঞ্চায়ত আছিল স্থানীয় সামাজিক প্ৰশাসনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গোট। ইয়াৰ সভাপতি আছিল মুকাদ্দম বা মণ্ডল।
ইয়াৰ মুখ্য কামসমূহ আছিল—
১. গাঁৱৰ আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ ৰখা।
২. ৰাজহ সংগ্ৰহত সহায় কৰা।
৩. পটোৱাৰীৰ সহায়ত খতিয়ান আৰু মাটিৰ তথ্য তদাৰক কৰা।
৪. সামূহিক পুঁজি ব্যৱহাৰ কৰি বান্ধ, খাল, পথ আদি মেরামতি কৰা।
৫. দুর্ভিক্ষ বা বানপানীৰ সময়ত সাহায্য আগবঢ়োৱা।
৬. সামাজিক বিবাদ মীমাংসা কৰা।
৭. বিভিন্ন জাতিৰ সামাজিক সীমা আৰু নিয়ম মানি চলাটো নিশ্চিত কৰা।
৮. অপৰাধ বা সামাজিক নিয়ম ভংগ কৰিলে জৰিমনা বা সামাজিক বহিষ্কাৰ কৰা।
সেয়ে পঞ্চায়ত গাঁৱৰ সামাজিক, অর্থনৈতিক আৰু ন্যায়িক জীৱনত বিশেষ প্ৰভাৱশালী আছিল।
২। ‘ক্ষুদ্ৰ গণতন্ত্ৰ’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ঊনবিংশ শতিকাৰ কিছুমান ব্ৰিটিছ বিষয়াই ভাৰতীয় গাঁওসমূহক ‘ক্ষুদ্ৰ গণতন্ত্ৰ’ বুলি অভিহিত কৰিছিল। তেওঁলোকে লক্ষ্য কৰিছিল যে গাঁৱৰ বহু কাম সামূহিকভাৱে সম্পন্ন হৈছিল আৰু পঞ্চায়তৰ যোগেদি সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল।
কিন্তু এই ধাৰণা সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ নাছিল। কাৰণ—
-
সম্পত্তিৰ মালিকীস্বত্বত বৈষম্য আছিল।
-
জাতিগত বিভাজন শক্তিশালী আছিল।
-
মহিলাৰ সামাজিক ক্ষমতা সীমিত আছিল।
-
ধনী কৃষক, জমিদাৰ আৰু উচ্চজাতিৰ লোকৰ প্ৰভাৱ বেছি আছিল।
সেয়ে গাঁও সমাজত সামূহিকতা থাকিলেও সম্পূৰ্ণ সমতা নাছিল।
৩। জাতি ব্যৱস্থাই কৃষি সমাজৰ আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ গ্ৰাম্য সমাজত জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল।
১. নিম্নজাতিৰ বহু লোক ভূমিহীন কৃষি বনুৱা আছিল।
২. কিছুমান জাতিক নিৰ্দিষ্ট ‘নীচ’ বা অপমানজনক বুলি গণ্য কৰা বৃত্তিত সীমাবদ্ধ কৰা হৈছিল।
৩. উচ্চজাতিৰ লোকৰ মাটি আৰু সামাজিক ক্ষমতা তুলনামূলক বেছি আছিল।
৪. নিম্নবৰ্গৰ বহু লোক গাঁৱৰ প্ৰান্ত বা বাহিৰত বাস কৰিছিল।
৫. জাতি পঞ্চায়তে বিবাহ, আচৰণ আৰু পেশাগত নিয়ম নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
৬. কৃষি সমাজত জাতিগত স্থান আৰু ধন-সম্পত্তিৰ মাজত বহু ক্ষেত্ৰত আন্তঃসম্পৰ্ক আছিল।
অৱশ্যে সকলো অঞ্চলত এই সম্পৰ্ক একে নাছিল।
৪। মোগল যুগৰ কৃষি সমাজত মহিলাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ কৃষিভিত্তিক সমাজত মহিলাৰ শ্রম অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
কৃষিকাৰ্য
মহিলাসকলে—
-
বীজ সিঁচা,
-
নিৰোৱা,
-
শস্য চপোৱা,
-
মৰাই কৰা,
-
জৰা-ফুকা,
-
শস্য সংৰক্ষণ
আদি কাম কৰিছিল।
গৃহভিত্তিক উৎপাদন
তেওঁলোকে—
-
সূতা কটা,
-
কাপোৰ বোৱা,
-
চিলাই,
-
ফুল বছা,
-
মাটিৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰত সহায়
আদি কৰিছিল।
সামাজিক অৱস্থা
পিতৃতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ বাবে মহিলাৰ সম্পত্তি আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ অধিকাৰ সীমিত আছিল। তথাপি কৃষক আৰু কাৰিকৰ সমাজৰ উৎপাদন ব্যৱস্থাত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ অনিবার্য আছিল।
কিছুমান অঞ্চলত মহিলাৰ শ্রমৰ মূল্যৰ বাবে ‘কন্যাধন’ বা bride-price ৰ প্ৰথাও দেখা গৈছিল।
৫। ১৬-১৭ শতিকাত জংঘলবাসীৰ জীৱনত হোৱা পৰিৱর্তনসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগত ভাৰতৰ বহু অংশ হাবি-জংঘলেৰে আবৃত আছিল। জংঘলবাসীসকলৰ জীৱন প্ৰকৃতিৰ লগত নিবিড়ভাৱে জড়িত আছিল।
তেওঁলোকে—
-
চিকাৰ কৰিছিল,
-
মাছ ধৰিছিল,
-
ঝুম খেতি কৰিছিল,
-
মৌ, মম, লা, ধূনা আদি সংগ্ৰহ কৰিছিল,
-
হাতী ধৰিছিল।
কিন্তু ষোড়শ-সপ্তদশ শতিকাত কৃষি বিস্তাৰ আৰু বাণিজ্য বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত তেওঁলোকৰ জীৱনত পৰিৱর্তন আহে।
১. বনজ সামগ্ৰীৰ বজাৰমূল্য বৃদ্ধি পায়।
২. মৌ, মম, লা আদি বিক্ৰী কৰি নগদ অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।
৩. মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বাবে হাতী যোগান দিব লগা হৈছিল।
৪. কিছুমান জনজাতীয় মুখিয়াল জমিদাৰ বা স্থানীয় শাসকলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
৫. জংঘল কাটি নতুন কৃষিভূমি সৃষ্টি হোৱাৰ ফলত কৃষি সমাজৰ সৈতে তেওঁলোকৰ যোগাযোগ বৃদ্ধি পায়।
৬। ‘আইন-ই-আকবৰী’ গ্ৰন্থৰ দুটা মুখ্য সীমাবদ্ধতা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী মোগল ইতিহাসৰ অমূল্য সমল হ’লেও ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা আছে।
প্ৰথমঃ তথ্যৰ অসমতা
সকলো প্ৰদেশৰ তথ্য একে পৰিমাণে বা একে পদ্ধতিত সংগ্ৰহ কৰা হোৱা নাছিল। কিছুমান অঞ্চলৰ বিস্তৃত তথ্য থাকিলেও আন অঞ্চলৰ তথ্য অতি সীমিত।
দ্বিতীয়ঃ ৰাজকীয় দৃষ্টিভংগী
গ্ৰন্থখন মূলত আকবৰৰ সাম্ৰাজ্য আৰু শাসনব্যৱস্থাৰ আদৰ্শ ছবি দাঙি ধৰিবলৈ ৰচনা কৰা হৈছিল। সেয়ে কৃষক, বনুৱা বা গাঁওবাসীৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতা সীমিতভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে।
ইয়াৰ বাবে ইতিহাসবিদসকলে ৰাজস্থান, গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰৰ স্থানীয় নথি, ৰাজহ দলিল, জমিদাৰী কাগজ-পত্ৰ আৰু অন্যান্য সমসাময়িক সমলৰ সৈতে আইন-ই-আকবৰীৰ তথ্য তুলনা কৰে।
ঘ. ৰচনাধৰ্মী উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। মোগল যুগৰ ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজকোষৰ মুখ্য আয় আছিল ভূমি ৰাজহ। আকবৰৰ শাসনকালত ৰাজহ ব্যৱস্থা অধিক সুসংগঠিত কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰত টোডৰমলে বিশেষ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল।
১. ভূমিৰ জৰীপ
খেতি কৰা মাটিৰ জোখ-মাপ আৰু উৎপাদনশীলতা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
২. মাটিৰ চাৰিবিধ বিভাগ
পোলজঃ প্ৰতিবছৰে খেতি কৰা মাটি।
পৰাউতিঃ অলপ সময় পতিত ৰাখি পুনৰ খেতি কৰা মাটি।
চাচৰঃ তিনি-চাৰি বছৰ পতিত থকা মাটি।
বঞ্জৰঃ পাঁচ বছৰ বা অধিক পতিত থকা মাটি।
৩. উৎপাদন আৰু ৰাজহ
মাটিৰ উৎপাদন ক্ষমতা, শস্যৰ প্ৰকাৰ আৰু স্থানীয় মূল্য বিবেচনা কৰি ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
৪. ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি
কানকূট, বটাই আদি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৫. জমা আৰু হাচিল
-
জমা আছিল চৰকাৰে ধাৰ্য কৰা ৰাজহ।
-
হাচিল আছিল প্ৰকৃততে সংগৃহীত ৰাজহ।
৬. দহচালা পদ্ধতি
কিছুমান অঞ্চলত আগৰ কেইবাবছৰৰ উৎপাদন আৰু মূল্যৰ গড়ৰ ভিত্তিত নগদ ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
৭. ৰাজহ বিষয়া
প্ৰদেশসমূহত দেৱান, আমিল, কানুনগো, পটোৱাৰী আদি বিষয়াই ৰাজহ ব্যৱস্থাত অংশ লৈছিল।
এই ব্যৱস্থাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল চৰকাৰৰ আয় স্থিৰ কৰা আৰু কৃষি উৎপাদনৰ ওপৰত নিয়মিত নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰখা।
২। মোগল যুগত জমিদাৰসকলৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ গ্ৰাম্য সমাজত জমিদাৰসকল আছিল প্ৰভাৱশালী সামাজিক আৰু ৰাজহ সংগ্ৰহকাৰী শ্ৰেণী। তেওঁলোকক কেৱল ভূমিৰ মালিক বুলি ক’লে সম্পূৰ্ণ ধাৰণা প্ৰকাশ নহয়।
১. ভূমিৰ অধিকাৰ
জমিদাৰৰ নিজস্ব ভূমি বা মিল্কিয়ত থাকিব পাৰিছিল। এনে ভূমি তেওঁলোকে বিক্ৰী, বন্ধক বা উত্তৰাধিকাৰীলৈ দিব পাৰিছিল।
২. ৰাজহ সংগ্ৰহ
তেওঁলোকে কৃষকৰ পৰা ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰি চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল।
৩. সামাজিক ক্ষমতা
জমিদাৰসকল স্থানীয় সমাজত উচ্চ মর্যাদা আৰু প্ৰভাৱ ভোগ কৰিছিল।
৪. সামৰিক শক্তি
বহু জমিদাৰৰ নিজস্ব অশ্বাৰোহী আৰু পদাতিক বাহিনী আছিল। সেয়েহে তেওঁলোক স্থানীয় ৰাজনীতিত শক্তিশালী আছিল।
৫. কৃষি বিস্তাৰ
বহু জমিদাৰে নতুন বসতি স্থাপন, জংঘল পৰিষ্কাৰ, কৃষিভূমি বিস্তাৰ আৰু সেচ ব্যৱস্থাত সহায় কৰিছিল।
৬. বজাৰ আৰু বাণিজ্য
জমিদাৰসকলে বজাৰ স্থাপন আৰু কৃষিজাত পণ্য বিক্ৰী-বাণিজ্যত অংশ লৈছিল।
৭. কৃষকৰ সৈতে সম্পৰ্ক
সম্পৰ্ক সদায় শোষণমূলক নাছিল। বহু ক্ষেত্ৰত জমিদাৰ আৰু কৃষকৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰতা আছিল। কিন্তু অতিরিক্ত ৰাজহ দাবী বা ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ সংঘাতৰ কাৰণো হৈছিল।
সেয়ে জমিদাৰসকল ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, গ্ৰাম্য সমাজ, কৃষি বিস্তাৰ আৰু স্থানীয় ৰাজনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ মধ্যস্থতাকাৰী আছিল।
৩। গ্ৰাম্য সমাজত গাঁও পঞ্চায়ত আৰু গাঁওৰ মুখিয়ালৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগত গাঁও পঞ্চায়ত আছিল গ্ৰাম্য সমাজৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান।
পঞ্চায়তৰ গঠন
গাঁৱৰ প্ৰভাৱশালী আৰু সন্মানীয় লোকসকলক লৈ পঞ্চায়ত গঠন হৈছিল। ইয়াৰ সভাপতি আছিল মুকাদ্দম বা মণ্ডল।
মুখিয়ালৰ কাম
১. গাঁৱৰ আয়-ব্যয় তদাৰক কৰা।
২. ৰাজহ সংগ্ৰহত সহায় কৰা।
৩. পটোৱাৰীৰ সৈতে মাটিৰ খতিয়ান চোৱা।
৪. গাঁৱৰ বিবাদ মীমাংসা কৰা।
পঞ্চায়তৰ পুঁজি
গাঁওবাসীৰ পৰা সংগৃহীত ধন সামূহিক পুঁজিত ৰখা হৈছিল। এই ধন—
-
বান্ধ নিৰ্মাণ,
-
খাল খনন,
-
পথ মেৰামতি,
-
বানপানী বা দুৰ্যোগৰ সাহায্য
আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ
পঞ্চায়তে গাঁৱৰ বিভিন্ন জাতিৰ নিয়ম-নীতি মানি চলাটো তদাৰক কৰিছিল। অপৰাধী বা নিয়মভংগকাৰীক জৰিমনা, বহিষ্কাৰ আদি শাস্তি দিব পাৰিছিল।
সেয়ে পঞ্চায়ত গ্ৰাম্য প্ৰশাসন, সামাজিক শৃংখলা আৰু সামূহিক কাম-কাজৰ কেন্দ্ৰ আছিল।
৪। কৃষি সমাজত জাতি ব্যৱস্থাই আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ গ্ৰাম্য সমাজত জাতিগত পৰিচয় আৰু অর্থনৈতিক অৱস্থাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক আছিল।
প্ৰথমতে, বহু নিম্নজাতিৰ লোক ভূমিহীন বনুৱা হিচাপে কাম কৰিছিল। সামাজিকভাৱে ‘নীচ’ বুলি গণ্য কৰা পেশাবোৰ প্ৰায়ে নিৰ্দিষ্ট জাতিৰ ওপৰত আৰোপ কৰা হৈছিল।
দ্বিতীয়তে, উচ্চ জাতি বা প্ৰভাৱশালী কৃষকসকলৰ ভূমি আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ বেছি আছিল।
তৃতীয়তে, জাতি পঞ্চায়তৰ যোগেদি বিবাহ, পেশা, সামাজিক আচৰণ আৰু সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল।
চতুৰ্থতে, নিম্নজাতি আৰু দৰিদ্ৰতাৰ মাজত বহু ক্ষেত্ৰত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক দেখা গৈছিল। কিছুমান লোক গাঁৱৰ মূল বসতিৰ বাহিৰত বাস কৰিছিল।
অৱশ্যে অঞ্চলভেদে এই ছবি ভিন্ন আছিল আৰু সকলো নিম্নজাতি লোকেই ভূমিহীন বা সকলো উচ্চজাতিয়েই ধনী আছিল বুলি ক’ব নোৱাৰি।
৫। ১৬-১৭ শতিকাৰ কৃষি সমাজত মহিলাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ কৃষি সমাজত মহিলাৰ ভূমিকা উৎপাদনৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ আছিল।
কৃষিকাৰ্যত ভূমিকা
মহিলাসকলে—
-
বীজ সিঁচা,
-
নিৰোৱা,
-
শস্য চপোৱা,
-
মৰাই কৰা,
-
জৰা-ফুকা,
-
সংৰক্ষণ
আদি কাম কৰিছিল।
কাৰিকৰী উৎপাদন
তেওঁলোকে—
-
সূতা কটা,
-
কাপোৰ বোৱা,
-
ৰং কৰা,
-
চিলাই,
-
খাদ্য প্ৰস্তুত,
-
মাটিৰ কাম
আদিত অংশ লৈছিল।
বজাৰ আৰু মজুৰি
দুখীয়া কৃষক পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত বা বজাৰভিত্তিক কামো কৰিছিল।
সামাজিক অৱস্থা
সমাজ মূলত পিতৃতান্ত্ৰিক আছিল। সম্পত্তি আৰু পৰিয়ালৰ সিদ্ধান্তত পুৰুষৰ আধিপত্য আছিল। তথাপি কৃষক সমাজত মহিলাৰ শ্রমৰ মূল্য অতি বেছি আছিল।
কিছুমান কৃষক আৰু কাৰিকৰ সমাজত মহিলাৰ অভাৱৰ বাবে কন্যাধন বা bride-price প্ৰচলিত আছিল।
৬। আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থখনৰ ওপৰত এটি বিস্তৃত টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ‘আইন-ই-আকবৰী’ মোগল যুগৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক দলিল। ইয়াৰ ৰচক আছিল সম্ৰাট আকবৰৰ ৰাজসভাৰ বিশিষ্ট ইতিহাসবিদ আবুল ফজল।
এই গ্ৰন্থখন ‘আকবৰনামা’ৰ তৃতীয় খণ্ড।
গ্ৰন্থখনৰ বিষয়বস্তু
আইন-ই-আকবৰীত আকবৰৰ সাম্ৰাজ্যৰ—
-
প্ৰশাসন
-
ৰাজকীয় গৃহস্থালি
-
সেনাবাহিনী
-
ৰাজহ
-
কৃষি
-
ভূমিৰ শ্ৰেণীবিভাগ
-
শস্য
-
মূল্য
-
মজুৰি
-
প্ৰদেশ
-
জাতি
-
পেশা
-
ধৰ্ম আৰু সামাজিক জীৱন
সম্পর্কে বিস্তৃত তথ্য আছে।
প্রধান বিভাগ
১. মনজিল-আবাদী: ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু ৰাজকীয় গৃহস্থালিৰ বিৱৰণ।
২. চিপাহ-আবাদী: সেনাবাহিনী, মনসবদাৰ আৰু বিষয়াসকলৰ তথ্য।
৩. মুল্ক-আবাদী: ভূমি, ৰাজহ, প্ৰদেশ, কৃষি আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনৰ তথ্য।
ইয়াৰ উপৰিও ভাৰতৰ বিভিন্ন ধৰ্ম, সমাজ আৰু সংস্কৃতি সম্পর্কেও বিৱৰণ আছে।
গুৰুত্ব
এই গ্ৰন্থখনৰ সহায়ত ইতিহাসবিদসকলে ষোড়শ শতিকাৰ মোগল ভাৰতৰ কৃষি, গ্ৰাম্য সমাজ, ৰাজহ ব্যৱস্থা আৰু অৰ্থনীতিৰ এক বিস্তৃত ছবি লাভ কৰে।
সীমাবদ্ধতা
১. সকলো অঞ্চলৰ তথ্য সমান নহয়।
২. গ্ৰন্থখন ৰাজকীয় দৃষ্টিভংগীৰে ৰচিত।
৩. কৃষক আৰু নিম্নবৰ্গৰ নিজৰ কণ্ঠ প্ৰায় অনুপস্থিত।
৪. মূল্য আৰু মজুৰিৰ তথ্য সকলো প্ৰদেশৰ বাবে সমানে প্ৰযোজ্য নহয়।
সেয়েহে ইতিহাসবিদসকলে আইন-ই-আকবৰীৰ তথ্য অন্য স্থানীয় ৰাজহ নথি, দলিল আৰু সাহিত্যিক উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰি ব্যৱহাৰ কৰে।
৭। মোগল যুগৰ কৃষি সমাজৰ ইতিহাস ৰচনা কৰোঁতে আইন-ই-আকবৰী ব্যৱহাৰত হোৱা সমস্যা আৰু তাৰ সমাধান বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী মোগল যুগৰ কৃষি ইতিহাসৰ মূল সমল হ’লেও এককভাৱে ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা উচিত নহয়।
সমস্যাসমূহ
১. কৃষকসকলৰ নিজৰ লিখিত সাক্ষ্য অতি কম।
২. তথ্য মূলত ৰাজকীয় প্ৰশাসনৰ দৃষ্টিভংগীৰে সংগৃহীত।
৩. সকলো প্ৰদেশৰ তথ্য সমান বিস্তৃত নহয়।
৪. বহু পৰিসংখ্যা আদৰ্শ বা ধাৰ্য কৰা পৰিমাণ; বাস্তৱ সংগ্ৰহ ভিন্ন হ’ব পাৰে।
৫. স্থানীয় বৈচিত্ৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিফলিত হোৱা নাই।
ইতিহাসবিদসকলৰ সমাধান
ইতিহাসবিদসকলে আইন-ই-আকবৰীৰ তথ্যৰ সৈতে—
-
ৰাজস্থানৰ জমিদাৰী নথি,
-
গুজৰাটৰ ৰাজহ দলিল,
-
মহাৰাষ্ট্ৰৰ স্থানীয় নথি,
-
পাৰ্চী ভাষাৰ দলিল,
-
ইউৰোপীয় ভ্ৰমণকাৰীৰ বিৱৰণ,
-
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ প্ৰাৰম্ভিক নথি
তুলনা কৰে।
এই তুলনামূলক পদ্ধতিৰ জৰিয়তে কৃষি সমাজৰ অধিক বাস্তৱ আৰু সমতুলিত ইতিহাস গঠন কৰা হয়।
৮। ১৬-১৭ শতিকাত জংঘলবাসীসকলৰ জীৱন কেনেদৰে পৰিৱর্তিত হৈছিল?
উত্তৰঃ বনাঞ্চলবাসী বা ‘জংঘলী’ লোকসকলে মূলত চিকাৰ, মাছ ধৰা, ঝুম খেতি আৰু বনজ সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল।
কিন্তু কৃষিৰ বিস্তাৰ আৰু বজাৰ অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ লগে লগে—
১. তেওঁলোকে মৌ, মম, লা আৰু ধূনা বিক্ৰী কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
২. হাতী ধৰি মোগল শাসক বা বজাৰত যোগান ধৰিছিল।
৩. বনজ পণ্য বহিঃবাণিজ্যৰ অংশ হৈ উঠে।
৪. বহু জংঘল কাটি নতুন কৃষিভূমি সৃষ্টি হয়।
৫. কিছুমান জনজাতীয় নেতা স্থানীয় জমিদাৰ বা সৰু শাসকলৈ পৰিণত হয়।
৬. বনাঞ্চল আৰু কৃষি অঞ্চলৰ মাজত অধিক যোগাযোগ সৃষ্টি হয়।
ফলত জংঘলবাসীসকল ধীরে ধীরে বৃহত্তৰ কৃষি আৰু বাণিজ্যিক অৰ্থনীতিত অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
ঙ. চমুটোকা
১। খুদকাশত
নিজ গাঁৱতে বসবাস কৰি নিজা বা স্থায়ী অধিকাৰৰ মাটিত খেতি কৰা কৃষক।
২। পাহিকাশত
আন অঞ্চল বা গাঁওৰ পৰা আহি ভাড়াত বা চুক্তিৰ ভিত্তিত মাটিত খেতি কৰা কৃষক।
৩। জিন্স-ই-কামিল
উচ্চ মূল্য বা অধিক ৰাজহ উৎপন্ন কৰা উৎকৃষ্ট ফচল। কপাহ আৰু কুঁহিয়াৰ ইয়াৰ উদাহৰণ।
৪। মিল্কিয়ত
জমিদাৰৰ ব্যক্তিগত ভূমি বা সম্পত্তি।
৫। জমা আৰু হাচিল
জমা মানে ধাৰ্য কৰা ৰাজহ; হাচিল মানে বাস্তৱতে সংগৃহীত ৰাজহ।
৬। জাতি পঞ্চায়ত
একে জাতিৰ সদস্যসকলৰ সামাজিক, বিবাহ আৰু সম্পত্তি-সম্পৰ্কীয় বিবাদ নিষ্পত্তি কৰা সংগঠন।
৭। পাৰ্চীয়ান চকা
কুঁৱাৰ পৰা পানী তুলি খেতিপথাৰত যোগান ধৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চকা-ভিত্তিক সেচ যন্ত্ৰ।
৮। আইন-ই-আকবৰী
আবুল ফজল ৰচিত ‘আকবৰনামা’ৰ তৃতীয় খণ্ড। মোগল প্ৰশাসন, ৰাজহ, কৃষি, সামৰিক ব্যৱস্থা আৰু সমাজৰ বিস্তৃত তথ্য ইয়াত আছে।
চ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। মোগল যুগৰ ৰাজকোষৰ প্ৰধান আয় ভূমি ৰাজহৰ পৰা আহিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। খুদকাশত কৃষকসকল সদায় আন গাঁওৰ পৰা আহিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৩। পাহিকাশত কৃষকসকলে আন ঠাইলৈ গৈ খেতি কৰিব পাৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। জিন্স-ই-কামিল মানে নিম্নমানৰ ফচল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৫। কপাহ আৰু কুঁহিয়াৰ উচ্চ মূল্যৰ ফচল আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। পোলজ মাটি প্ৰতিবছৰে খেতি কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। বঞ্জৰ মাটি প্ৰতিবছৰে খেতি কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৮। জমা আৰু হাচিলৰ অৰ্থ একে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৯। হাচিল মানে বাস্তৱ সংগৃহীত ৰাজহ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। আবুল ফজলে আইন-ই-আকবৰী ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। আইন-ই-আকবৰী কৃষকসকলৰ নিজৰ লিখা আত্মজীৱনী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১২। পঞ্চায়তৰ সভাপতি মুকাদ্দম বা মণ্ডল নামে জনাজাত আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। জাতি পঞ্চায়তে সামাজিক বিবাদ মীমাংসা কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। মোগল যুগত মহিলাসকলে কৃষিকাৰ্যত অংশ লোৱা নাছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৫। জমিদাৰসকলৰ ব্যক্তিগত ভূমি মিল্কিয়ত নামে জনাজাত আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৬। জংঘলবাসীসকল সম্পূৰ্ণৰূপে বজাৰ অৰ্থনীতিৰ পৰা বিচ্ছিন্ন আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
১৭। বনজ সামগ্ৰীৰ ভিতৰত মৌ, মম আৰু লা উল্লেখযোগ্য আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৮। পাৰ্চীয়ান চকা জলসিঞ্চনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৯। ‘ক্ষুদ্ৰ গণতন্ত্ৰ’ ধাৰণাই গাঁও সমাজত সম্পূৰ্ণ সমতা আছিল বুলি প্ৰমাণ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২০। মোগল যুগৰ গ্ৰাম্য সমাজত জাতিগত বৈষম্য আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
ছ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। মোগল যুগৰ অৰ্থনীতিৰ মূল মেৰুদণ্ড আছিল ______ আৰু ______।
উত্তৰঃ কৃষি, ভূমি ৰাজহ
২। মোগল যুগত কৃষকসকলক ______ বা ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ ৰায়ত, মুজাৰিয়ান
৩। কৃষকসকলৰ দুটা প্ৰধান শ্ৰেণী আছিল ______ আৰু ______।
উত্তৰঃ খুদকাশত, পাহিকাশত
৪। উৎকৃষ্ট বা উচ্চ মূল্যৰ ফচলক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ জিন্স-ই-কামিল
৫। প্ৰতিবছৰে খেতি কৰা মাটিক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ পোলজ
৬। পাঁচ বছৰ বা অধিক পতিত মাটিক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ বঞ্জৰ
৭। চৰকাৰে ধাৰ্য কৰা ৰাজহক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ জমা
৮। বাস্তৱতে সংগৃহীত ৰাজহক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ হাচিল
৯। গাঁও পঞ্চায়তৰ সভাপতিক ______ বা ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ মুকাদ্দম, মণ্ডল
১০। গাঁৱৰ খতিয়ান ৰখা বিষয়াজন আছিল ______।
উত্তৰঃ পটোৱাৰী
১১। জমিদাৰৰ ব্যক্তিগত ভূমি ______ নামে জনাজাত আছিল।
উত্তৰঃ মিল্কিয়ত
১২। কুঁৱাৰ পৰা পানী তুলিবলৈ ______ চকা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ পাৰ্চীয়ান
১৩। আইন-ই-আকবৰীৰ ৰচক আছিল ______।
উত্তৰঃ আবুল ফজল
১৪। আইন-ই-আকবৰী ______ গ্ৰন্থৰ তৃতীয় অংশ।
উত্তৰঃ আকবৰনামা
১৫। চিকাৰ আৰু ঝুম খেতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা লোকসকলক ______ বোলা হৈছিল।
উত্তৰঃ জংঘলী
জ. MCQ
১। মোগল যুগৰ ৰাজকোষৰ মুখ্য আয় কোনটো আছিল?
A) ভূমি ৰাজহ
B) সাগৰীয় শুল্ক
C) খনিজ কৰ
D) মন্দিৰ কৰ
উত্তৰঃ A) ভূমি ৰাজহ
২। নিজ গাঁৱত বাস কৰি খেতি কৰা কৃষকসকলক কি বোলা হৈছিল?
A) পাহিকাশত
B) খুদকাশত
C) জমিদাৰ
D) আমিল
উত্তৰঃ B) খুদকাশত
৩। ‘জিন্স-ই-কামিল’ মানে কি?
A) পতিত ভূমি
B) কম মূল্যৰ ফচল
C) উৎকৃষ্ট ফচল
D) ভূমি ৰাজহ
উত্তৰঃ C) উৎকৃষ্ট ফচল
৪। বাস্তৱতে সংগৃহীত ৰাজহক কি বোলা হৈছিল?
A) খিদমত
B) মিল্কিয়ত
C) জমা
D) হাচিল
উত্তৰঃ D) হাচিল
৫। প্ৰতিবছৰে খেতি কৰা মাটিক কি বোলা হৈছিল?
A) পোলজ
B) চাচৰ
C) বঞ্জৰ
D) পৰাউতি
উত্তৰঃ A) পোলজ
৬। গাঁও পঞ্চায়তৰ সভাপতি কোন আছিল?
A) কানুনগো
B) মুকাদ্দম
C) দেৱান
D) আমিল
উত্তৰঃ B) মুকাদ্দম
৭। আইন-ই-আকবৰীৰ ৰচক কোন?
A) বদাউনী
B) টোডৰমল
C) আবুল ফজল
D) ফৈজি
উত্তৰঃ C) আবুল ফজল
৮। পাঁচ বছৰ বা অধিক পতিত মাটিক কি বোলা হৈছিল?
A) পোলজ
B) পৰাউতি
C) চাচৰ
D) বঞ্জৰ
উত্তৰঃ D) বঞ্জৰ
৯। জমিদাৰৰ ব্যক্তিগত ভূমি কি নামে জনাজাত আছিল?
A) মিল্কিয়ত
B) জমা
C) হাচিল
D) খিদমত
উত্তৰঃ A) মিল্কিয়ত
১০। পাহিকাশত কৃষকসকলৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?
A) সদায় জমিদাৰ আছিল
B) আন গাঁৱত গৈ খেতি কৰিছিল
C) কেৱল পশুপালন কৰিছিল
D) ৰাজহ বিষয়া আছিল
উত্তৰঃ B) আন গাঁৱত গৈ খেতি কৰিছিল
১১। কুঁৱাৰ পৰা পানী তুলিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা যন্ত্ৰ কোনটো?
A) দোলনা
B) তন্ত্ৰ
C) পাৰ্চীয়ান চকা
D) ঘানী
উত্তৰঃ C) পাৰ্চীয়ান চকা
১২। জমা মানে কি?
A) বাস্তৱ সংগ্ৰহ
B) জমিদাৰৰ ভূমি
C) কৃষকৰ লাভ
D) ধাৰ্য কৰা ৰাজহ
উত্তৰঃ D) ধাৰ্য কৰা ৰাজহ
১৩। কৃষি-প্ৰধান সমাজৰ প্ৰাথমিক গোট কি?
A) গাঁও
B) প্ৰদেশ
C) ৰাজধানী
D) বজাৰ
উত্তৰঃ A) গাঁও
১৪। পটোৱাৰীৰ মুখ্য কাম কি আছিল?
A) সৈন্য পৰিচালনা
B) মাটিৰ আৰু ৰাজহৰ হিচাপ ৰখা
C) মুদ্ৰা তৈয়াৰ কৰা
D) বাণিজ্য শুল্ক সংগ্ৰহ
উত্তৰঃ B) মাটিৰ আৰু ৰাজহৰ হিচাপ ৰখা
১৫। তলৰ কোনটো বনজ সামগ্ৰী?
A) ঘেঁহু
B) কুঁহিয়াৰ
C) লা
D) ধান
উত্তৰঃ C) লা
১৬। আইন-ই-আকবৰী কোন গ্ৰন্থৰ অংশ?
A) বাবৰনামা
B) তুজুক-ই-জাহাঙ্গীৰী
C) হুমায়ুননামা
D) আকবৰনামা
উত্তৰঃ D) আকবৰনামা
১৭। উচ্চ মূল্যৰ শস্যৰ উদাহৰণ কোনটো?
A) কপাহ
B) বনৰীয়া ঘাঁহ
C) কাঠ
D) বাঁহ
উত্তৰঃ A) কপাহ
১৮। গাঁও পঞ্চায়তৰ কামৰ ভিতৰত কোনটো অন্তৰ্ভুক্ত?
A) সাম্ৰাজ্যৰ বৈদেশিক নীতি
B) স্থানীয় বিবাদ মীমাংসা
C) মোগল সেনাৰ নিয়োগ
D) বিদেশী বাণিজ্য
উত্তৰঃ B) স্থানীয় বিবাদ মীমাংসা
১৯। চাচৰ মাটি কিমান সময় খেতি নকৰাকৈ থাকিব পাৰে?
A) এক মাহ
B) এক বছৰ
C) প্ৰায় তিনি-চাৰি বছৰ
D) দহ বছৰ
উত্তৰঃ C) প্ৰায় তিনি-চাৰি বছৰ
২০। ‘জংঘলী’ শব্দে কাক সূচাইছিল?
A) ৰাজবিষয়া
B) নগৰৰ ব্যৱসায়ী
C) জমিদাৰ
D) বনাঞ্চলত চিকাৰ আৰু স্থানান্তৰিত খেতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা লোক
উত্তৰঃ D) বনাঞ্চলত চিকাৰ আৰু স্থানান্তৰিত খেতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা লোক
Teacher Generate Question Answer
কৃষক, জমিদাৰ আৰু ৰাজ্য
চমুপ্ৰশ্নঃ
১। কিয় মােগল ৰাজহ বিষয়াসকলে কৃষি প্রধান সমাজখন নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ বিচাৰিছিল?
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড আছিল ভূমি ৰাজহ আৰু কৃষি। সেই কাৰণে মোগল ৰাজহ বিষয়াসকলে কৃষি সমাজখন নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ বিচাৰিছিল।
২। মােগল যুগত বেছিকৈ খেতি কৰা শস্যসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ মোগল যুগত বেছিকৈ খেতি কৰা শস্য়সমূহ হ’ল- ধান, মাহ আৰু ঘেঁহু।
৩। জিন্স-ই-কামিল মানে কি বুজা?
উত্তৰঃ জিন্স-ই-কামিল মানে হ’ল সৰ্বোত্তম ফচল।
৪। দুই প্রকাৰৰ কৃষকৰ নাম লিখা?
উত্তৰঃ দুই প্ৰকাৰৰ কৃষকৰ নাম হৈছে ১। খুদকাশত আৰু ২। পাহিকাশত।
৫। কানকূট আৰু ৰটাই পদ্ধতিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ কানকূট- হিন্দীত কান মানে হ’ল শস্য় আৰু কূট মানে আন্দাজ আৰু ৰটাই মানে হ’ল ভাওলী। ইয়াত শস্য় কাটি একে ঠাইতে জমা কৰা হয় আৰু সেইবোৰ সকলো পক্ষৰ সন্মতি সাপেক্ষে ভাদ-বটৰা কৰা হয়।
৬। কুৱাৰ পৰা পানী তুলিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা দুটা যন্ত্রৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কুৱাৰ পৰা পানী তুলিবলৈ ব্য়ৱহাৰ কৰা দুটা যন্ত্ৰৰ হৈছে- ১। পাৰ্চীয়ান চকা আৰু ২। কাঠঢেকী।
৭। পঞ্চায়তৰ মুখিয়াল সকলে সমাধা কৰা দুটা কাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পঞ্চায়তৰ মুখিয়াল সকলে সমাধা কৰা দুটা কাম হৈছে
১। গাঁৱৰ আয়ব্য়য়ৰ হিচাপ তদাৰক কৰা।
২। গাঁৱত বাস কৰা বিভিন্ন জাতিসমূহৰ নিজস্ব পৰিসীমা ৰক্ষা কৰাটো তদাৰক কৰা।
৮। ৰাজস্থানৰ জাতি পঞ্চায়তৰ দুটা কাৰ্য্যাৱলী উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজস্থানৰ জাতি পঞ্চায়তৰ দুটা কাৰ্য্য়াৱলী হ’ল
১। বিভিন্ন জাতিৰ মাজত দেৱানী গোচৰসমূহ নিষ্পত্তি কৰিছিল।
২। বিবাহ জাতিগত নিয়ম অনুসৰি সম্পন্ন কৰা আৰু অনুষ্ঠানসমূহত ৰীতি-নীতি আচাৰ পালন কৰা আদি কামত চকু দিছিল।
৯। কৃষি প্রধান সমাজৰ প্রাথমিক গােটটো কি আছিল?
উত্তৰঃ কৃষি প্ৰধান সমাজৰ প্ৰাথমিক গোট হ’ল গাঁও।
১০। জমা আৰু হাচিল বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ জমা আৰু হাচিল মানে হ’ল ৰাজহ ধাৰ্য কৰা আৰু হাচিল মানে হ’ল প্ৰকৃত ৰাজহ সংগ্ৰহৰ পৰিমান।
১১। আইন-ই-আকবৰী গ্রন্থৰ দুটা আসোঁৱাহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থৰ দুটা আসোঁৱাৰ হৈছে
১। ইয়াৰ সংখ্য়াগত তথ্য়সমূহৰ বিষমতা। সকলো প্ৰদেশৰ পৰা তথ্য়সমূহ একে ধৰণে সংগ্ৰহ কৰা নাছিল।
১২। টোডৰমলে উল্লেখ কৰা চাৰিবিধ মাটিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ টোডৰমলে উল্লেখ কৰা চাৰিবিধ মাটি নাম হৈছে-
১। পৰাউতি- যি মাটি কিছু বছৰ খেতি কৰাৰ পিছত উৰ্বৰতা সঞ্চয় কৰিবলৈ কিছুদিন খেতি নকৰাকৈ ৰখা হয়।
২। পোলেজ- যিবোৰ মাটি প্ৰতি বছৰে খেতি কৰা হয়।
৩। চাচৰ- যিবোৰ মাটি তিনি-চাৰি বছৰ খেতি নকৰাকৈ পৰি থাকে।
৪। বঞ্জৰ- যিবোৰ মাটি পাঁচ বছৰলৈ কোনো ধৰণৰ খেতি নকৰাকৈ পৰি থাকে।
বহলাই লিখাঃ
১। মােগল যুগৰ কৃষি সমাজৰ ইতিহাস ৰচনা কৰাত আইন-ই-আকবৰী গ্রন্থৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰাৰ সমস্যাসমূহ কি আৰু ইয়াৰ ইতিহাসবিদসকলে কেনেকৈ সমাধা কৰিছিল?
উত্তৰঃ মোগল যুগৰ কৃষি সমাজৰ ইতিহাস ৰচনা কৰাত আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থৰ ব্য়ৱহাৰ কৰাৰ সমস্য়াসমূহ হ’ল
খেতি পথাৰত কাম কৰাৰ কৃষকসকলৰ পৰা গ্ৰাম্য় সমাজৰ বিষয়ে কোনো ধৰণৰ তথ্য় পোৱা হোৱা নাই। কাৰণ তেওঁলোকে নিজৰ বিষয়ে কোনো ধৰণৰ তথ্য় উল্লেখ কৰা নাছিল। ঐতিহাসিক গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত আকবৰৰ ৰাজসভাৰ ইতিহাসবিধ আব্দুল ফজলৰ দ্বাৰা ৰচিত আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থখনেই আছিল অন্য়তম। এই গ্ৰন্থখনত জমিদাৰৰ ৰাজ্য়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু সম্ৰাট প্ৰতিনিধিৰ দ্বাৰা ৰাজহ সংগ্ৰহ আদি এইসমূহৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিছে। সেই গন্থখনৰ উদ্দেশ্য় আছিল আকবৰৰ সাম্ৰাজ্য়খনৰ এখন প্ৰতিচ্ছবি দাঙি ধৰা। আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থখনত মোগল সাম্ৰাজ্য়ৰ পৰা বহুতো দূৰৰ অঞ্চলৰ বিষয়ে তথ্য় পোৱা গৈছে।
১৭-১৮ শতিকাৰ মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানৰ ৰাজহ সম্পৰ্কীয় তথ্য়-পাতি পোৱা গৈছিল। ইষ্ট-ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পূৱ ভাৰতৰ লগত কৃষিৰ সম্পৰ্কৰ তথ্য়সমূহৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিছে। ২। কৃষি প্রধান সমাজত মহিলাসকলৰ ভূমিকা আলােচনা কৰা।
উত্তৰঃ কৃষি প্ৰধান সমাজত মহিলাসকলৰ ভূমিকা
কৃষি প্ৰধান সমাজত মহিলাসকলে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। কৃষি উৎপাদনত মহিলাসকলেও কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। মহিলাসকলে শস্য় চপোৱা, নিকোৱা আৰু শস্য় জৰা-ফুকা কৰি চাফা কৰা কাম কৰিছিল। সূতা কটা, কাপোৰ বোৱা, মাটি বাচন তৈয়াৰ কৰিবলৈ মাটি চাফা কৰা, কাপোৰ চিলাই কৰা, ফুল বছা আদি এই সকলোবোৰ কাম মহিলাসকলে কৰিছিল। কৃষিৰ লগত জড়িত মহিলাসকলে নিয়োগকৰ্ত্তাৰ ঘৰত বা বজাৰতো কাম কৰিছিল। মহিলাসকল শাৰীৰিক শ্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। মহিলাসকলৰ মৃত্য়ু হাৰ বেছি আছিল। সেই বাবে কৃষক আৰু কাৰিকৰী সমাজত ‘কন্য়া ধন’ পৰিশোধৰ নীতি উদ্ভৱ হৈছিল যিটো সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণী মাজত নাছিল। ঘৰখনৰ মূখিয়ালজন পুৰুষ আছিল। মহিলাসকলে অপৰাধ কৰিলে তেওঁলোকক দৃষ্টান্তমূলক কঠোৰ শাস্তি দিছিল।
৩। কৃষি প্রধান সমাজত জাতি ব্যৱস্থাই আর্থ-সামাজিক সম্পর্কত কিমান দূৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল বুলি ভাবা? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কৃষি-কৰ্মৰ লগত জড়িত এক বুজন সংখ্য়ক লোকে কৃষিভূমিত বনুৱা হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁলোকৰ নিজৰ কৃষিভূমি যথেষ্ট পৰিমানে থকা সত্বেও কিছুমান জাতিক নিচ বুলি ভবা কিছুমান কাম কৰিবলৈ দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে দৰিদ্ৰ জীৱন-যাপন কৰিব লগা হৈছিল। সেই সময়ত লোকপিয়লৰ ব্য়ৱস্থা নাছিল যদিও গাওঁবিলাকৰ এক বুজন সংখ্য়ক লোক আছিল এই সাধাৰণ শ্ৰেণীত অন্তভূৰ্ক্ত। তেওঁলোকৰ জাতিৰ ব্য়ৱস্থা নিয়ম-নীতিৰ ভিতৰত আছিল। মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ হলাল খোৰাণৰ দৰে নীচ কাম কৰা লোকসকল গাওঁৰ বাহিৰত বাস কৰিছিল। সমাজৰ নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকসকলৰ মাজত জাতি, সামাজিক আৰু দৰিদ্ৰতা প্ৰৰিস্থিতি প্ৰত্য়ক্ষ আন্তঃসম্পৰ্ক আছিল। মধ্য়ম শ্ৰেণীৰ মাজত তেনেধৰণৰ সম্পৰ্ক নাছিল।
৪। মােগল যুগত জমিদাৰসকলৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মোগল যুগত জমিদাৰসকলৰ ভূমিকা বিষয়ে তলত আলোচনা কৰা হ’ল
জমিদাসকলৰ আয় উৎস আছিল কৃষি। মোগল যুগৰ জমিদাৰিসকল প্ৰত্য়ক্ষভাৱে কৃষিৰ লগত জড়িত নাছিল। তেওঁলোক বহুতো ভূমি-সম্পত্তি আৰু ক্ষমতা অধিকাৰী আছিল। তেওঁলোকে সমাজৰ উচ্চ আসন লাভ কৰিছিল। জমিদাৰিসকলে সামাজিক আৰু আৰ্থিক সা-সুবিধা লাভ কৰিছিল। জমিদাৰসকলৰ ক্ষমতাৰ উৎস আছিল তেওঁলোকৰ বিস্তৃত পৰিমান ব্য়ক্তিগত ভূমি, ইয়াক মিল্কিয়ত বা সম্পতি বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকে নিজৰ বাবে খেতি কৰিছিল। খেতি পথাৰত তেওঁলোকে বন্ধুৱা শ্ৰমিকে কাম কৰিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ মাটিবোৰ কিনা-বেছা কৰা, বন্ধকত দিয়া আৰু আনৰ নামত হস্তানত কৰিব পাৰিছিল।
সৈনিকসকলৰ ওপৰত থকা অধিকাৰে তেওঁলোকৰ ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ কৰিছিল। আইন-ই আকবৰীত উল্লেখ থকা মতে তেওঁলোকৰ মূল সংখ্য়া আছিল- ৩৮৪,৫৫৮ অশ্বাৰোহী, ৪,২৭৭,০৫৭ পদাতিক, ১৮৬৩ হাতী, ৪২৬০ টোপ আৰু ৪৫০০ নাও। শক্তিশালী সৈনিক চৰ্দাৰৰ দ্বাৰা দুখীয়া লোকসকলৰ ভূমি বেৰদখল কৰি জমিদাৰসকলে তেওঁলোকৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰিছিল। ৰাজপুত আৰু জাট সকলে এই ধৰণৰ ৰণনীতিয়ে উত্তৰ ভাৰতৰ বৃহৎ অঞ্চলত নিজৰ স্থিতি সুদৃঢ় কৰি লৈছিল। মধ্য় আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম বংগৰ কৃষি আৰু পশুপালক সকলৰ মাজতো শক্তিশালী জমিদাৰ শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হৈছিল। জমিদাৰসকলে কৃষি উপযোগী ভূমি অধিগ্ৰহণত সদায় আগ ভাগ লৈছিল। জমিদাৰী কিনা-বেচা প্ৰক্ৰিয়াই গাঁওসমূহৰ মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন খৰতকীয়া কৰি তুলিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ মিল্কিয়তৰ উৎপাদিত শস্য় বিক্ৰী কৰিছিল। জমিদাৰসকল শোষক শ্ৰেণী প্ৰতিনিধি আছিল। চুফী সন্তসকলে জাতিভেদ প্ৰথা আৰু অত্য়াচাৰিসকলক নিন্দা কৰিছিল। ৫। গ্রাম্য সমাজত গাঁও পঞ্চায়ত আৰু গাঁওৰ মুখিয়ালৰ ভূমিকা আলােচনা কৰা।
উত্তৰঃ গ্ৰাম্য় সমাজত গাঁও পঞ্চায়ত আৰু গাঁওৰ মুখিয়াল ভূমিকা
পঞ্চায়তৰ সভাপতি আছিল এজন মুখিয়াল। তেওঁক মণ্ডল বুলিও কোৱা হয়। গাঁৱৰ লোকসকলে সৰ্বসন্মতি ক্ৰমে সভাপতি নিৰ্বাচন কৰিছিল। সভাপতিৰ মুখ্য় কাম হৈছে গাঁৱৰ আয়-ব্য়য়ৰ হিচাপৰ তদাৰক কৰা। এইবোৰ কামত তেওঁক পটোৱাৰীয়ে সহায় কৰিছিল। পঞ্চায়তৰ আয়ৰ উৎস আছিল প্ৰতেকজন গাঁওবাসীয়ে দিয়া ব্য়ক্তিগত খাজনা। গাঁওসমূহ ভ্ৰমণ কৰা জমীদাৰৰ বিষয়াসকলৰ খৰচ পঞ্চায়তৰ আয়ৰ পৰা কৰা হৈছিল আৰু কিছুমান কাম হৈছে বানপানীৰ সময়ত সাহায্য় প্ৰদান কৰা, নদীবান্ধ নিৰ্মাণ কৰা আৰু খাল খন্দাৰ আদি এইবোৰ কামত ব্য়ৱহাৰ কৰা হৈছিল।
পঞ্চায়তৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম হৈছে গাঁৱত বাস কৰা বিভিন্ন জাতিসমূহৰ নিজস্ত পৰিসীমা ৰক্ষা কৰাত গুৰুত্ব দিয়া। জাতিসমূহক নীতি বিৰোধী কামৰ পৰা বাৰণ কৰিব কাৰণে তেওঁলোকৰ আচৰণ বিধিৰ ওপৰত নজৰ ৰখাটো সভাপতিৰ দায়িত্ব আছিল। পঞ্চায়তে অপৰাধীক জৰিমনা ভৰাইছিল আৰু গুৰু দণ্ড হিচাপে নিজ জাতি পৰা বহিষ্কাৰ কৰিছিল। বহিষ্কাৰ কৰা লোকজনকো নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ কাৰণে গাঁও এৰি যাবলৈ কৈছিল। সেই সময়ত তেওঁ নিজৰ জাতি আৰু কৃষি-বৃত্তিৰ অধিকাৰ হেৰুৱাব লগা হৈছিল। গাওঁ পঞ্চায়তৰ উপৰিও প্ৰত্য়েক গাঁৱতে ভিন্ন ভিন্ন জাতিৰ জাতি পঞ্চায়ত আছিল। সেই জাতি পঞ্চায়তবোৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱশালী আছিল। ৬। ভাৰতৰ গাঁও সমূহ ক্ষুদ্র গণতন্ত্র ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯শ শতিকাৰ বৃটিছ বিষয়াসকলে ভাৰতীয় গাওঁসমূহক ‘ক্ষুদ্ৰ গণতন্ত্ৰ’ বুলি উল্লেখ কৰিছিল। য’ত ভাতৃত্ববোধেৰে সামূহিক স্তৰত সম্পদ আৰু শ্ৰমৰ বিতৰণ কৰা হৈছিল। এই সাম্য়বাদৰ প্ৰতীক নাছিল। গাওঁসমূহত সম্পত্তিৰ ব্য়ক্তিগত জাতি, মালিকীস্বত্ব আৰু লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্য় পৰিলক্ষিত হৈছিল। গাঁৱৰ বিবাদ সমূহৰ সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান সম্ভ্ৰান্ত লোকে আগভাগ লৈছিল। ৰপ্তানি দ্ৰব্য় উৎপাদন কৰা কাৰিকৰসকলেও আগধন মুদ্ৰাৰূপে লাভ কৰিছিল। ৰেছম, কপাহ, নীলৰ দৰে বাণিজ্য়িক বস্তু উৎপাদনকাৰীসকলেও তেওঁলোকক নগদ ৰূপ দিব লগা হৈছিল।
৭। কৃষকসকলৰ প্ৰব্ৰজনৰ কাৰণ সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ কৃষিকেন্দ্ৰীক সমাজ এখনৰ প্ৰাথমিক গোট হৈছে গাঁও। গাঁৱৰ কৃষকসকলে বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত কৃষিৰ সৈতে জড়িত আছিল যেনে- মাটি চহোৱা, গুটি সিঁচা, শস্য় চপোৱা আদি। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁলোকে তেল, চেনি, গুৰ আদি কৃষি উৎপাদনৰ লগতো জড়িত হৈ আছিল।
৮। গাঁও পঞ্চায়তৰ মুখিয়ালসকলক কেনেকৈ নির্বাচন কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলােকৰ কামসমূহ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পঞ্চায়তৰ গাঁৱৰ প্ৰাপ্তবয়স্ক সন্মানীয় লোকসকল একত্ৰিত হৈছিল। পঞ্চায়তৰ সিদ্ধান্ত গাওঁৱ সকলোৱে মানি চলিব লগা হৈছিল। এজন মূখিয়াল আছিল পঞ্চায়তৰ সভাপতি। তেওঁক মণ্ডল বুলি কোৱা হৈছিল। গাঁৱৰ আত্মীয় লোকসকলে সকলোৰে সন্মতি লৈ সভাপতি নিৰ্বাচন কৰিছিল। সভাপতি নিৰ্বাচন কৰা পিছতে জমীদাৰৰ অনুমতি ল’ব লগা হৈছিল। গাঁওবাসীৰ আস্থাভাজন হৈ থকালৈকে তেওঁ সভাপতি পদত অধিষ্ঠিত হৈ আছিল। সভাপতি মূখ্য় কাম আছিল গাঁৱৰ আয়-ব্য়য়ৰ হিচাপ তদাৰক কৰা। সেই কামসমূহত তেওঁক পটোৱাৰীয়ে সহায় কৰিছিল। মূখিয়ালসকল ঘোচখোৰ স্বভাৱৰ আছিল। তেওঁলোকে পটোৱাৰীৰ সৈতে লগ হৈ হিচাপৰ খেলি-মেলি কৰি তেওঁলোকে কৰ কমকৈ দি দূখীয়া কৃষকৰ পৰা অত্য়াধিক কৰ দাবী কৰিছিল।
৯। ১৬-১৭শ শতিকাত জংঘলবাসীসকলৰ জীৱন কেনেদৰে পৰিবৰ্তন হৈছিল বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৬-১৭শ শতিকাত জংঘলবাসীসকলে জীৱন কেনেদৰে পৰিবৰ্তন কৰিছিল এইবোৰৰ বিষয়ে তলত আলোচনা কৰা হ’ল
উত্তৰ আৰু উত্তৰ পশ্চিম ভাৰতৰ খেতি কৰা গাঁওসমূহৰ বাহিৰেও এক বিস্তৃত অঞ্চল বিশাল জংঘল আগুৰি আছিল। এই জংঘল ঝাৰখণ্ড লগতে সম্পূৰ্ণ পূৱভাৰত, মধ্য়ভাৰত, উত্তৰভাৰত, দক্ষিণ-ভাৰতৰ পশ্চিম ঘাট আৰু মালভূমি অঞ্চল বিয়পি আছিল। জংঘলবাসীসকলক জংঘলী বুলি কৈছিল। চিকাৰ আৰু ঝুম খেতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰাসকলক জংঘলী বুলি কোৱা হৈছিল। বসন্ত কালত জংঘলত উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ সংগ্ৰহ কৰে, গ্ৰীষ্ম কালত মাছধৰা, বৰ্ষাকালত খেতি কৰা, শৰৎ আৰু শীতকালত চিকাৰ কৰা কাম কৰিছিল।
বাহিৰা শক্তিসমূহৰ বিভিন্ন কাৰণত ইয়াত প্ৰৱেশ কৰিছিল। মোগল সৈন্য়বাহিনীত আৱশ্য়ক হোৱা হাতী জংঘলবাসীসকলৰ পৰা পেশকশ হিচাপে আদায় কৰা হৈছিল। ধনী-দূখীয়া সকলোৱে ন্য়ায় প্ৰদান কৰিবলৈ সম্ৰাট প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ আছিল। সম্ৰাটৰ চিকাৰ অভিযানসমূহ তাৰ এটাৰ উপায় আছিল। কৃষিৰ বাণিজ্য়কীকৰণৰ প্ৰভাৱ এইসকল লোকৰ ওপৰতো পৰিছিল। জংঘলৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী সমূহ যেনে- মম, লা, মৌ আৰু ধূনা আদি এইবোৰৰ চাহিদা যথেষ্ট বেছি আছিল। এইবোৰে ১৭ শতিকাত বৰ্হি বাণিজ্য়ৰ অন্য়তম প্ৰধান ৰপ্তানি দ্ৰব্য় ৰূপে পৰিগণিত কৰা হৈছিল। হাতীবোৰ জংঘলৰ পৰা ধৰি আনি বিক্ৰী কৰিছিল। ইয়াত বিনিময় প্ৰথাৰে বাণিজ্য়িক লেনদেন হৈছিল। অসমত শাসন কৰা আহোমসকলৰ মাজত পাইক প্ৰথা নামে এক ব্য়ৱস্থা আছিল। বনৰীয়া হাতী ধৰাটো আহোম ৰজাৰ একচেতীয়া অধিকাৰ আছিল।
আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থত উত্তৰ পূৱ ভাৰতত এইবোৰ জনজাতি থকা কথা উল্লেখ আছে। তেওঁলোক প্ৰথমে যুদ্ধ-বিগ্ৰহত লিপ্ত আছিল। ১৬-১৭ শতিকাৰত কোচসকলে ওচৰ চুবুৰীয়া বহুতো জনজাতি ৰাজ্য় জয় কৰা নিজৰ ৰাজ্য় অধীনত আছিল। ১০। আইন-ই-আকবৰী গ্রন্থখনৰ ওপৰত এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী- আব্দুল ফজলে আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। গ্ৰন্থখন সম্ৰাট আকবৰে প্ৰশাসনৰ শ্ৰেণী বিভাজনৰ কাৰণে আৰম্ভ কৰা এটা ঐতিহাসিক প্ৰশাসনিক প্ৰকল্পৰ ফচল আছিল। সম্ৰাট আকবৰৰ ৰাজত্বৰ ১৫৯৮ খৃঃত গ্ৰন্থখনৰ ৰচনা কাম সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। গ্ৰন্থখনে আকবৰৰ বিস্তৃত সাম্ৰাজ্য়খনত প্ৰচলিত বিভিন্ন ৰীতি-নীতি আচাৰ-ব্য়ৱহাৰ তথ্য় দিয়ে। এই গ্ৰন্থখনে আকবৰৰ সময়ৰ মোগল সাম্ৰাজ্য়ৰ এক প্ৰকৃত প্ৰতিচ্ছবি দাঙি ধৰিছে। গ্ৰন্থখনৰ পাঁচভাগৰ ভিতৰত প্ৰথম তিনিটা ভাগ প্ৰশাসনিক বিৱৰণ দিছে। ইয়াৰে প্ৰথম ভাগ ‘মঞ্জীল আবাদী’ত ৰাজ পৰিয়াল আৰু তেওঁলোকৰ ভৰণ-পোষণ সম্পৰ্কে বৰ্ণনা আছে। দ্বিতীয় ভাগ হৈছে চিপহ বিদ্বান, কবি আৰু কলাকাৰ সকলৰ সংক্ষিপ্ত জীৱনী অন্তৰ্ভূক্ত আছে আৰু তৃতীয়ভাগ ‘মুল্ক আবাদী’ত সাম্ৰাজ্য়ৰ প্ৰাদেশিক বিত্তীয় ব্য়ৱস্থা তথা ৰাজহৰ পৰিমাণ সম্পৰ্কে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
আইন-ই-আকবৰী সম্ৰাট আকবৰৰ শাসনৰ সুবিধাৰ কাৰণে ৰচনা কৰা হৈছিল যদিও এই গ্ৰন্থখন চৰকাৰী দস্তাৱেজসমূহৰ পোনপটীয়া নকল নাছিল। আব্দুল ফজলে প্ৰমাণিত তথ্য়ৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। যেনে মৌখিক তথ্য়সমূহ গ্ৰন্থত লিপিবদ্ধ কৰাৰ আগতে তাৰ সত্য়তা বিচাৰ কৰি আৰু বিভিন্ন তথ্য় লগত মিলাই লিপিবদ্ধ কৰিছিল। আইন-ই-আকবৰী গ্ৰন্থখন ইতিহাসবিদসকলে এই ক্ষেত্ৰত কিছুমান আসোঁৱাৰ আঙুলিয়াই দিছিল। সেই আসোঁৱাবোৰৰ ভিতৰত প্ৰথমটো হৈছে ইয়াৰ সংখ্য়াগত তথ্য়সমূহ বিষমতা। ভালেমান প্ৰদেশৰ জমিদাৰসকলৰ জাতিৰ বিষয়ে বিস্তৃত তথ্য় সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। কিন্তু বংগ আৰু উৰিষ্য়াৰ জমিদাৰৰ সম্পৰ্কে কোনো তথ্য় পোৱা নাই।
গ্ৰন্থখনৰ গুৰুত্বতা উপলব্ধি কৰি ভালেমান পণ্ডিতে গ্ৰন্থখন অনুবাদ কৰিছে। হেনৰী ব্লক মেনে- সম্পাদনা কৰা এই গ্ৰন্থখনৰ সম্পাদিত ৰূপটো Bengal Asiatic Society য়ে তেওঁলোকৰ বিব্লিয়োথিক শৃংখলাত ছপা কৰিছিল। ইংৰাজীলৈ গ্ৰন্থখন তিনিটা খণ্ডত প্ৰকাশ কৰিছে। ইয়াৰে প্ৰথম খণ্ডৰ মানক অনুবাদক আছিল হেনৰী ব্লকমেন। আন দুটা শব্দৰ অনুবাদক আছিল এইচ.এচ.জেৰেট। ১১। মধ্যযুগৰ কৃষিসমাজত মহিলাৰ ভূমিকা কেনে আছিল ?
উত্তৰ- কৃষি প্ৰধান সমাজত মহিলাসকলে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। কৃষি উৎপাদনত মহিলাসকলেও কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। মহিলাসকলে শস্য় চপোৱা, নিকোৱা আৰু শস্য় জৰা-ফুকা কৰি চাফা কৰা কাম কৰিছিল। সূতা কটা, কাপোৰ বোৱা, মাটি বাচন তৈয়াৰ কৰিবলৈ মাটি চাফা কৰা, কাপোৰ চিলাই কৰা, ফুল বছা আদি এই সকলোবোৰ কাম মহিলাসকলে কৰিছিল। কৃষিৰ লগত জড়িত মহিলাসকলে নিয়োগকৰ্ত্তাৰ ঘৰত বা বজাৰতো কাম কৰিছিল।
মহিলাসকল শাৰীৰিক শ্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। মহিলাসকলৰ মৃত্য়ু হাৰ বেছি আছিল। সেই বাবে কৃষক আৰু কাৰিকৰী সমাজত ‘কন্য়া ধন’ পৰিশোধৰ নীতি উদ্ভৱ হৈছিল যিটো সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণী মাজত নাছিল। ঘৰখনৰ মূখিয়ালজন পুৰুষ আছিল। মহিলাসকলে অপৰাধ কৰিলে তেওঁলোকক দৃষ্টান্তমূলক কঠোৰ শাস্তি দিছিল।
১২। আইন-ই-আকবৰী পুথিখন অনুবাদ কৰা ইংৰাজ অনুবাদক দুজনৰ নাম লিখ। তেওঁলােকে অনুবাদব কাম কেতিয়া সম্পূর্ণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আইন-ই-আকবৰী পুথিখন অনুবাদ কৰা ইংৰাজ অনুবাদক দুজনৰ নাম হৈছে হেনৰী ব্লকমেন আৰু এইচ.এচ.জেৰেট। তেওঁলোকে অনুবাদৰ কাম ১৮৯৪ খৃঃত সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post