বিষাদ যোগ
১। চমু উত্তৰ দিয়াঃ
(ক) মহাৰথী কাক বোলে?
উত্তৰ: যিজন যোদ্ধাই একেলগে দহ হাজাৰ ধনুৰ্ধৰৰ (ধানুকী) সৈতে যুদ্ধ কৰিব পাৰে, তেওঁকেই মহাৰথী বোলে।
(খ) কৌৰৱৰ বিশিষ্ট সেনাপতিসকলৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কৌৰৱ পক্ষৰ বিশিষ্ট সেনাপতিসকলৰ নাম হ’ল— পিতামহ ভীষ্ম, গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্য, কৰ্ণ, কৃপাচার্য, অশ্বত্থামা, বিকৰ্ণ আৰু সোমদত্তৰ পুত্ৰ ভূৰিশ্ৰবা।
(গ) সেনাপতি ভীষ্মৰ যুদ্ধোৎসৱ দেখি কি কি ৰণবাদ্যৰ মহাশব্দ হৈছিল?
উত্তৰ: সেনাপতি ভীষ্মৰ যুদ্ধোৎসৱ দেখি শঙ্খ, ভেৰী, আনক (ঢোল সদৃশ বাদ্য), গোমুখ (শিঙা বিশেষ) আদি বিভিন্ন ৰণবাদ্যৰ মহাশব্দ হৈছিল।
(ঘ) আততায়ী কাক বোলে?
উত্তৰ: যি ব্যক্তিয়ে আনক বিষ খুৱাই, জুই লগাই বা চোকা অস্ত্ৰৰে প্ৰাণ নাশ কৰিবলৈ আহে অথবা লোকৰ ধন-সম্পত্তি, ৰাজ্য কাঢ়ি লয় আৰু স্ত্ৰীক অপমান কৰে, তেনে দুষ্কৃতিকাৰীক আততায়ী বোলে।
(ঙ) কুলক্ষয় দোষ কি?
উত্তৰ: কুলক্ষয় হ’লে পুৰণি কুলধৰ্ম বা বংশৰ পৰম্পৰা নষ্ট হয়। ধৰ্ম নষ্ট হ’লে গোটেই বংশটোত অধৰ্মই দেখা দিয়ে। ইয়াৰ ফলত কুলস্ত্ৰীসকলৰ চৰিত্ৰ নষ্ট হয় আৰু সমাজত বৰ্ণসংকৰ (অবাঞ্চিত) সন্তানৰ জন্ম হয়— ইয়াকেই কুলক্ষয় দোষ বুলি কোৱা হয়।
২। তোমাৰ পাঠটিত উল্লেখ কৰা অনুসৰি পাণ্ডৱসকলৰ যুদ্ধোৎসৱৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: ভট্টদেৱৰ ‘বিষাদ যোগ’ পাঠ অনুসৰি, কৌৰৱৰ সমৰ-সজ্জা আৰু ৰণবাদ্যৰ শব্দ শুনি পাণ্ডৱসকলেও নিজৰ যুদ্ধোৎসৱ ঘোষণা কৰে। শুকুলা ঘোঁৰাৰে সুসজ্জিত এখন বিশাল ৰথত উঠি শ্ৰীকৃষ্ণই ‘পাঞ্চজন্য’ আৰু অৰ্জুনে ‘দেৱদত্ত’ নামৰ দিব্য শঙ্খ বাজালে। তেওঁলোকৰ অনুসৰণ কৰি ভীমে ‘পৌণ্ড্ৰক’, যুধিষ্ঠিৰে ‘অনন্তবিজয়’, নকুলে ‘সুঘোষ’ আৰু সহদেৱে ‘মণিপুষ্পক’ নামৰ শঙ্খসমূহ বাজালে। এই শঙ্খসমূহৰ মহাশব্দই পৃথিৱী আৰু আকাশ কঁপাই তুলিছিল। পাণ্ডৱৰ এই তীব্ৰ যুদ্ধঘোষনাই কৌৰৱসকলৰ মনত ত্ৰাসৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এনেদৰেই পাণ্ডৱসকলে কুৰুক্ষেত্ৰৰ ৰণভূমিত নিজৰ যুদ্ধোৎসৱ আৰম্ভ কৰিছিল।
৩। অৰ্জুনে শ্ৰীকৃষ্ণক উভয় সেনাৰ মাজত ৰথ ৰাখিবলৈ কিয় কৈছিল?
উত্তৰ: কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰত দুয়োপক্ষৰ সৈন্যদল মুখামুখিকৈ অৱস্থান কৰি থকা অৱস্থাত অৰ্জুনে বিপক্ষৰ সৈন্যসকলক নিৰীক্ষণ কৰিব বিচাৰিছিল। অৰ্জুনে চাব বিচাৰিছিল যে— এই যুদ্ধত তেওঁ আচলতে কাৰ কাৰ লগত যুঁজিব লাগিব আৰু দুৰ্যোধনৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে কোন কোন বীৰ যোদ্ধা পাণ্ডৱৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি ৰৈ আছে। সেইসকল যুদ্ধাভিলাষী যোদ্ধাক ভালদৰে নিৰীক্ষণ কৰিবৰ বাবেই অৰ্জুনে শ্ৰীকৃষ্ণক উভয় সেনাৰ মাজত ৰথখন ৰাখিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল।
৪। অৰ্জুনে যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ গৈ কাক কাক দেখা পালে আৰু তেওঁলোকক দেখা পাই শ্ৰীকৃষ্ণক কি ক’লে তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ: অৰ্জুনে যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ মাজত ৰথৰ পৰা বিপক্ষৰ সৈন্যদলত নিজৰ অতি আপোন আত্মীয়-স্বজনসকলক দেখা পালে। তাত তেওঁৰ পিতৃতুল্য ব্যক্তি, পিতামহ (ভীষ্ম), গুৰু (দ্ৰোণ), মোমাই, ভাই-ককাই, পুত্ৰ-পৌত্ৰ আৰু বন্ধু-বান্ধৱসকল উপস্থিত আছিল।
নিজৰ আত্মীয়সকলক শত্ৰুৰূপে সম্মুখত দেখি অৰ্জুন বিচলিত হৈ পৰিল। তেওঁ কৃষ্ণক ক’লে যে আত্মীয়সকলক যুদ্ধত বধ কৰিবলৈ তেওঁৰ অন্তৰে সঁহাৰি দিয়া নাই। তেওঁৰ হাত-ভৰি কঁপিবলৈ ধৰিছে, মুখ শুকাই গৈছে আৰু শৰীৰত কঁপনি উঠিছে। অৰ্জুনে ক’লে যে নিজৰ স্বজনবধ কৰি পোৱা বিজয় বা ৰাজ্যসুখৰ কোনো অৰ্থ নাই। এনে বিজয়ৰ তেওঁ অকণো আকাংক্ষা নকৰে বুলি কৃষ্ণৰ আগত আক্ষেপ কৰিলে।
৫। কুলক্ষয় দোষক কিয় মহাপাপ বোলা হৈছে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শাস্ত্ৰীয় মতে, কুলক্ষয় হ’লে বংশৰ সনাতন ধৰ্ম বা পৰম্পৰা নষ্ট হয়। যেতিয়া কুলধৰ্ম নষ্ট হয়, তেতিয়া অৱশিষ্ট বংশটোক অধৰ্মই গ্ৰাস কৰে। অধৰ্মৰ প্ৰভাৱত কুলস্ত্ৰীসকলৰ চৰিত্ৰৰ অৱনতি ঘটে, যাৰ ফলস্বৰূপে সমাজত ‘বৰ্ণসংকৰ’ (অবাঞ্চিত) সন্তানৰ জন্ম হয়। এনে পৰিস্থিতিত পিতৃপুৰুষৰ পিণ্ড আৰু জল দানৰ পৰম্পৰা বিলুপ্ত হয় আৰু বংশটো নৰকগামী হয়। এইদৰে এটা সমগ্ৰ বংশৰ ধৰ্ম, জাতি-ধৰ্ম আৰু ঐতিহ্য চিৰকালৰ বাবে নিঃশেষ হৈ যোৱা বাবে কুলক্ষয় দোষক মহাপাপ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে।
৬) “জানা ৰাজা, যুদ্ধৰ সন্মুখত অৰ্জুনে এহি বাক্য বুলি ধনুশৰ এৰি কম্পিত হৈলা….।” —এইদৰে কোনে কাক কৈছে? অৰ্জুনে কি বাক্য কৈ ৰথৰ ওপৰত বহি পৰিল তোমাৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ: উক্ত কথাফাকি সঞ্জয়ে অন্ধৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰক কৈছে।
অৰ্জুনে যুদ্ধক্ষেত্ৰত নিজৰ গুৰু-গোসাঁই আৰু আত্মীয়সকলক বধ কৰিবলগীয়া হোৱা কথাটো ভাবি তীব্ৰ মানসিক যন্ত্ৰণাত ভুগিছিল। তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণক উদ্দেশ্য কৰি ক’লে যে— যদিও কৌৰৱসকলে লোভবশতঃ আততায়ীৰ দৰে কাম কৰিছে আৰু কুলক্ষয়ৰ দোষ দেখা পোৱা নাই, তথাপিও মই সকলো জানি-বুজি কিয় এই মহাপাপত লিপ্ত হ’ম? তেওঁ ক’লে যে নিজৰ ভাই-বন্ধুসকলক হত্যা কৰি ৰাজ্যসুখ ভোগ কৰাতকৈ যুদ্ধ নকৰাকৈ থকাটোৱেই শ্ৰেয়। এনেকি নিৰস্ত্ৰ অৱস্থাত কৌৰৱে তেওঁক বধ কৰিলেও তেওঁ সুখী হ’ব, তথাপি আত্মীয়ৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ ধাৰণ নকৰে। এইবুলি কৈ অৰ্জুনে তীব্ৰ মানসিক বিষাদত চকুৰ পানী পেলাই হাতৰ পৰা ধনু-কাঁড় ত্যাগ কৰিলে আৰু কঁপিবলৈ ধৰি মনে মনে ৰথৰ ওপৰত বহি পৰিল।