SEBA Class 10 Science Chapter 10 Answer 2026 | পোহৰ – প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ । Chapter 10 | Class 10 General Science Question and Answer | Class 10 General Science Suggestion and Notes Assam | Class 10 General Science SEBA Question and Answer Assam | দ্বাদশ শ্ৰেণী প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ

পোহৰ – প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ

A. অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

1. পোহৰ কি?

উত্তৰঃ যি শক্তিয়ে আমাৰ চকুত দৃষ্টিৰ অনুভূতি সৃষ্টি কৰে তাক পোহৰ বোলে।

2. পোহৰৰ ৰশ্মি কি?

উত্তৰঃ পোহৰ যি সৰলৰৈখিক পথেৰে গতি কৰে, সেই পথক পোহৰৰ ৰশ্মি বোলে।

3. ৰশ্মিগুচ্ছ কি?

উত্তৰঃ একেলগে গতি কৰা বহুতো পোহৰ ৰশ্মিৰ সমষ্টিক ৰশ্মিগুচ্ছ বা beam বোলে।

4. পোহৰৰ প্ৰতিফলন কি?

উত্তৰঃ পোহৰ কোনো পৃষ্ঠত আপতিত হৈ পুনৰ আগৰ মাধ্যমলৈ উভতি অহা পৰিঘটনাক পোহৰৰ প্ৰতিফলন বোলে।

5. প্ৰতিফলনৰ নিয়ম দুটা কি?

উত্তৰঃ

1. আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একে সমতলত থাকে।
2. আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সমান, অৰ্থাৎ ∠i = ∠r।

6. প্ৰতিবিম্ব কি?

উত্তৰঃ কোনো বস্তুৰ পৰা অহা পোহৰ ৰশ্মিবোৰ প্ৰতিফলন বা প্ৰতিসৰণৰ পিছত যি স্থানত মিলিত হয় বা মিলিত হোৱা যেন লাগে, তাত গঠিত আকৃতিক প্ৰতিবিম্ব বোলে।

7. প্ৰতিবিম্ব কেই প্ৰকাৰৰ?

উত্তৰঃ দুটা—

1. সৎ প্ৰতিবিম্ব
2. অসৎ প্ৰতিবিম্ব।

8. সৎ প্ৰতিবিম্ব কি?

উত্তৰঃ প্ৰতিফলিত বা প্ৰতিসৰিত ৰশ্মিবোৰ প্ৰকৃততে মিলিত হৈ যি প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে তাক সৎ প্ৰতিবিম্ব বোলে। ইয়াক পৰ্দাত ধৰিব পাৰি।

9. অসৎ প্ৰতিবিম্ব কি?

উত্তৰঃ ৰশ্মিবোৰ প্ৰকৃততে মিলিত নহৈ কোনো বিন্দুৰ পৰা অহা যেন লাগি গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বক অসৎ প্ৰতিবিম্ব বোলে। ইয়াক পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি।

---

10. গোলাকাৰ দাপোণ কি?

উত্তৰঃ যি দাপোণৰ প্ৰতিফলক পৃষ্ঠ কোনো গোলকৰ অংশবিশেষ, তাক গোলাকাৰ দাপোণ বোলে।

11. গোলাকাৰ দাপোণ কেই প্ৰকাৰৰ?

উত্তৰঃ দুটা—

1. অৱতল দাপোণ
2. উত্তল দাপোণ।

12. অৱতল দাপোণ কি?

উত্তৰঃ যি গোলাকাৰ দাপোণৰ প্ৰতিফলক পৃষ্ঠ ভিতৰলৈ ভাঁজ খোৱা, তাক অৱতল দাপোণ বোলে।

13. উত্তল দাপোণ কি?

উত্তৰঃ যি গোলাকাৰ দাপোণৰ প্ৰতিফলক পৃষ্ঠ বাহিৰলৈ উখহা, তাক উত্তল দাপোণ বোলে।

14. গোলাকাৰ দাপোণৰ মেৰু কি?

উত্তৰঃ দাপোণৰ প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ মধ্যবিন্দুটোক মেৰু (P) বোলে।

15. ভাঁজকেন্দ্ৰ কি?

উত্তৰঃ গোলাকাৰ দাপোণখন যি কাল্পনিক গোলকৰ অংশ, সেই গোলকৰ কেন্দ্ৰক ভাঁজকেন্দ্ৰ (C) বোলে।

16. ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ কি?

উত্তৰঃ দাপোণৰ মেৰু আৰু ভাঁজকেন্দ্ৰৰ মাজৰ দূৰত্বক ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ (R) বোলে।

17. মুখ্য অক্ষ কি?

উত্তৰঃ দাপোণৰ মেৰু আৰু ভাঁজকেন্দ্ৰৰ মাজেৰে যোৱা সৰলৰেখাক মুখ্য অক্ষ বোলে।

18. দাপোণৰ ছিদ্ৰ বা গৱাক্ষ কি?

উত্তৰঃ গোলাকাৰ দাপোণৰ প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ কাৰ্যকৰী ব্যাসক ছিদ্ৰ বা গৱাক্ষ বোলে।

19. অৱতল দাপোণৰ মুখ্য ফ’কাছ কি?

উত্তৰঃ মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰালকৈ আপতিত পোহৰ ৰশ্মিবোৰ অৱতল দাপোণৰ পৰা প্ৰতিফলিত হৈ মুখ্য অক্ষৰ যি বিন্দুত মিলিত হয়, সেই বিন্দুক মুখ্য ফ’কাছ (F) বোলে।

20. উত্তল দাপোণৰ মুখ্য ফ’কাছ কি?

উত্তৰঃ মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰাল পোহৰ ৰশ্মিবোৰ উত্তল দাপোণত প্ৰতিফলিত হোৱাৰ পিছত দাপোণৰ পিছফালৰ যি বিন্দুৰ পৰা অপসাৰিত হোৱা যেন লাগে, তাক মুখ্য ফ’কাছ বোলে।

21. ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কি?

উত্তৰঃ দাপোণৰ মেৰু P আৰু মুখ্য ফ’কাছ F-ৰ মাজৰ দূৰত্বক ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য (f) বোলে।

22. ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ আৰু ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ$$f=\frac{R}{2}$$

অথবা,$$R=2f$$

23. কোন দাপোণে থিয় আৰু বিবৰ্ধিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে?

উত্তৰঃ অৱতল দাপোণে।

24. অৱতল দাপোণে কেতিয়া অসৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে?

উত্তৰঃ বস্তুটো মেৰু P আৰু মুখ্য ফ’কাছ F-ৰ মাজত ৰাখিলে অৱতল দাপোণে অসৎ, থিয় আৰু বিবৰ্ধিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।

25. অৱতল দাপোণত সমান আকাৰৰ সৎ প্ৰতিবিম্ব কেতিয়া পোৱা যায়?

উত্তৰঃ বস্তুটো ভাঁজকেন্দ্ৰ C-ত ৰাখিলে।

26. উত্তল দাপোণে সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰেনে?

উত্তৰঃ নোৱাৰে। উত্তল দাপোণে সদায় অসৎ, থিয় আৰু সংকুচিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।

27. উত্তল দাপোণত প্ৰতিবিম্ব ক’ত গঠন হয়?

উত্তৰঃ দাপোণৰ পিছফালে মেৰু P আৰু মুখ্য ফ’কাছ F-ৰ মাজত।

28. উত্তল দাপোণে ডাঙৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰেনে?

উত্তৰঃ নোৱাৰে। ইয়াৰ প্ৰতিবিম্ব সদায় বস্তুতকৈ সৰু হয়।

29. গাড়ীৰ পিছলৈ চোৱা দাপোণ হিচাপে উত্তল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিয়?

উত্তৰঃ উত্তল দাপোণে বিস্তৃত দৃষ্টিক্ষেত্ৰ দিয়ে আৰু পিছফালৰ বহু বস্তুৰ থিয়, অসৎ আৰু সংকুচিত প্ৰতিবিম্ব একেলগে দেখুৱায়।

30. গাড়ীৰ হেডলাইটত কোন দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ অৱতল দাপোণ।

31. সৌৰ ভাঁতীত কোন দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ অৱতল দাপোণ, কাৰণ ই সূৰ্যৰ সমান্তৰাল ৰশ্মিবোৰ ফ’কাছত কেন্দ্ৰীভূত কৰে।

32. লক্ষ্যবস্তু যিমানেই দূৰত নাথাকক, সমান আকাৰৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰা দাপোণ কোনখন?

উত্তৰঃ সমতল দাপোণ।

---

33. গোলাকাৰ দাপোণৰ সূত্ৰ লিখা।

উত্তৰঃ$$\frac{1}{f}=\frac{1}{v}+\frac{1}{u}$$

য’ত—

• $u$ = বস্তুৰ দূৰত্ব
• $v$ = প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব
• $f$ = ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য।

34. দাপোণৰ বিৱৰ্ধন কি?

উত্তৰঃ প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা আৰু বস্তুৰ উচ্চতাৰ অনুপাতক বিৱৰ্ধন বোলে।$$m=\frac{h_i}{h_o}=-\frac{v}{u}$$

35. সৎ প্ৰতিবিম্বৰ বিৱৰ্ধন ঋণাত্মক কিয়?

উত্তৰঃ সৎ প্ৰতিবিম্ব সাধাৰণতে ওলোটা হয় বাবে তাৰ উচ্চতা ঋণাত্মক ধৰা হয়; সেয়ে বিৱৰ্ধন ঋণাত্মক।

36. অসৎ প্ৰতিবিম্বৰ বিৱৰ্ধন ধনাত্মক কিয়?

উত্তৰঃ অসৎ প্ৰতিবিম্ব থিয় হয় বাবে তাৰ বিৱৰ্ধন ধনাত্মক।

37. বিৱৰ্ধনৰ একক কি?

উত্তৰঃ কোনো একক নাই, কাৰণ ই দুটা দৈৰ্ঘ্যৰ অনুপাত।

38. সমতল দাপোণে $m=+1$ দিলে ইয়াৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ ‘+’ চিহ্নে প্ৰতিবিম্ব থিয় আৰু অসৎ হোৱা বুজায় আৰু ‘1’-এ প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ বস্তুৰ আকাৰৰ সমান হোৱা বুজায়।

---

39. পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ কি?

উত্তৰঃ পোহৰ এটা স্বচ্ছ মাধ্যমৰ পৰা আন এটা স্বচ্ছ মাধ্যমলৈ তিৰ্যকভাৱে গতি কৰোঁতে দিশ সলনি কৰা পৰিঘটনাক প্ৰতিসৰণ বোলে।

40. বায়ুৰ পৰা পানীলৈ পোহৰ গ’লে কোনফালে বেঁকা হয়?

উত্তৰঃ অভিলম্বৰ ফালে বেঁকা হয়, কাৰণ পোহৰ লঘু মাধ্যমৰ পৰা আলোকীয় ঘন মাধ্যমলৈ যায়।

41. ঘন মাধ্যমৰ পৰা লঘু মাধ্যমলৈ গ’লে পোহৰ কেনেদৰে বেঁকা হয়?

উত্তৰঃ অভিলম্বৰ পৰা আঁতৰলৈ বেঁকা হয়।

42. মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক কি?

উত্তৰঃ শূন্যত পোহৰৰ বেগ $c$ আৰু মাধ্যমটোত পোহৰৰ বেগ $v$-ৰ অনুপাতক প্ৰতিসৰণাংক বোলে।$$n=\frac{c}{v}$$

43. শূন্যত পোহৰৰ বেগ কিমান?

উত্তৰঃ$$3\times10^8\;m/s$$

44. প্ৰতিসৰণাংক বেছি হ’লে পোহৰৰ বেগ কেনে হয়?

উত্তৰঃ প্ৰতিসৰণাংক বেছি হ’লে মাধ্যমটোত পোহৰৰ বেগ কম হয়।

45. হীৰাৰ প্ৰতিসৰণাংক 2.42 মানে কি?

উত্তৰঃ শূন্যত পোহৰৰ বেগ হীৰাত পোহৰৰ বেগৰ 2.42 গুণ।

অৰ্থাৎ,$$n=\frac{c}{v}=2.42$$

46. হীৰা আৰু বায়ুৰ ভিতৰত কোনটো অধিক আলোকীয় ঘন?

উত্তৰঃ হীৰা।

47. কেৰাচিন, টাৰপেনটাইন আৰু পানীৰ ভিতৰত পোহৰৰ বেগ ক’ত সৰ্বাধিক?

উত্তৰঃ পানীত, কাৰণ পানীৰ প্ৰতিসৰণাংক আটাইতকৈ কম।

---

48. উত্তল লেন্ছ কি?

উত্তৰঃ যি লেন্ছ মাজভাগত ডাঠ আৰু কাষত পাতল, তাক উত্তল বা অভিসাৰী লেন্ছ বোলে।

49. অৱতল লেন্ছ কি?

উত্তৰঃ যি লেন্ছ মাজভাগত পাতল আৰু কাষত ডাঠ, তাক অৱতল বা অপসাৰী লেন্ছ বোলে।

50. লেন্ছৰ আলোক কেন্দ্ৰ কি?

উত্তৰঃ লেন্ছৰ কেন্দ্ৰীয় বিন্দুটোক আলোক কেন্দ্ৰ O বোলে। এই বিন্দুৰ মাজেৰে যোৱা ৰশ্মি ক্ষীণ লেন্ছৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায় অবিচলিতভাৱে ওলাই যায়।

51. লেন্ছৰ মুখ্য অক্ষ কি?

উত্তৰঃ লেন্ছৰ দুটা ভাঁজকেন্দ্ৰৰ মাজেৰে যোৱা সৰলৰেখাক মুখ্য অক্ষ বোলে।

52. উত্তল লেন্ছৰ মুখ্য ফ’কাছ কি?

উত্তৰঃ মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰাল পোহৰ ৰশ্মিবোৰ উত্তল লেন্ছৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যি বিন্দুত মিলিত হয়, তাক মুখ্য ফ’কাছ বোলে।

53. অৱতল লেন্ছৰ মুখ্য ফ’কাছ কি?

উত্তৰঃ মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰাল পোহৰ ৰশ্মিবোৰ অৱতল লেন্ছৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যি বিন্দুৰ পৰা অপসাৰিত হোৱা যেন লাগে, তাক মুখ্য ফ’কাছ বোলে।

54. লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কি?

উত্তৰঃ আলোক কেন্দ্ৰ আৰু মুখ্য ফ’কাছৰ মাজৰ দূৰত্বক ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য বোলে।

55. লেন্ছৰ সূত্ৰ লিখা।

উত্তৰঃ$$\frac{1}{f}=\frac{1}{v}-\frac{1}{u}$$

56. লেন্ছৰ বিৱৰ্ধনৰ সূত্ৰ কি?

উত্তৰঃ$$m=\frac{h_i}{h_o}=\frac{v}{u}$$

57. উত্তল লেন্ছত কেতিয়া অসৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়?

উত্তৰঃ বস্তুটো আলোক কেন্দ্ৰ O আৰু মুখ্য ফ’কাছ F-ৰ মাজত ৰাখিলে অসৎ, থিয় আৰু বিবৰ্ধিত প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়।

58. অৱতল লেন্ছৰ প্ৰতিবিম্বৰ প্ৰকৃতি কি?

উত্তৰঃ সদায় অসৎ, থিয় আৰু সংকুচিত।

59. অৱতল লেন্ছৰ প্ৰতিবিম্ব ক’ত গঠন হয়?

উত্তৰঃ বস্তুৰ একেফালে আলোক কেন্দ্ৰ আৰু মুখ্য ফ’কাছৰ মাজত।

60. লেন্ছৰ ক্ষমতা কি?

উত্তৰঃ মিটাৰত প্ৰকাশ কৰা লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ ব্যস্তক লেন্ছৰ ক্ষমতা বোলে।$$P=\frac{1}{f}$$

61. লেন্ছৰ ক্ষমতাৰ একক কি?

উত্তৰঃ ডায়’প্টাৰ (D)।

62. 1 ডায়’প্টাৰ কাক বোলে?

উত্তৰঃ 1 মিটাৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য থকা লেন্ছৰ ক্ষমতাক 1 ডায়’প্টাৰ বোলে।

---

F. চমু আৰু বৰ্ণনামূলক প্ৰশ্ন

1. গাড়ীৰ হেডলাইট, পিছলৈ চোৱা দাপোণ আৰু সৌৰ ভাঁতীত কোন দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়? কাৰণ লিখা।

উত্তৰঃ

(ক) গাড়ীৰ হেডলাইট — অৱতল দাপোণ।
বাল্বটো দাপোণৰ ফ’কাছৰ ওচৰত ৰাখিলে প্ৰতিফলিত পোহৰ প্ৰায় সমান্তৰাল ৰশ্মিগুচ্ছ হিচাপে বহু দূৰলৈ যায়।

(খ) পিছলৈ চোৱা দাপোণ — উত্তল দাপোণ।
ই বিস্তৃত দৃষ্টিক্ষেত্ৰ দিয়ে আৰু থিয়, সংকুচিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।

(গ) সৌৰ ভাঁতী — অৱতল দাপোণ।
ই সূৰ্যৰ সমান্তৰাল ৰশ্মিবোৰ ফ’কাছত একত্ৰিত কৰি উচ্চ তাপ উৎপন্ন কৰে।

---

2. উত্তল লেন্ছৰ অৰ্ধাংশ কলা কাগজেৰে ঢাকি দিলে সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব গঠন হ’বনে?

উত্তৰঃ হ’ব। উত্তল লেন্ছৰ প্ৰতিটো অংশই বস্তুটোৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰাত অংশ লয়। সেয়ে অৰ্ধাংশ ঢাকি দিলেও সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব পোৱা যায়। কিন্তু কম পোহৰ লেন্ছৰ মাজেৰে পাৰ হোৱাৰ বাবে প্ৰতিবিম্বটোৰ উজ্জ্বলতা কমি যায়।

---

3. অভিধানৰ সৰু আখৰ পঢ়িবলৈ কেনে লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ কম ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, 5 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছ।

---

4. 50 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল দাপোণত থিয় প্ৰতিবিম্ব পাবলৈ বস্তুটো ক’ত ৰাখিব লাগে?

উত্তৰঃ বস্তুটো দাপোণৰ মেৰু আৰু মুখ্য ফ’কাছৰ মাজত অৰ্থাৎ দাপোণৰ পৰা 50 cm-তকৈ কম দূৰত্বত ৰাখিব লাগিব।

তেতিয়া প্ৰতিবিম্ব—

• অসৎ
• থিয়
• বস্তুতকৈ ডাঙৰ
• দাপোণৰ পিছফালে গঠন হয়।

---

G. MCQ

1. গোলাকাৰ দাপোণৰ $f:R$ অনুপাত কিমান?

(a) 0.5
(b) 1
(c) 2
(d) 3

উত্তৰঃ (a) 0.5

---

2. অৱতল দাপোণে প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে—

(a) কেৱল সৎ
(b) কেৱল অসৎ
(c) সৎ আৰু অসৎ দুয়োটা
(d) এটাও নহয়

উত্তৰঃ (c) সৎ আৰু অসৎ দুয়োটা

---

3. উত্তল দাপোণে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্ব—

(a) সৎ, বিবৰ্ধিত
(b) সৎ, সংকুচিত
(c) অসৎ, বিবৰ্ধিত
(d) অসৎ, সংকুচিত

উত্তৰঃ (d) অসৎ, সংকুচিত

---

4. গাড়ীৰ পিছলৈ চোৱা দাপোণ—

(a) উত্তল
(b) অৱতল
(c) সমতল
(d) এটাও নহয়

উত্তৰঃ (a) উত্তল

---

5. সমতল দাপোণত গঠিত প্ৰতিবিম্ব—

(a) সৎ আৰু ওলোটা
(b) অসৎ আৰু বিবৰ্ধিত
(c) অসৎ, থিয় আৰু সমান আকাৰৰ
(d) অসৎ আৰু সংকুচিত

উত্তৰঃ (c) অসৎ, থিয় আৰু সমান আকাৰৰ

---

6. কোনখন দাপোণৰ দৃষ্টিক্ষেত্ৰ আটাইতকৈ বহল?

(a) সমতল
(b) উত্তল
(c) অৱতল
(d) এটাও নহয়

উত্তৰঃ (b) উত্তল

---

7. অৱতল দাপোণত সমান আকাৰৰ সৎ প্ৰতিবিম্ব পাবলৈ বস্তুটো ক’ত ৰাখিব লাগে?

(a) P আৰু F-ৰ মাজত
(b) F আৰু C-ৰ মাজত
(c) C-ত
(d) C-ৰ বাহিৰত

উত্তৰঃ (c) C-ত

---

8. অৱতল দাপোণে কোন অৱস্থানত সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন নকৰে?

(a) অসীমত
(b) F আৰু C-ৰ মাজত
(c) C-ৰ বাহিৰত
(d) P আৰু F-ৰ মাজত

উত্তৰঃ (d) P আৰু F-ৰ মাজত

---

9. অৱতল দাপোণত অসীম দূৰৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব ক’ত হয়?

(a) C-ত
(b) F-ত
(c) F আৰু C-ৰ মাজত
(d) P আৰু F-ৰ মাজত

উত্তৰঃ (b) F-ত

---

10. উত্তল দাপোণত বস্তু যিকোনো সসীম দূৰত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব হয়—

(a) F-ত
(b) F আৰু C-ৰ মাজত
(c) C-ত
(d) P আৰু F-ৰ মাজত

উত্তৰঃ (d) P আৰু F-ৰ মাজত

---

11. অৱতল দাপোণৰ F-ত বস্তু ৰাখিলে প্ৰতিবিম্ব—

(a) C-ত
(b) C-ৰ বাহিৰত
(c) অসীমত
(d) F-ত

উত্তৰঃ (c) অসীমত

---

12. অৱতল দাপোণৰ C-ত বস্তু ৰাখিলে প্ৰতিবিম্ব—

(a) C-ত
(b) অসীমত
(c) F-ত
(d) P-ত

উত্তৰঃ (a) C-ত

---

13. গোলাকাৰ দাপোণত আটাইতকৈ সংকুচিত প্ৰতিবিম্ব কেতিয়া হয়?

(a) F-ত বস্তু থাকিলে
(b) বস্তু অসীমত থাকিলে
(c) C-ৰ বাহিৰত
(d) P আৰু F-ৰ মাজত

উত্তৰঃ (b) বস্তু অসীমত থাকিলে

---

14. উত্তল লেন্ছে গঠন কৰিব পাৰে—

(a) কেৱল সৎ প্ৰতিবিম্ব
(b) কেৱল অসৎ প্ৰতিবিম্ব
(c) সৎ আৰু অসৎ দুয়োটা
(d) এটাও নহয়

উত্তৰঃ (c) সৎ আৰু অসৎ দুয়োটা

---

15. লেন্ছ তৈয়াৰ কৰিবলৈ কোনটো ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি?

(a) পানী
(b) কাঁচ
(c) স্বচ্ছ প্লাষ্টিক
(d) মৃত্তিকা

উত্তৰঃ (d) মৃত্তিকা

---

16. অৱতল দাপোণে অসৎ, থিয় আৰু বিবৰ্ধিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিলে বস্তুটো থাকে—

(a) F আৰু C-ৰ মাজত
(b) C-ত
(c) C-ৰ বাহিৰত
(d) P আৰু F-ৰ মাজত

উত্তৰঃ (d) P আৰু F-ৰ মাজত

---

17. উত্তল লেন্ছত বস্তুৰ সমান আকাৰৰ সৎ প্ৰতিবিম্ব পাবলৈ বস্তুটো ৰাখিব লাগে—

(a) F-ত
(b) 2F-ত
(c) অসীমত
(d) O আৰু F-ৰ মাজত

উত্তৰঃ (b) 2F-ত

---

18. গোলাকাৰ দাপোণ আৰু ক্ষীণ লেন্ছ দুয়োটাৰে ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য $-15$ cm। দুয়োটাৰ প্ৰকৃতি—

(a) দুয়োখন অৱতল
(b) দুয়োখন উত্তল
(c) দাপোণ অৱতল, লেন্ছ উত্তল
(d) দাপোণ উত্তল, লেন্ছ অৱতল

উত্তৰঃ (a) দুয়োখন অৱতল

---

19. বস্তু যিমান দূৰত ৰাখিলেও সদায় থিয় প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পৰা দাপোণ—

(a) কেৱল সমতল
(b) কেৱল অৱতল
(c) কেৱল উত্তল
(d) সমতল অথবা উত্তল

উত্তৰঃ (d) সমতল অথবা উত্তল

---

20. অভিধানৰ সৰু আখৰ পঢ়িবলৈ উপযুক্ত লেন্ছ—

(a) 50 cm উত্তল
(b) 50 cm অৱতল
(c) 5 cm উত্তল
(d) 5 cm অৱতল

উত্তৰঃ (c) 5 cm উত্তল

---

1. গোলাকাৰ দাপোণৰ ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ 20 cm। ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কিমান?

উত্তৰঃ$$R=20\;cm$$

আমি জানো,$$f=\frac{R}{2}$$$$f=\frac{20}{2}=10\;cm$$

উত্তৰঃ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য = 10 cm।

---

2. 32 cm ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধৰ উত্তল দাপোণৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা।

$$R=+32\;cm$$$$f=\frac{R}{2}$$$$f=\frac{32}{2}=+16\;cm$$

উত্তৰঃ f=+16f=+16 cm।

---

3. অৱতল দাপোণৰ সন্মুখত 10 cm দূৰত থকা বস্তুৰ তিনিগুণ বিবৰ্ধিত সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়। প্ৰতিবিম্ব ক’ত?

দিয়া আছে,$$u=-10\;cm$$

সৎ আৰু ওলোটা প্ৰতিবিম্বৰ বাবে,$$m=-3$$

দাপোণৰ বাবে,$$m=-\frac{v}{u}$$$$-3=-\frac{v}{-10}$$$$v=-30\;cm$$

উত্তৰঃ প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ সন্মুখত 30 cm দূৰত গঠন হয়।

---

4. পোহৰ বায়ুৰ পৰা 1.5 প্ৰতিসৰণাংকৰ কাঁচলৈ যায়। কাঁচত পোহৰৰ বেগ কিমান?

দিয়া আছে,$$n=1.5$$$$c=3\times10^8\;m/s$$

আমি জানো,$$n=\frac{c}{v}$$

অতএব,$$v=\frac{c}{n}$$$$v=\frac{3\times10^8}{1.5}$$$$v=2\times10^8\;m/s$$

উত্তৰঃ 2×108  m/s2\times10^8\;m/s।

---

5. উত্তল লেন্ছে 50 cm দূৰত সমান আকাৰৰ সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিছে। বস্তুটো ক’ত?

সমান আকাৰৰ সৎ প্ৰতিবিম্বৰ বাবে—$$m=-1$$$$m=\frac{v}{u}$$$$-1=\frac{50}{u}$$$$u=-50\;cm$$

উত্তৰঃ বস্তুটো লেন্ছৰ সন্মুখত 50 cm দূৰত ৰখা হৈছিল।

ইয়াত বস্তু আৰু প্ৰতিবিম্ব দুয়োটাই $2F$-ত থাকে, সেয়ে $f=25$ cm।

---

6. 2 m ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছৰ ক্ষমতা নিৰ্ণয় কৰা।

$$f=-2m$$$$P=\frac{1}{f}$$$$P=\frac{1}{-2}=-0.5D$$

উত্তৰঃ −0.5D-0.5D।

---

I. অনুশীলনীৰ Numerical

1. 5 cm উচ্চতাৰ বস্তু এটা 10 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছৰ পৰা 25 cm দূৰত ৰখা হৈছে। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, আকাৰ আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।

দিয়া আছে,$$u=-25cm,\quad f=+10cm,\quad h_o=5cm$$

লেন্ছৰ সূত্ৰ,$$\frac1f=\frac1v-\frac1u$$$$\frac1{10}=\frac1v+\frac1{25}$$$$\frac1v=\frac1{10}-\frac1{25} =\frac{3}{50}$$$$v=\frac{50}{3}=16.67cm$$

বিৱৰ্ধন,$$m=\frac vu=\frac{16.67}{-25}=-0.667$$$$h_i=m h_o$$$$h_i=-0.667\times5=-3.33cm$$

উত্তৰঃ

• প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব = 16.67 cm
• উচ্চতা = 3.33 cm
• প্ৰকৃতি = সৎ, ওলোটা আৰু সংকুচিত।

---

2. 15 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছে 10 cm দূৰত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। বস্তুৰ দূৰত্ব নিৰ্ণয় কৰা।

$$f=-15cm,\quad v=-10cm$$$$\frac1f=\frac1v-\frac1u$$$$-\frac1{15}=-\frac1{10}-\frac1u$$$$\frac1{30}=-\frac1u$$$$u=-30cm$$

উত্তৰঃ বস্তুটো লেন্ছৰ সন্মুখত 30 cm দূৰত আছে।

---

3. 15 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল দাপোণৰ পৰা 10 cm দূৰত বস্তু ৰখা হৈছে। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।

$$f=+15cm,\quad u=-10cm$$$$\frac1f=\frac1v+\frac1u$$$$\frac1{15}=\frac1v-\frac1{10}$$$$\frac1v=\frac1{15}+\frac1{10} =\frac16$$$$v=+6cm$$

উত্তৰঃ প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ পিছফালে 6 cm দূৰত গঠন হয়। ই অসৎ, থিয় আৰু সংকুচিত।

---

4. 30 cm ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধৰ উত্তল দাপোণৰ সন্মুখত 20 cm দূৰত 5 cm উচ্চতাৰ বস্তু আছে। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, প্ৰকৃতি আৰু আকাৰ নিৰ্ণয় কৰা।

$$R=30cm$$$$f=\frac R2=15cm$$$$u=-20cm$$

দাপোণৰ সূত্ৰ,$$\frac1{15}=\frac1v-\frac1{20}$$$$\frac1v=\frac1{15}+\frac1{20} =\frac7{60}$$$$v=\frac{60}{7}=8.57cm$$

বিৱৰ্ধন,$$m=-\frac vu$$$$m=-\frac{8.57}{-20}=0.429$$$$h_i=0.429\times5=2.14cm$$

উত্তৰঃ

• প্ৰতিবিম্ব = দাপোণৰ পিছফালে 8.57 cm
• আকাৰ = 2.14 cm
• প্ৰকৃতি = অসৎ, থিয় আৰু সংকুচিত।

---

5. 18 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল দাপোণৰ সন্মুখত 27 cm দূৰত 7 cm উচ্চতাৰ বস্তু আছে। পৰ্দা ক’ত ৰাখিব? প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।

$$f=-18cm,\quad u=-27cm$$$$\frac1{-18}=\frac1v+\frac1{-27}$$$$\frac1v=-\frac1{18}+\frac1{27}$$$$\frac1v=-\frac1{54}$$$$v=-54cm$$

সেয়ে পৰ্দা দাপোণৰ সন্মুখত 54 cm দূৰত ৰাখিব লাগিব।$$m=-\frac vu =-\frac{-54}{-27} =-2$$$$h_i=-2\times7=-14cm$$

উত্তৰঃ

• পৰ্দাৰ দূৰত্ব = 54 cm
• প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা = 14 cm
• প্ৰতিবিম্ব = সৎ, ওলোটা আৰু দ্বিগুণ বিবৰ্ধিত।

---

6. $-2.0D$ ক্ষমতাৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।

$$P=-2D$$$$f=\frac1P$$$$f=-\frac12=-0.5m$$$$=-50cm$$

উত্তৰঃ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য −50cm-50cm। লেন্ছখন অৱতল বা অপসাৰী।

---

7. +1.5D ক্ষমতাৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কিমান? ই অভিসাৰী নে অপসাৰী?

$$P=+1.5D$$$$f=\frac1{1.5}=0.667m$$$$f\approx66.7cm$$

উত্তৰঃ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় 66.7 cm। ই উত্তল বা অভিসাৰী লেন্ছ।

---

J. অতিৰিক্ত গাণিতিক সমস্যা

1. অৱতল দাপোণত প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ বস্তুৰ আধা হ’বলৈ বস্তু কিমান দূৰত ৰাখিব লাগে?

$$m=-\frac12$$

আৰু$$m=-\frac vu$$

ইয়াৰ পৰা,$$v=\frac u2$$

দাপোণৰ সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে,$$u=3f$$

উত্তৰঃ দাপোণৰ পৰা ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ 3 গুণ দূৰত বস্তু ৰাখিব লাগে।

---

2. অৱতল দাপোণৰ মেৰু আৰু ফ’কাছৰ ঠিক মাজত বস্তু ৰাখিলে বিৱৰ্ধন কিমান?

মেৰু আৰু ফ’কাছৰ মাজৰ মধ্যবিন্দুত,$$u=\frac f2$$

দাপোণৰ সূত্ৰৰ পৰা,$$v=-f$$

সেয়ে,$$m=-\frac vu=+2$$

উত্তৰঃ বিৱৰ্ধন +2+2। অৰ্থাৎ প্ৰতিবিম্ব অসৎ, থিয় আৰু দুগুণ ডাঙৰ।

---

3. 20 cm ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধৰ উত্তল দাপোণৰ পৰা 30 cm দূৰত 5 cm উচ্চতাৰ বস্তু আছে। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান আৰু আকাৰ নিৰ্ণয় কৰা।

$$R=20cm$$$$f=+10cm$$$$u=-30cm$$$$\frac1{10}=\frac1v-\frac1{30}$$$$\frac1v=\frac{2}{15}$$$$v=7.5cm$$$$m=-\frac{7.5}{-30}=0.25$$$$h_i=0.25\times5=1.25cm$$

উত্তৰঃ

• প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ পিছফালে 7.5 cm
• উচ্চতা 1.25 cm
• অসৎ, থিয় আৰু সংকুচিত।

---

4. মমবাতি আৰু পৰ্দাৰ দূৰত্ব 40 cm। পৰ্দাত 3 গুণ ডাঙৰ প্ৰতিবিম্ব পাবলৈ দাপোণৰ অৱস্থান আৰু ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা।

সৎ প্ৰতিবিম্বৰ বাবে,$$m=-3$$

অতএব,$$|v|=3|u|$$

বস্তু আৰু প্ৰতিবিম্বৰ মাজৰ দূৰত্ব,$$|v|-|u|=40$$$$3|u|-|u|=40$$$$2|u|=40$$$$|u|=20cm$$$$|v|=60cm$$

দাপোণৰ সূত্ৰৰ পৰা,$$f=-15cm$$

উত্তৰঃ

• দাপোণখন অৱতল
• মমবাতিৰ পৰা দাপোণ = 20 cm
• পৰ্দাৰ পৰা দাপোণ = 60 cm
• ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য = 15 cm।

---

5. বৰফ-বায়ুৰ সংকট কোণ 50°। বৰফৰ প্ৰতিসৰণাংক নিৰ্ণয় কৰা।

$$n=\frac1{\sin C}$$$$n=\frac1{\sin50^\circ}$$$$n\approx1.31$$

উত্তৰঃ বৰফৰ প্ৰতিসৰণাংক প্ৰায় 1.31।

---

6. এটা পদাৰ্থৰ প্ৰতিসৰণাংক 1.4। মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ কিমান?

$$n=1.4$$$$c=3\times10^8m/s$$$$v=\frac cn$$$$v=\frac{3\times10^8}{1.4}$$$$v\approx2.14\times10^8m/s$$

উত্তৰঃ 2.14×108m/s2.14\times10^8m/s।

---

7. বায়ুৰ পৰা পানীলৈ পোহৰৰ আপতন কোণ 45°। পানীৰ প্ৰতিসৰণাংক $4/3$। প্ৰতিসৰণ কোণ নিৰ্ণয় কৰা।

Snell-ৰ সূত্ৰ,$$\frac{\sin i}{\sin r}=\frac43$$$$\sin r=\frac34\sin45^\circ$$$$\sin r\approx0.530$$$$r\approx32^\circ$$

উত্তৰঃ প্ৰতিসৰণ কোণ প্ৰায় 32∘32^\circ।

---

8. 15 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছৰ পৰা 45 cm দূৰত 2 cm উচ্চতাৰ বস্তু আছে। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, বিৱৰ্ধন আৰু আকাৰ নিৰ্ণয় কৰা।

$$f=+15cm,\quad u=-45cm$$$$\frac1{15}=\frac1v+\frac1{45}$$$$\frac1v=\frac2{45}$$$$v=22.5cm$$$$m=\frac vu=\frac{22.5}{-45}=-0.5$$$$h_i=-0.5\times2=-1cm$$

উত্তৰঃ

• প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব = 22.5 cm
• বিৱৰ্ধন = –0.5
• আকাৰ = 1 cm
• প্ৰতিবিম্ব = সৎ, ওলোটা আৰু সংকুচিত।

---

9. লেন্ছৰ সন্মুখত 60 cm দূৰত বস্তু আৰু বিপৰীত ফালে 20 cm দূৰত সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়। লেন্ছৰ প্ৰকৃতি আৰু ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা।

$$u=-60cm,\quad v=+20cm$$$$\frac1f=\frac1{20}-\frac1{-60}$$$$\frac1f=\frac1{20}+\frac1{60} =\frac1{15}$$$$f=+15cm$$

উত্তৰঃ লেন্ছখন উত্তল বা অভিসাৰী আৰু ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য 15 cm।

---

10. 50 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছৰ পৰা প্ৰথমে বস্তু 20 cm আৰু পিছত 10 cm দূৰত ৰখা হয়। প্ৰতিবিম্বৰ সৰণ কিমান?

প্ৰথম অৱস্থাত,$$f=+50cm,\quad u_1=-20cm$$$$\frac1{50}=\frac1{v_1}+\frac1{20}$$$$v_1=-33.33cm$$

দ্বিতীয় অৱস্থাত,$$u_2=-10cm$$$$\frac1{50}=\frac1{v_2}+\frac1{10}$$$$v_2=-12.5cm$$

সৰণ,$$33.33-12.5=20.83cm$$

উত্তৰঃ প্ৰতিবিম্ব প্ৰায় 20.8 cm লেন্ছৰ ফালে সৰে।

---

11. মমবাতি আৰু পৰ্দাৰ মাজৰ দূৰত্ব 49 cm। 6 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছ ক’ত ৰাখিব লাগে?

ধৰা হ’ল বস্তুৰ পৰা লেন্ছৰ দূৰত্ব $x$।

তেতিয়া,$$v=49-x$$

বাস্তৱ দূৰত্বৰ মান ব্যৱহাৰ কৰি,$$\frac1{6}=\frac1x+\frac1{49-x}$$

সমাধান কৰিলে,$$x=7cm$$

অথবা,$$x=42cm$$

উত্তৰঃ লেন্ছখন মমবাতিৰ পৰা 7 cm অথবা 42 cm দূৰত ৰাখিলে স্পষ্ট সৎ প্ৰতিবিম্ব পোৱা যাব।

---

12. 15 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছৰ পৰা 45 cm দূৰত 2 cm বস্তু আছে। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, বিৱৰ্ধন আৰু আকাৰ নিৰ্ণয় কৰা।

$$f=-15cm,\quad u=-45cm$$$$-\frac1{15}=\frac1v+\frac1{45}$$$$\frac1v=-\frac4{45}$$$$v=-11.25cm$$$$m=\frac{-11.25}{-45}=0.25$$$$h_i=0.25\times2=0.5cm$$

উত্তৰঃ

• প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব = 11.25 cm, বস্তুৰ একেফালে
• আকাৰ = 0.5 cm
• বিৱৰ্ধন = +0.25
• প্ৰতিবিম্ব = অসৎ, থিয় আৰু সংকুচিত।

---

13. +5D ক্ষমতাৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।

$$P=+5D$$$$f=\frac15=0.2m$$$$f=20cm$$

উত্তৰঃ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য 20 cm আৰু লেন্ছখন উত্তল বা অভিসাৰী।

---

14. 25 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল আৰু 75 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছ কাষে কাষে যুক্ত কৰা হৈছে।

(ক) উত্তল লেন্ছৰ ক্ষমতা

$$f_1=+0.25m$$$$P_1=\frac1{0.25}=+4D$$

(খ) অৱতল লেন্ছৰ ক্ষমতা

$$f_2=-0.75m$$$$P_2=\frac1{-0.75}=-1.33D$$

(গ) যুগ্ম লেন্ছৰ ক্ষমতা

$$P=P_1+P_2$$$$P=4-1.33=+2.67D$$

সমতুল্য ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য,$$f=\frac1{2.67}\approx0.375m$$$$f\approx37.5cm$$

উত্তৰঃ

• উত্তল লেন্ছ = +4D
• অৱতল লেন্ছ = –1.33D
• যুগ্ম ক্ষমতা = +2.67D
• যুগ্ম লেন্ছ = অভিসাৰী বা উত্তল প্ৰকৃতিৰ
• সমতুল্য ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য ≈ 37.5 cm

---

K. মনত ৰাখিবলগীয়া মুখ্য সূত্ৰ

1. দাপোণঃ

$$\frac1f=\frac1v+\frac1u$$

2. দাপোণৰ বিৱৰ্ধনঃ

$$m=-\frac vu=\frac{h_i}{h_o}$$

3. গোলাকাৰ দাপোণঃ

$$f=\frac R2$$

4. প্ৰতিসৰণাংকঃ

$$n=\frac cv$$

5. লেন্ছঃ

$$\frac1f=\frac1v-\frac1u$$

6. লেন্ছৰ বিৱৰ্ধনঃ

$$m=\frac vu=\frac{h_i}{h_o}$$

7. লেন্ছৰ ক্ষমতাঃ

$$P=\frac1f$$

ইয়াত $f$ মিটাৰত ল’ব লাগে।

8. কাষে কাষে যুক্ত লেন্ছঃ

$$P=P_1+P_2+\cdots$$

---

তুমি দিয়া মূল উত্তৰসমূহত থকা কেইটামান গুৰুত্বপূর্ণ ভুল যিবোৰ ইয়াত শুদ্ধ কৰা হৈছে

• $f=-15cm$ হ’লে দাপোণ অৱতল আৰু লেন্ছও অৱতল; উত্তল দাপোণ নহয়।
• উত্তল দাপোণ $f=15cm,\;u=-10cm$ হলে $v=+6cm$, 30 cm নহয়; প্ৰতিবিম্ব অসৎ, সৎ নহয়।
• 18 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল দাপোণৰ numerical-ত প্ৰতিবিম্ব 54 cm দূৰত আৰু দ্বিগুণ ডাঙৰ, সংকুচিত নহয়।
• উত্তল লেন্ছৰ অৰ্ধাংশ ঢাকিলেও সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়, কেৱল উজ্জ্বলতা কমে।
• লেন্ছৰ Cartesian সূত্ৰ হৈছে

$$\frac1f=\frac1v-\frac1u$$

• উত্তল লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য ধনাত্মক, ঋণাত্মক নহয়।
• অৱতল লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য ঋণাত্মক।
• বস্তুৰ যিকোনো অৱস্থানতে সদায় থিয় প্ৰতিবিম্ব সমতল আৰু উত্তল দুয়োখন দাপোণেই গঠন কৰে।

---

Human Generate Question Answer

1. অৱতল দাপোণৰ মুখ্য ফ’কাছৰ সংজ্ঞা দিয়া।
   উত্তৰঃ- অৱতল দাপোণৰ প্ৰধান অক্ষৰ সমান্তৰালকৈ আপাতিত পোহৰ ৰশ্মি দাপোনখনৰ পৰা প্ৰতিফলিত হৈ মুখ্য অক্ষৰ যি বিন্দুত অভিসাৰী হয়, সেই বিন্দুকে অৱতল দাপোনৰ মুখ্য ফ’কাছ বোলে।

চিত্ৰঃ অৱতল দাপোণৰ মুখ্য ফ’কাছ

2. গোলাকাৰ দাপোণ এখনৰ ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ 20 ছেমি। ইয়াৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কিমান?
3. এখন দাপোণৰ নাম কোৱা, যিখনে থিয় আৰু বিবৰ্ধিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
   উত্তৰঃ- অৱতল দাপোন।
4. গাড়ীৰ পিছলৈ চোৱা দাপোণ হিচাপে উত্তল দাপোণ কিয় পছন্দ কৰা হয়?
   উত্তৰঃ- উত্তল দাপোণে লক্ষ্যবস্তুৰ যিকোনো অৱস্থানৰ বাবে সদায় অসৎ, সৰু আৰু যথাযথ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। গতিকে গাড়ীৰ পিছলৈ চোৱা দাপোণ হিচাপে উত্তল দাপোণ পছন্দ কৰা হয়।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. 32 cm ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধৰ উত্তল দাপোণ এখনৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা।
2. অৱতল দাপোণ এখনে ইয়াৰ সম্মুখত 10 cm দূৰত্বত ৰখা বস্তু এটাৰ তিনিগুণে বিবৰ্ধিত সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। প্ৰতিবিম্বটোৰ অৱস্থান কি? প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব হ’ব দাপোণৰ পৰা সন্মুখত 30 cm আঁতৰত।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. পোহৰৰ ৰশ্মি এডাল বায়ুৰ পৰা হেলনীয়াকৈ পানীত প্ৰৱেশ কৰিছে। পোহৰৰ ৰশ্মিডাল উলম্বৰ পৰা আঁতৰলৈ বেঁকা হ’ব? কিয়?
   উত্তৰঃ- পোহৰৰ ৰশ্মিডাল উলম্বৰ কাষলৈ আহিব। কাৰণ পানী হ’ল ঘন মাধ্যম আৰু বায়ু লঘু মাধ্যম। গতিকে পোহৰৰ ৰশ্মি লঘু মাধ্যমৰ পৰা ঘনত্বৰ মাধ্যমলৈ গতি কৰিলে ই উলম্বৰ ফালে আহিব।
2. তালিকা 10.3 ৰ পৰা সৰ্বোচ্চ আলোকী ঘনত্বৰ মাধ্যমটো নিৰ্ণয় কৰা। আটাইতকৈ কম আলোকী ঘনত্বৰ মাধ্যমটোও নিৰ্ণয় কৰা।
   উত্তৰঃ- সৰ্বোচ্চ আলোকী ঘনত্বঃ বায়ু – > প্ৰতিসৰণাংক মাধ্যম, 2.42 ।
   কম আলোকী ঘনত্বঃ বায়ু – > প্ৰতিসৰণাংক মাধ্যম, 1.0003 ।
3. তোমাক কেৰাচিন, টাৰপেনটাইন আৰু পানী দিয়া হৈছে। এই মাধ্যম কেইটাৰ কোনটোত পোহৰৰ দ্ৰুতি সৰ্বোচ্চ? তালিকা-10.3 ত দিয়া তথ্য ব্যৱহাৰ কৰা।
   উত্তৰঃ- কেৰাচিনৰ প্ৰতিসৰণাংক = 1.44
   টাৰপেনটাইনৰ প্ৰতিসৰণাংক = 1.47
   পানীৰ প্ৰতিসৰণাংক = 1.33
   আমি জানো যে, কম প্ৰতিসৰণাংক বিশিষ্ট মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ বেছি হয়। গতিকে, পানীত পোহৰৰ দ্ৰুতি সৰ্বোচ্চ।
4. হীৰাৰ প্ৰতিসৰণাংক 2.42 । এই উক্তিটোৰ অৰ্থ কি?
   উত্তৰঃ- আমি জানো যে,

অৰ্থাৎ, এই উক্তিৰ অৰ্থ হ’ল যে বায়ুত হীৰাৰ পোহৰৰ দ্ৰুতি কম হ’ব।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. লেন্ছ এখনৰ 1 ডায়’প্টাৰ ক্ষমতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।
   উত্তৰঃ- 1m ফ’কাছ (f) দৈৰ্ঘ্যবিশিষ্ট লেন্ছৰ ক্ষমতাক 1 ডায়’প্টাৰ (D) বোলে।
2. উত্তল লেন্ছ এখনে বেজী এটাৰ সৎ আৰু ওলোটা প্ৰতিবিম্ব তাৰ পৰা 50 ছেমি দূৰত্বত গঠন কৰে। যদি প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ লক্ষ্যবস্তুৰ আকাৰৰ সমান হয়, তেন্তে লক্ষ্যবস্তুটো উত্তল লেন্ছৰ সম্মুখত ক’ত ৰখা হৈছিল? নিৰ্ণয় কৰা। আমি জানো যে,
3. 2m ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছ এখনৰ ক্ষমতা নিৰ্ণয় কৰা।
   উত্তৰঃ- দিয়া আছে,

অনুশীলনীঃ

1. তলত দিয়া কোনটো পদাৰ্থ লেন্ছ তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি?
   (a) পানী (b) কাঁচ (c) প্লাষ্টিক (d) মৃত্তিকা (clay)
   উত্তৰঃ- (d) মৃত্তিকা (clay)।
2. অৱতল দাপোণ এখনে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বটো অসৎ, থিয় আৰু লক্ষ্যবস্তুতকৈ ডাঙৰ পোৱা গ’ল। লক্ষ্যবস্তুৰ অৱস্থান ক’ত হ’ব লাগিব?
   (a) মুখ্য ফ’কাছ আৰু ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধৰ মাজত
   (b) ভাঁজ কেন্দ্ৰত
   (c) ভাঁজ কেন্দ্ৰৰ বাহিৰত
   (d) দাপোণৰ মেৰু আৰু তাৰ মুখ্য ফ’কাছৰ মাজত।
   উত্তৰঃ- (d) দাপোণৰ মেৰু আৰু তাৰ মুখ্য ফ’কাছৰ মাজত।
3. লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ সৎ প্ৰতিবিম্ব পাবলৈ হ’লে লক্ষ্যবস্তুটো উত্তল লেন্ছৰ সম্মুখত কোন স্থানত ৰাখিব লাগিব?
   (a) লেন্ছৰ মুখ্য ফ’কাছত
   (b) ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ দুগুণ দূৰত্বত
   (c) অসীমত
   (d) লেন্ছৰ আলোক কেন্দ্ৰ আৰু মুখ্য ফ’কাছৰ মাজত
   উত্তৰঃ- (b) ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ দুগুণ দূৰত্বত।
4. এখন গোলাকাৰ দাপোণ আৰু এখন ক্ষীণ গোলাকাৰ লেন্ছ প্ৰত্যেকৰে ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্য -15 cm । দাপোণ আৰু লেন্ছৰ প্ৰকৃত কেনেকুৱা হ’ব পাৰে?
   (a) দুয়োখন অবতল
   (b) দুয়োখন উত্তল
   (c) দাপোণখন অৱতল লেন্ছখন উত্তল
   (d) দাপোণখন উত্তল লেন্ছখন অৱতল।
   উত্তৰঃ- (d) দাপোণখন উত্তল লেন্ছখন অৱতল।
5. দাপোণ এখনৰ পৰা যিমানে দূৰত থিয় নোহোৱা লাগে প্ৰতিবিম্বটো সদায় থিয় হয়। দাপোণখন কেনেকুৱা হ’ব পাৰে?
   (a) সমতল (b) অৱতল (c) উত্তল (d) হয় সমতল নতুবা উত্তল।
   উত্তৰঃ- (c) উত্তল।
6. অভিধানত থকা সৰু সৰু আখৰবোৰ পঢ়িবলৈ তুমি কেনে ধৰণৰ লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বিচাৰিবা?
   (a) 50 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছ
   (b) 5 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছ
   (c) 5 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছ
   (d) 5 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছ
   উত্তৰঃ- (c) 5 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্ছ।
7. 50 ছেমি ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অবতল দাপোণ এখন ব্যৱহাৰ কৰি আমি লক্ষ্যবস্তু এটাৰ থিয় প্ৰতিবিম্ব পাব বিচাৰিছো। দাপোণৰ পৰা লক্ষ্যবস্তুৰ দূৰত্বৰ পৰিসৰ কিমান হোৱা উচিত? প্ৰতিবিম্বৰ প্ৰকৃতি কি হ’ব? প্ৰতিবিম্বটো লক্ষ্যবস্তুতকৈ ডাঙৰ নে সৰু? এই ক্ষেত্ৰত প্ৰতিবিম্বৰ গঠন দেখুৱাবৰ বাবে এটা ৰশ্মিচিত্ৰ আঁকা।
   উত্তৰঃ- ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য = 50 cm
   ∴ 50 cm তকৈ কম দূৰত্বত বস্তুটো দাপোনৰ পৰা অৱস্থিত। লক্ষ্যবস্তুটো দাপোণৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য আৰু মেৰুৰ মাজত অৱস্থিত।
   প্ৰতিবিম্বৰ প্ৰকৃতি অসৎ আৰু প্ৰতিবিম্বটো লক্ষ্যবস্তুতকৈ বিৱৰ্ধিত হ’ব।
   ৰশ্মিচিত্ৰঃ
8. তলত দিয়া পৰিস্থিতি সমূহত ব্যৱহাৰ কৰা দাপোণৰ প্ৰকাৰ লিখা 一
   (a) গাড়ীৰ হেডলাইট
   উত্তৰঃ- অৱতল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
   (b) গাড়ীৰ পিছলৈ চোৱা দাপোণ
   উত্তৰঃ- উত্তল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
   (c) সৌৰ ভাঁতী।
   উত্তৰঃ- সৌৰ ভাঁতীত প্ৰতিফলক হিচাপে অৱতল দাপোণ ব্যৱহৃত হয়।
9. উত্তল লেন্ছ এখনৰ অৰ্ধাংশ কলা কাগজেৰে ঢাকি দিয়া হ’ল। এই লেন্ছখনে বস্তু এটাৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিবনে?
   উত্তৰঃ- এখন উত্তল লেন্ছৰ অৰ্ধাংশ কলা কাগজেৰে ঢাকি দিয়া হ’ল। তেতিয়া এই লেন্ছখনে বস্তু এটাৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব গঠন নকৰে। বাকী অংশ এটাইহে বস্তুৰ পূৰ্ণ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
   কলা কাগজেৰে ঢাকি দিলে, প্ৰতিবিম্বৰ উজ্জ্বলতা হ্ৰাস পাই আহে।
10. 5 cm দৈৰ্ঘ্যৰ বস্তু এটা 10 cm ফ’কাচ দৈৰ্ঘ্যৰ অভিসাৰী লেন্ছ এখনৰ পৰা 25 cm দূৰত্বত ৰখা হ’ল। ইয়াৰ ৰশ্মিচিত্ৰ আঁকা আৰু গঠিত প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, আকাৰ আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।
    উত্তৰঃ- ৰশ্মিচিত্ৰঃ ৰশ্মিচিত্ৰই আমাক লেন্ছে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, আকাৰ আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰে।
11. 15 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল লেন্ছ এখনে তাৰ পৰা 10 cm দূৰত্বত প্ৰতিবিম্ব এটা গঠন কৰে। লক্ষ্যবস্তুটো লে্নছৰ পৰা কিমান দূৰত্বত আছে? ৰশ্মিচিত্ৰ আঁকা। ৰশ্মিচিত্ৰঃ
12. 15 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল দাপোণ এখনৰ পৰা 10 cm দূৰত্ব বস্তু এটা ৰখা হ’ল। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।
    উত্তৰঃ-

∴ প্ৰতিবিম্ব সৎ আৰু দাপোণৰ পিছফালে 6 cm দূৰত্বত অৱস্থিত।

13. সমতল দাপোণে +1 বিবৰ্ধন দিয়ে। ইয়াৰ অৰ্থ কি?
    উত্তৰঃ- m = +1
    বিৱৰ্ধনৰ ‘+’ চিনে অসৎ প্ৰতিবিম্ব সূচিত কৰে।
14. 30 cm ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধৰ উত্তল দাপোণ এখনৰ সম্মুখত 20 cm দূৰত্বত 5 ছেমি দৈৰ্ঘ্যৰ বস্তু এটা ৰখা হ’ল। প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান, ইয়াৰ প্ৰকৃতি আৰু আকাৰ নিৰ্ণয় কৰা।

∴ প্ৰতিবিম্ব অসৎ, থিয় আৰু দাপোণৰ পিছফালে অৱস্থিত।

15. 18 cm ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ অৱতল দাপোণ এখনৰ সম্মুখত 27 cm দূৰত্বত 7 cm আকাৰৰ বস্তু এটা ৰখা হৈছে। দাপোণখনৰ পৰা কিমান দূৰত্বত পৰ্দা এখন ৰাখিলে তাত স্পষ্টকৈ গঠন হোৱা কৰা প্ৰতিবিম্ব এটা পোৱা যাব? প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ আৰু প্ৰকৃতি নিৰ্ণয় কৰা।
    উত্তৰঃ- ইয়াত, u = – 27cm , f = -18 cm

∴ প্ৰতিবিম্ব সৎ, ওলোটা আৰু পৰিৱৰ্ধিত হ’ব।

16. -2.0 D ক্ষমতাৰ লেন্ছ এখনৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কিমান? লেন্ছখনৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা?
17. ডাক্তৰ এজনে বিধান দিয়া সংশোধনীমূলক লেন্ছৰ ক্ষমতা +1.5D। লেন্ছখনৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা। এই লেন্ছখন অভিসাৰী নে অপসাৰী?