অৰ্থনৈতিক ভূগোলঃ বিষয়বস্তু আৰু সম্পদ
১। অৰ্থনৈতিক ভূগোল কাক বোলে? ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু কি? অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ প্ৰধান শাখাসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভূগোলৰ যি শাখাত সম্পদৰ উৎপাদন, বিতৰণ, উপভোগ আৰু বিনিময়ৰ লগত জড়িত মানুহৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপসমূহ স্থান আৰু কালৰ ভিত্তিত অধ্যয়ন কৰা হয়, তাক অৰ্থনৈতিক ভূগোল বোলে।
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে মানুহ, সম্পদ আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা। ইয়াৰ অন্তৰ্গত সম্পদৰ উৎপাদন, বিতৰণ, উপভোগ, বিনিময়, অঞ্চলভেদে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ পাৰ্থক্য আৰু মানুহ-পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আদি বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত।
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ প্ৰধান শাখাসমূহ হ’ল—
১. কৃষি ভূগোল
২. ঔদ্যোগিক ভূগোল
৩. সম্পদ ভূগোল
৪. পৰিবহণ ভূগোল
৫. বজাৰ ভূগোল
৬. পৰিকল্পনা আৰু উন্নয়ন ভূগোল
৭. পৰ্যটন ভূগোল।
২। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াত মানুহৰ বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ অৱস্থান, বিতৰণ, বৈশিষ্ট্য, কাৰণ আৰু অন্যান্য সামাজিক-প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা হয়।
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়ন মূলতঃ তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে—
১. অৰ্থনৈতিক কাৰ্যটো ক’ত অৱস্থিত?
২. কাৰ্যটোৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
৩. ই আন কি কি পৰিঘটনাৰ সৈতে জড়িত?
৪. অৰ্থনৈতিক কাৰ্যটো সেই ঠাইতেই কিয় গঢ় লৈ উঠিছে?
৫. আন কোনো স্থানত স্থাপন কৰিলে ই অধিক সুবিধাজনক হ’লহেঁতেন নেকি?
ইয়াৰ উপৰিও মানুহৰ অৰ্থনৈতিক বৃত্তি, সম্পদ, উদ্যোগ, কৃষি, বজাৰ, পৰিবহণ, উন্নয়ন আৰু পৰ্যটন আদিও অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্গত।
৩। মানুহৰ অৰ্থনৈতিক বৃত্তি বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জীৱিকা উপাৰ্জন আৰু দৈনন্দিন প্ৰয়োজন পূৰণৰ উদ্দেশ্যে মানুহে কৰা উৎপাদনমুখী তথা সেৱামূলক কাৰ্যকলাপক অৰ্থনৈতিক বৃত্তি বোলে।
অৰ্থনৈতিক বৃত্তি প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ—
(ক) প্ৰাথমিক বৃত্তি
প্ৰকৃতিৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ সম্পদ আহৰণ কৰা কাৰ্য।
উদাহৰণঃ কৃষি, মাছ ধৰা, বনজ সম্পদ সংগ্ৰহ, খনিজ আহৰণ।
(খ) দ্বিতীয়ক বৃত্তি
কেঁচা সামগ্ৰীক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি ব্যৱহাৰযোগ্য বা প্ৰস্তুত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা কাৰ্য।
উদাহৰণঃ শিল্পোৎপাদন, নিৰ্মাণ আৰু পুনৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য।
(গ) তৃতীয়ক বৃত্তি
উৎপাদিত সামগ্ৰী আৰু বিভিন্ন সেৱা উপভোক্তাৰ ওচৰলৈ পঠোৱা বা উপলব্ধ কৰা কাৰ্য।
উদাহৰণঃ পৰিবহণ, যোগাযোগ, বেপাৰ-বাণিজ্য, বজাৰ, পৰ্যটন।
(ঘ) চতুৰ্থক বৃত্তি
জ্ঞান, তথ্য, পৰিকল্পনা আৰু বিশেষ সেৱাৰ জৰিয়তে আন অৰ্থনৈতিক কাৰ্যসমূহ সুচল কৰা বৃত্তি।
উদাহৰণঃ শিক্ষা, গৱেষণা, বেংক, প্ৰশাসন, বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, প্ৰচাৰ মাধ্যম।
৪। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ প্ৰধান শাখাসমূহৰ বিষয়বস্তু লিখা।
উত্তৰঃ
(ক) কৃষি ভূগোল
কৃষিৰ প্ৰকাৰ, কৃষি পদ্ধতি, শস্য উৎপাদন, কৃষিৰ ভৌগোলিক বিতৰণ, কৃষিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰক, কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ বজাৰ আৰু আমদানি-ৰপ্তানি আদি অধ্যয়ন কৰা হয়।
(খ) ঔদ্যোগিক ভূগোল
উদ্যোগ স্থাপনৰ কাৰক, উদ্যোগৰ প্ৰকাৰ, ভৌগোলিক বিতৰণ, উৎপাদন, শ্ৰমিক, বজাৰ, উদ্যোগৰ অৱস্থান আৰু আমদানি-ৰপ্তানি আদি অধ্যয়ন কৰে।
(গ) সম্পদ ভূগোল
সম্পদৰ প্ৰকাৰ, বিতৰণ, উদ্ঘাটন, উৎপাদন, ব্যৱহাৰ, উন্নয়নৰ সৈতে সম্পৰ্ক, সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনা আদি অধ্যয়ন কৰা হয়।
(ঘ) পৰিবহণ ভূগোল
পৰিবহণৰ প্ৰকাৰ, পথৰ বিন্যাস, সম্পদ আৰু সামগ্ৰী বিতৰণত পৰিবহণৰ ভূমিকা, মানুহৰ যাতায়াত আৰু কৃষি-ঔদ্যোগিক উন্নয়নত ইয়াৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰা হয়।
(ঙ) বজাৰ ভূগোল
বজাৰৰ প্ৰকাৰ, বজাৰ স্থাপনৰ কাৰক, বজাৰৰ অৱস্থান আৰু বিতৰণ আদি অধ্যয়ন কৰা হয়।
(চ) পৰিকল্পনা আৰু উন্নয়ন ভূগোল
অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, পৰিকল্পনা কৌশল, আঞ্চলিক উন্নয়ন, সম্পদভিত্তিক উন্নয়ন আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়।
(ছ) পৰ্যটন ভূগোল
পৰ্যটনৰ প্ৰকাৰ, পৰ্যটন কেন্দ্ৰৰ বিকাশ, ইয়াৰ সৈতে জড়িত কাৰক আৰু পৰ্যটন উন্নয়ন তথা পৰিকল্পনা অধ্যয়ন কৰা হয়।
৫। সম্পদ ভূগোলক অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মূল ভিত্তি হৈছে সম্পদ। কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ, বাণিজ্য, পৰ্যটন বা যিকোনো উৎপাদনমূলক কাৰ্য সম্পদ অবিহনে সম্ভৱ নহয়।
এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সেই দেশৰ সম্পদৰ পৰিমাণ, গুণাগুণ, বিতৰণ আৰু সঠিক ব্যৱহাৰৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। সম্পদ ভূগোলে সম্পদৰ প্ৰকাৰ, বিতৰণ, উৎপাদন, ব্যৱহাৰ, সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে।
সেয়ে অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ প্ৰায় সকলো শাখাৰ সৈতে সম্পদ ভূগোল পোনপটীয়াকৈ জড়িত আৰু ইয়াক অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা বোলা হয়।
৬। সম্পদ বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰি ব্যক্তিগত বা সামাজিক কল্যাণ সাধন কৰিব পৰা যিকোনো বস্তু, সামগ্ৰী বা উপাদানক সম্পদ বোলা হয়। বায়ু, পানী, মাটি, সূৰ্যৰ ৰশ্মি, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু, খনিজ পদাৰ্থ আদি সম্পদৰ উদাহৰণ।
সম্পদৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১. কাৰ্যকাৰিতা: বস্তুটো ব্যৱহাৰযোগ্য হ’ব লাগিব।
২. উপকাৰিতা: ই মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ বা কল্যাণ সাধন কৰিব লাগিব।
৩. পৰিৱৰ্তনশীলতা: সময়, জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে কোনো বস্তু সম্পদলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে অথবা কোনো সম্পদৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পাব পাৰে।
৪. দিয়া উৎসৰ এটা অংশত হস্তান্তৰযোগ্যতাকো সম্পদৰ বৈশিষ্ট্যৰূপে উল্লেখ কৰা হৈছে।
৭। “সম্পদ পৰিৱৰ্তনশীল”—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সম্পদ স্থিৰ নহয়; সময়, প্ৰয়োজন, জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে সম্পদৰ মূল্য আৰু ব্যৱহাৰ সলনি হয়। বৰ্তমান কোনো বস্তু মানুহৰ বাবে ব্যৱহাৰযোগ্য নহ’লেও ভৱিষ্যতে বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ ফলত ই মূল্যৱান সম্পদলৈ পৰিণত হ’ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, মানুহে কয়লা আৰু খনিজ তেলৰ ব্যৱহাৰ জনাৰ আগতে সেইবোৰ প্ৰকৃতিত থকা সাধাৰণ পদাৰ্থহে আছিল। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়নৰ ফলত এইবোৰ শক্তিৰ মূল্যৱান উৎস হৈ পৰে।
একেদৰে বৰ্তমান অতি ব্যৱহৃত কোনো সম্পদৰ সলনি যদি ভৱিষ্যতে সস্তা আৰু অধিক সুবিধাজনক বিকল্প আৱিষ্কৃত হয়, তেন্তে সেই সম্পদৰ গুৰুত্ব কমিব পাৰে। সেয়ে সম্পদক পৰিৱৰ্তনশীল বুলি কোৱা হয়।
৮। সম্পদৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ জীৱনধাৰণ আৰু সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে সম্পদ অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
১. মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ: খাদ্য, বস্ত্ৰ, পানী আৰু বাসস্থানৰ বাবে সম্পদৰ প্ৰয়োজন।
২. জীৱন-যাপনৰ মান উন্নয়ন: সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰে জীৱন অধিক আৰামদায়ক আৰু উন্নত কৰে।
৩. অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন: কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশৰ বাবে খনিজ, কৃষিজাত, বনজ আৰু মানৱ সম্পদৰ প্ৰয়োজন।
৪. মানৱ কল্যাণ: স্বাস্থ্য, শিক্ষা, যোগাযোগ আৰু অন্যান্য সেৱা উন্নত কৰাত সম্পদে সহায় কৰে।
৫. দেশৰ উন্নয়ন: সম্পদৰ সদ্ব্যৱহাৰ এখন দেশৰ উৎপাদন আৰু আয় বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৯। সম্পদ আৰু মানুহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মানুহ আৰু সম্পদৰ মাজত অতি নিবিড় সম্পৰ্ক আছে। মানুহ সম্পদৰ উৎপাদক, ৰূপান্তৰক আৰু উপভোক্তা—তিনিওটা ভূমিকাত থাকে।
প্ৰকৃতিত বহু সম্পদ কেঁচা বা ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী অৱস্থাত থাকে। মানুহে জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি সেইবোৰ ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তোলে। খনিজ, বনজ, কৃষিজাত বা জলজ সম্পদৰ সঠিক বিকাশ মানুহৰ সক্ৰিয় ভূমিকা অবিহনে সম্ভৱ নহয়।
আনহাতে মানুহে খাদ্য, পানী, বায়ু, কাপোৰ, ইন্ধন আৰু বিভিন্ন মানৱসৃষ্ট সামগ্ৰী উপভোগ কৰে। মানুহৰ চাহিদা, জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিয়ে কোন বস্তু সম্পদ হ’ব আৰু সেই সম্পদ কেনেদৰে ব্যৱহৃত হ’ব, তাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
সেয়ে মানুহ আৰু সম্পদ পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
১০। সম্পদ আৰু বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ মাজত থকা সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সম্পদৰ আৱিষ্কাৰ, উদ্ঘাটন, ৰূপান্তৰ আৰু সঠিক ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(ক) সম্পদৰ সন্ধান আৰু উদ্ঘাটন: আধুনিক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত ভূগৰ্ভত থকা কয়লা, খনিজ তেল, গেছ আৰু অন্যান্য খনিজ সম্পদ চিনাক্ত আৰু আহৰণ কৰিব পাৰি।
(খ) নিষ্ক্ৰিয় সামগ্ৰীক সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ: মানুহৰ জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিয়ে পূৰ্বতে ব্যৱহাৰ নোহোৱা বহু বস্তু মূল্যৱান সম্পদলৈ পৰিণত কৰিছে।
(গ) সম্পদৰ নতুন ব্যৱহাৰ: বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিয়ে একে সম্পদৰ বহু নতুন ব্যৱহাৰ সম্ভৱ কৰি তুলিছে। উদাহৰণস্বৰূপে বাঁহ কেৱল ঘৰ বা সঁজুলি তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ কৰা নহয়; ইয়াৰ পৰা কাগজো তৈয়াৰ কৰা হয়।
(ঘ) সঠিক আৰু মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰ: উন্নত প্ৰযুক্তিয়ে কম কেঁচা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰি অধিক উৎপাদন কৰাত সহায় কৰে।
এইদৰে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়নে সম্পদৰ পৰিমাণ, মূল্য আৰু ব্যৱহাৰিকতা বৃদ্ধি কৰে।
১১। উদাহৰণসহ সম্পদৰ শ্ৰেণীবিভাজন লিখা।
উত্তৰঃ বিভিন্ন ভিত্তিত সম্পদক বিভিন্ন ভাগত বিভক্ত কৰা হয়।
(ক) সৃষ্টি অনুসৰি
১. প্ৰাকৃতিক সম্পদ: প্ৰকৃতিত স্বাভাৱিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা সম্পদ।
উদাহৰণ—বায়ু, পানী, সূৰ্যৰ ৰশ্মি, মাটি, নদী, গছ-গছনি, খনিজ।
২. মানৱসৃষ্ট সম্পদ: মানুহে জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰে সৃষ্টি কৰা সম্পদ।
উদাহৰণ—ৰাস্তা, দলং, জলসিঞ্চন নলা, অট্টালিকা, যন্ত্ৰপাতি।
৩. মানৱ সম্পদ: শিক্ষা, দক্ষতা, প্ৰশিক্ষণ আৰু অভিজ্ঞতাৰে উৎপাদনশীল হোৱা মানুহ।
উদাহৰণ—ডাক্তৰ, শিক্ষক, কৃষক, অভিযন্তা, দক্ষ শ্ৰমিক।
(খ) জীৱৰ উপস্থিতি অনুসৰি
১. জীৱীয় সম্পদ: গছ-গছনি, পশু-পক্ষী, মাছ, শস্য।
২. অজীৱীয় সম্পদ: বায়ু, পানী, মাটি, শিল, খনিজ।
(গ) নবীকৰণ ক্ষমতাৰ ভিত্তিত
১. নবীকৰণযোগ্য সম্পদ: সূৰ্যৰ ৰশ্মি, বায়ু, পানী, গছ-গছনি, শস্য।
২. অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ: কয়লা, খনিজ তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ, বিভিন্ন খনিজ।
(ঘ) মালিকীস্বত্ব অনুসৰি
১. ব্যক্তিগত সম্পদ: ব্যক্তিৰ দখল বা অধিকাৰত থকা সম্পদ।
২. জাতীয় সম্পদ: ৰাষ্ট্ৰৰ অধীন বা তত্ত্বাৱধানত থকা সম্পদ।
৩. আন্তৰ্জাতিক বা বিশ্ব সম্পদ: সমগ্ৰ বিশ্বৰ উমৈহতীয়া স্বাৰ্থৰ সৈতে জড়িত সম্পদ।
১২। প্ৰাকৃতিক সম্পদ বুলিলে কি বুজায়? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ পৰা স্বাভাৱিকভাৱে লাভ কৰা আৰু মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণত সহায় কৰা বস্তুসমূহক প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে।
বায়ু, পানী, সূৰ্যৰ ৰশ্মি, ভূমি, নদ-নদী, সাগৰ-মহাসাগৰ, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু, খনিজ তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ আদি প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
কিছুমান প্ৰাকৃতিক সম্পদ পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰা যায় আৰু কিছুমানক উদ্যোগত কেঁচা সামগ্ৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে—বাঁহৰ পৰা কাগজ, কাঠৰ পৰা প্লাইউড, কপাহৰ পৰা কাপোৰ আদি তৈয়াৰ কৰা হয়।
১৩। মানৱসৃষ্ট সম্পদ কি? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ মানুহে নিজৰ জ্ঞান, দক্ষতা, পৰিশ্ৰম, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদক ৰূপান্তৰ কৰি সৃষ্টি কৰা সম্পদক মানৱসৃষ্ট সম্পদ বোলে।
উদাহৰণ—ৰাস্তা-ঘাট, দলং, জলসিঞ্চন নলা, অট্টালিকা, যন্ত্ৰপাতি, কাগজ, কাপোৰ, ঔষধ, ৰাসায়নিক সাৰ, প্লাষ্টিক, আচবাব আদি।
মানৱসৃষ্ট সম্পদে মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন সহজ কৰাৰ লগতে উৎপাদন, পৰিবহণ, যোগাযোগ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সহায় কৰে।
১৪। নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| পাৰ্থক্য | নবীকৰণযোগ্য সম্পদ | অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ |
|---|---|---|
| অৰ্থ | প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি বা পূৰণ হ’ব পাৰে | এবাৰ শেষ হ’লে সহজে পুনৰ সৃষ্টি নহয় |
| স্থায়িত্ব | সঠিক ব্যৱহাৰত দীঘলীয়া সময় ধৰি লাভ কৰিব পাৰি | ব্যৱহাৰৰ লগে লগে মজুত কমি যায় |
| উদাহৰণ | সূৰ্যৰ ৰশ্মি, বায়ু, পানী, শস্য | কয়লা, খনিজ তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ, ধাতব খনিজ |
১৫। সম্পদ সংৰক্ষণ বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰঃ সম্পদৰ অপচয় আৰু অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰি বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদৰ বিচক্ষণ, বৈজ্ঞানিক আৰু মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াক সম্পদ সংৰক্ষণ বোলে।
সম্পদ সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ—
১. বহু সম্পদ সীমিত আৰু অনবীকৰণযোগ্য।
২. জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে সম্পদৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে।
৩. অধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত বহু সম্পদ দ্ৰুতগতিত নিঃশেষ হৈছে।
৪. জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ বহু প্ৰজাতি বিপন্ন হৈ পৰিছে।
৫. সম্পদৰ অত্যধিক আহৰণে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বৃদ্ধি কৰে।
৬. ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিব লাগিব।
১৬। সম্পদ সংৰক্ষণৰ সৈতে জড়িত সংস্থাসমূহৰ ভূমিকা লিখা।
উত্তৰঃ সম্পদ সংৰক্ষণ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বিভিন্ন সংস্থাই কাম কৰে।
(ক) IUCN
IUCN-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম International Union for Conservation of Nature। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ, সম্পদ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ, গৱেষণা আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা।
তোমাৰ দিয়া পাঠ্যত IUCN-ৰ গঠনৰ ক্ষেত্ৰত UNESCO আৰু জুলিয়ান হাক্সলেৰ ভূমিকা উল্লেখ কৰা হৈছে।
(খ) পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়
ভাৰতত পৰিৱেশ, বন, বন্যপ্ৰাণী আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সুৰক্ষা আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত নীতি-আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব পালন কৰে।
(গ) বেচৰকাৰী সংস্থা
বিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশ কেন্দ্ৰ, গ্ৰীণপিচ ইণ্ডিয়া, ৱাইল্ডলাইফ ট্ৰাষ্ট অৱ ইণ্ডিয়া আদি সংস্থাই পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাবে কাম কৰে। অসমতো অসম বিজ্ঞান সমিতি, আৰণ্যক আদি সংস্থাই জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণত অৱদান আগবঢ়ায়।
১৭। সম্পদ সংৰক্ষণৰ পদ্ধতিসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ
১. বিকল্প সম্পদৰ সন্ধান: কয়লা আৰু খনিজ তেলৰ সলনি সৌৰশক্তি, জলবিদ্যুৎ, জৈৱগেছ আদিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
২. পুনৰাৱৰ্তন: ব্যৱহৃত কাগজ, প্লাষ্টিক, ধাতু আদিক পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য কৰা।
৩. অভিযোজন: উপলব্ধ সম্পদক গৱেষণা আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত অধিক কাৰ্যকৰী ৰূপত ব্যৱহাৰ কৰা।
৪. বৰ্জ্য পদাৰ্থ নিয়ন্ত্ৰণ: বৰ্জিত সামগ্ৰী আৰু পানীক শোধন কৰি পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
৫. সচেতনতা বৃদ্ধি: জনসাধাৰণক সম্পদ সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা বুজোৱা।
৬. আইনৰ কাৰ্যকৰীকৰণ: সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ কঠোৰ আইন প্ৰয়োগ কৰা।
৭. সম্পদৰ ভঁৰালৰ মূল্যায়ন: কোনো অঞ্চলত কিমান সম্পদ আছে তাৰ সঠিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰা।
৮. ভৱিষ্যৎ প্ৰয়োজন নিৰ্ণয়: জনসংখ্যা আৰু চাহিদা বৃদ্ধিৰ লগত সংগতি ৰাখি সম্পদ ব্যৱহাৰৰ পৰিকল্পনা কৰা।
১৮। চমুটোকা
(ক) সম্পদ
মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ আৰু কল্যাণ সাধন কৰিব পৰা বস্তু, উপাদান বা সুবিধাক সম্পদ বোলে। সম্পদ প্ৰাকৃতিক, মানৱসৃষ্ট আৰু মানৱ সম্পদ আদি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে।
(খ) মানৱ সম্পদ
শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ, অভিজ্ঞতা আৰু দক্ষতাৰ জৰিয়তে বিভিন্ন সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম জনসমষ্টিক মানৱ সম্পদ বোলে। এখন দেশৰ উন্নয়নৰ বাবে মানৱ সম্পদ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(গ) সম্পত্তি
বিনিময় মূল্য থকা আৰু ব্যক্তি বা গোটৰ মালিকানাধীন অৰ্থনৈতিক বস্তু সম্পত্তি। ভূমি, ঘৰ, যন্ত্ৰপাতি আদি সম্পত্তিৰ উদাহৰণ। সকলো সম্পত্তি সম্পদ হ’ব পাৰে, কিন্তু সকলো সম্পদ সম্পত্তি নহয়।
(ঘ) নবীকৰণযোগ্য সম্পদ
যিবোৰ সম্পদ স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে পুনৰ সৃষ্টি বা পূৰণ হ’ব পাৰে, সেইবোৰ নবীকৰণযোগ্য সম্পদ। যেনে—সূৰ্যৰ ৰশ্মি, বায়ু, পানী, শস্য।
(ঙ) ব্যক্তিগত সম্পদ
ব্যক্তিৰ নিজস্ব অধিকাৰ বা দখলত থকা সম্পদক ব্যক্তিগত সম্পদ বোলে। যেনে—মাটি, ঘৰ, টকা-পইচা, শিক্ষা, দক্ষতা।
(চ) জাতীয় সম্পদ
ৰাষ্ট্ৰৰ অধীন বা তত্ত্বাৱধানত থকা সম্পদক জাতীয় সম্পদ বোলে। যেনে—নদী, পথ, বনাঞ্চল, খনিজ, শিক্ষানুষ্ঠান, পৰিবহণ ব্যৱস্থা।
(ছ) জীৱীয় সম্পদ
জীৱৰ সৈতে জড়িত সম্পদক জীৱীয় সম্পদ বোলে। যেনে—উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু, মাছ, শস্য।
(জ) সম্পদ সংৰক্ষণ
সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰি বিচক্ষণ আৰু বৈজ্ঞানিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি দীঘলীয়া সময়লৈ ইয়াৰ যোগান নিশ্চিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াক সম্পদ সংৰক্ষণ বোলে।
(ঝ) সম্পদৰ পুনৰাৱৰ্তন
ব্যৱহৃত বা বৰ্জিত সামগ্ৰী পুনৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তোলাকে সম্পদৰ পুনৰাৱৰ্তন বোলে। যেনে—কাগজ, প্লাষ্টিক, লোহা, ব্যৱহৃত পানী আদিৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ।
(ঞ) IUCN
IUCN হৈছে প্ৰকৃতি, প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে কাম কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা।
১৯। পাৰ্থক্য লিখা
(ক) সম্পদ আৰু সম্পত্তি
| সম্পদ | সম্পত্তি |
|---|---|
| মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ আৰু কল্যাণ সাধন কৰে | সাধাৰণতে মালিকানা আৰু বিনিময় মূল্য থাকে |
| সকলো সম্পদৰ বজাৰ মূল্য নাথাকিবও পাৰে | সম্পত্তিৰ সাধাৰণতে বিনিময় মূল্য থাকে |
| বায়ু, পানী, শিক্ষা আদি সম্পদ | ঘৰ, ভূমি, যন্ত্ৰপাতি আদি সম্পত্তি |
| সকলো সম্পদ সম্পত্তি নহয় | সম্পত্তি সম্পদৰ এটা বিশেষ ৰূপ |
(খ) অৰ্থনৈতিক ভূগোল আৰু সম্পদ ভূগোল
| অৰ্থনৈতিক ভূগোল | সম্পদ ভূগোল |
|---|---|
| সম্পদৰ উৎপাদন, বিতৰণ, উপভোগ, বিনিময় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ অধ্যয়ন কৰে | মূলতঃ সম্পদৰ প্ৰকাৰ, বিতৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ অধ্যয়ন কৰে |
| পৰিসৰ বহল | পৰিসৰ তুলনামূলকভাৱে সংকীৰ্ণ |
| কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ, বজাৰ, সম্পদ আদি বহু শাখা সামৰে | অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ এটা শাখা |
(গ) সম্পদ আৰু নিষ্ক্ৰিয় সামগ্ৰী
| সম্পদ | নিষ্ক্ৰিয় সামগ্ৰী |
|---|---|
| বৰ্তমান মানুহৰ বাবে উপযোগী | বৰ্তমান বিশেষ উপকাৰ বা অপকাৰ নকৰে |
| ব্যৱহাৰিক মূল্য আছে | ভৱিষ্যতে প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়নে সম্পদ হ’ব পাৰে |
| পানী, বায়ু, মাটি আদি | বৰ্তমান ব্যৱহাৰ নোহোৱা কোনো পদাৰ্থ |
(ঘ) জীৱীয় আৰু অজীৱীয় সম্পদ
| জীৱীয় সম্পদ | অজীৱীয় সম্পদ |
|---|---|
| জীৱৰ সৈতে জড়িত | জীৱ নথকা |
| উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু, মাছ, শস্য | শিল, মাটি, বায়ু, পানী, খনিজ |
(ঙ) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ
| নবীকৰণযোগ্য | অনবীকৰণযোগ্য |
|---|---|
| পুনৰ সৃষ্টি বা পূৰণ হ’ব পাৰে | পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ অতি দীঘলীয়া সময় লাগে বা ব্যৱহাৰত ক্ষয় হয় |
| সূৰ্যৰ ৰশ্মি, পানী, বায়ু | কয়লা, তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ |
(চ) ব্যক্তিগত সম্পদ আৰু জাতীয় সম্পদ
| ব্যক্তিগত সম্পদ | জাতীয় সম্পদ |
|---|---|
| ব্যক্তি বিশেষৰ অধিকাৰত থাকে | ৰাষ্ট্ৰৰ তত্ত্বাৱধান বা অধীনত থাকে |
| ঘৰ, ভূমি, ব্যক্তিগত দক্ষতা | নদী, পথ, বনাঞ্চল, খনিজ, শিক্ষানুষ্ঠান |
(ছ) মানৱসৃষ্ট সম্পদ আৰু মানৱ সম্পদ
| মানৱসৃষ্ট সম্পদ | মানৱ সম্পদ |
|---|---|
| মানুহে সৃষ্টি কৰা বস্তু | দক্ষ, শিক্ষিত আৰু উৎপাদনশীল মানুহ |
| ৰাস্তা, দলং, যন্ত্ৰ, কাপোৰ | শিক্ষক, ডাক্তৰ, অভিযন্তা, দক্ষ শ্ৰমিক |
(জ) পুনৰাৱৰ্তন আৰু অভিযোজন
| পুনৰাৱৰ্তন | অভিযোজন |
|---|---|
| ব্যৱহৃত সামগ্ৰী পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য কৰা | উপলব্ধ সম্পদক নতুন বা অধিক উপযোগী ৰূপত ব্যৱহাৰ কৰা |
| পুৰণি কাগজ বা প্লাষ্টিক পুনৰ ব্যৱহাৰ | বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰি ঘৰুৱা কামত ব্যৱহাৰ |
MCQ / শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা
১। তলৰ কোনটো মানৱসৃষ্ট সম্পদ?
(ক) নদ-নদী
(খ) খনিজ তেল
(গ) জলসিঞ্চন নলা
(ঘ) অৰণ্য
উত্তৰঃ (গ) জলসিঞ্চন নলা।
২। তলৰ কোনটো অজীৱীয় সম্পদ?
(ক) বায়ু
(খ) উদ্ভিদ
(গ) জীৱ-জন্তু
(ঘ) শস্য
উত্তৰঃ (ক) বায়ু।
৩। তলৰ কোনটো অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ?
(ক) বায়ু
(খ) পানী
(গ) শস্য
(ঘ) কয়লা
উত্তৰঃ (ঘ) কয়লা।
৪। তলৰ কোনটো বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰাণী?
(ক) এশিঙীয়া গঁড়
(খ) নল গাহৰি
(গ) জিৰাফ
(ঘ) মিথুন
উত্তৰঃ (খ) নল গাহৰি।
৫। IUCN সংস্থাটো কোন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ অন্তৰ্গত?
তোমাৰ দিয়া পাঠ্যত ইয়াৰ উত্তৰ UNESCO বুলি দিয়া আছে।
৬। সম্পদৰ উৎপাদন, বিতৰণ, ভোগ আৰু বিনিময় অধ্যয়ন কৰা ভূগোলৰ শাখা কোনটো?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক ভূগোল।
৭। শিল এবিধ—
উত্তৰঃ অজীৱীয় সম্পদ।
৮। অসমৰ এবিধ বিলুপ্তপ্ৰায় জন্তু—
উত্তৰঃ সোণালী বান্দৰ।
৯। তলৰ কোনটো অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক গেছ।
১০। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পিতৃস্বৰূপ কোন?
উত্তৰঃ জৰ্জ ছিছহম।
১১। তলৰ কোনটো প্ৰাথমিক বৃত্তি নহয়?
উত্তৰঃ বেংক বা অন্য বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান।
১২। তলৰ কোনটো দ্বিতীয়ক বৃত্তি?
উত্তৰঃ শিল্পোৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া।
১৩। তলৰ কোনটো তৃতীয়ক বৃত্তি?
উত্তৰঃ বেপাৰ-বাণিজ্য।
১৪। তলৰ কোনটো চতুৰ্থক বৃত্তি?
উত্তৰঃ শিক্ষক।
১৫। তলৰ কোনটো মানৱসৃষ্ট সম্পদ নহয়?
উত্তৰঃ সৌৰশক্তি।
১৬। তলৰ কোনটো ব্যক্তিগত সম্পদ নহয়?
উত্তৰঃ চৰকাৰ।
১৭। তলৰ কোনটো জাতীয় সম্পদ?
উত্তৰঃ শিক্ষা।
১৮। তলৰ কোনটো স্থানিক সম্পদ নহয়?
উত্তৰঃ পানী।
১৯। সোণ এবিধ—
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
২০। তলৰ কোনটো অজীৱীয় সম্পদ?
উত্তৰঃ বায়ু।
Human Generate Question Answer
১। অৰ্থনৈতিক ভূগোল কি? ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু আৰু শাখাসমূহ
সংজ্ঞা:
অৰ্থনৈতিক ভূগোল হৈছে মানৱ ভূগোলৰ এটা গুৰুত্বপূর্ণ শাখা, য’ত সম্পদৰ উৎপাদন, বিতৰণ, উপভোগ আৰু বিনিময়ৰ সৈতে জড়িত মানুহৰ কাৰ্যকলাপসমূহ স্থান আৰু সময় অনুসৰি অধ্যয়ন কৰা হয়।
মূল বিষয়বস্তু:
প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ তাৰতম্য
সম্পদৰ প্ৰাচুৰ্য আৰু বিতৰণ
মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালী
অঞ্চলভেদে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ পাৰ্থক্য
মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক
প্ৰধান শাখাসমূহ:
কৃষি ভূগোল
ঔদ্যোগিক ভূগোল
সম্পদ ভূগোল
পৰিবহণ ভূগোল
বজাৰ ভূগোল
পৰিকল্পনা আৰু উন্নয়ন ভূগোল
পৰ্যটন ভূগোল
২। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়ন তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়—
অৰ্থনৈতিক কাৰ্য ক’ত অৱস্থিত?
কাৰ্যটোৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?
আন কি কি পৰিঘটনাৰ সৈতে জড়িত?
সেই ঠাইতেই কিয় সংঘটিত হয়?
আন ঠাইত হ’লে অধিক সুবিধাজনক নেকি?
৩। অৰ্থনৈতিক বৃত্তি কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ
সংজ্ঞা:
মানুহে জীৱিকা উপাৰ্জনৰ বাবে কৰা সকলো ধৰণৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যসমূহক অৰ্থনৈতিক বৃত্তি বোলা হয়।
প্ৰকাৰসমূহ:
(i) প্ৰাথমিক বৃত্তি
প্ৰকৃতিৰ পৰা সম্পদ আহৰণ কৰা কাৰ্য
উদাহৰণ: মাছ ধৰা, বনজ সম্পদ সংগ্ৰহ, খনিজ আহৰণ
(ii) দ্বিতীয়ক বৃত্তি
কেঁচা সামগ্ৰীক প্ৰস্তুত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ
উদাহৰণ: উদ্যোগ, উৎপাদন কাৰ্য
(iii) তৃতীয়ক বৃত্তি
উৎপাদিত সামগ্ৰী উপভোক্তাৰ ওচৰলৈ পঠোৱা
উদাহৰণ: পৰিবহণ, ব্যৱসায়, যোগাযোগ
(iv) চতুৰ্থক বৃত্তি
জ্ঞানভিত্তিক আৰু সহায়ক সেৱা
উদাহৰণ: শিক্ষা, গৱেষণা, বেংক, প্ৰশাসন
৪। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ শাখাসমূহৰ বিষয়বস্তু
কৃষি ভূগোল
কৃষিৰ ধৰণ, পদ্ধতি আৰু বিতৰণ
শস্য উৎপাদন আৰু বজাৰ ব্যৱস্থা
ঔদ্যোগিক ভূগোল
উদ্যোগ স্থাপন, প্ৰকাৰ আৰু বিতৰণ
উৎপাদন আৰু বজাৰ
সম্পদ ভূগোল
সম্পদৰ প্ৰকাৰ আৰু বিতৰণ
সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনা
পৰিবহণ ভূগোল
পৰিবহণৰ ধৰণ আৰু ভূমিকা
অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত ইয়াৰ প্ৰভাৱ
বজাৰ ভূগোল
বজাৰৰ প্ৰকাৰ আৰু অৱস্থান
বিতৰণ আৰু কাৰকসমূহ
পৰিকল্পনা আৰু উন্নয়ন ভূগোল
উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া
বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু পৰিকল্পনা
পৰ্যটন ভূগোল
পৰ্যটনৰ প্ৰকাৰ
উন্নয়ন আৰু পৰিকল্পনা
৫। সম্পদ ভূগোল কিয় গুৰুত্বপূর্ণ?
সম্পদ অবিহনে অৰ্থনৈতিক কাৰ্য অসম্ভৱ
সম্পদৰ ওপৰত দেশৰ উন্নয়ন নিৰ্ভৰ কৰে
সকলো শাখাৰ সৈতে সম্পদৰ সম্পৰ্ক আছে
সম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু সঠিক ব্যৱহাৰ অতি প্ৰয়োজনীয়
৬। সম্পদ কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ
সংজ্ঞা:
মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পৰা যিকোনো বস্তু বা সামগ্ৰীক সম্পদ বোলা হয়।
বৈশিষ্ট্যসমূহ:
কাৰ্যকাৰিতা – ব্যৱহাৰযোগ্যতা থাকিব লাগিব
উপকাৰিতা – মানুহৰ উপকাৰ কৰিব লাগিব
পৰিৱৰ্তনশীলতা – সময় আৰু প্ৰযুক্তি অনুসৰি সম্পদৰ ৰূপ সলনি হয়
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post