অধ্যায় ৫
কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম
১। জীৱাশ্ম ইন্ধন মানে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোটি কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীত বাস কৰা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ মৃত অৱশেষ মাটিৰ তলত পোত খাই দীৰ্ঘদিন ধৰি উচ্চ চাপ, তাপ আৰু বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰভাৱত যিবোৰ ইন্ধন সৃষ্টি হৈছে, সেইবোৰক জীৱাশ্ম ইন্ধন বোলে।
জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হ’বলৈ অতি দীঘলীয়া সময় লাগে। সেয়েহে মানুহে ব্যৱহাৰ কৰাৰ হাৰত এই সম্পদসমূহ পুনৰ সৃষ্টি নহয়। এই কাৰণে জীৱাশ্ম ইন্ধনক নিঃশেষযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ বুলি কোৱা হয়।
জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ তিনিটা প্ৰধান উদাহৰণ হ’ল—
১। কয়লা।
২। পেট্ৰ’লিয়াম।
৩। প্ৰাকৃতিক গেছ।
এই ইন্ধনসমূহৰ দহনৰ ফলত তাপশক্তি উৎপন্ন হয়। সেইবাবে বিদ্যুৎ উৎপাদন, যান-বাহন, উদ্যোগ আৰু বিভিন্ন ঘৰুৱা কামত জীৱাশ্ম ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২। অংগাৰীকৰণ মানে কি?
উত্তৰঃ কোটি কোটি বছৰ ধৰি মাটিৰ তলত পোত খাই থকা মৃত উদ্ভিদৰ অৱশেষ উচ্চ চাপ আৰু তাপৰ প্ৰভাৱত ধীৰে ধীৰে কাৰ্বনসমৃদ্ধ কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক অংগাৰীকৰণ বোলে।
প্ৰায় ৩০ কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীৰ বহু জলাহ অঞ্চলত ঘন অৰণ্য আছিল। প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ ফলত এই অৰণ্যসমূহ মাটি আৰু পলসৰ তলত পোত খাই গৈছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি তাপ আৰু চাপৰ প্ৰভাৱত উদ্ভিদৰ অৱশেষৰ পৰিৱৰ্তন ঘটি কয়লাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
যিহেতু কয়লাৰ প্ৰধান উপাদান কাৰ্বন, সেয়েহে মৃত উদ্ভিদৰ অৱশেষ কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক অংগাৰীকৰণ বুলি কোৱা হয়।
৩। ৰাস্তা পকী কৰোঁতে আজিকালি আলকতৰাৰ সলনি ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীবিধৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ৰাস্তা পকী কৰোঁতে আজিকালি আলকতৰাৰ সলনি ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীবিধৰ নাম হৈছে বিটুমেন (Bitumen)।
বিটুমেন পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা পোৱা এবিধ ক’লা, আঠাযুক্ত আৰু পানী প্ৰতিৰোধী পদাৰ্থ। ইয়াক সাধাৰণতে শিলৰ গুড়ি আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ সৈতে মিহলাই ৰাস্তাৰ পৃষ্ঠ নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪। পেট্ৰ’ল আৰু পেৰাফিন মমৰ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ পেট্ৰ’ল আৰু পেৰাফিন মম দুয়োবিধ পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা লাভ কৰা উপযোগী পদাৰ্থ।
পেট্ৰ’লৰ ব্যৱহাৰ :
১। পেট্ৰ’ল গাড়ী, মটৰচাইকেল আৰু অন্যান্য পেট্ৰ’ল ইঞ্জিনচালিত যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২। পেট্ৰ’ল বিশেষ প্ৰকাৰৰ সৰু ইঞ্জিন আৰু যন্ত্ৰপাতি চলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩। পেট্ৰ’লিয়ামৰ পৰা লাভ কৰা বিশেষ পৰিশোধিত দ্ৰাৱক কিছুমান শিল্পক্ষেত্ৰ আৰু শুকানকৈ কাপোৰ পৰিষ্কাৰ কৰাৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পেৰাফিন মমৰ ব্যৱহাৰ :
১। পেৰাফিন মম মমবাতি প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২। কিছুমান মলম আৰু প্ৰসাধন সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰাত পেৰাফিন মম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩। পেট্ৰ’লিয়ামৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা পেৰাফিনজাত পদাৰ্থ ভেছলিন বা পেট্ৰ’লিয়াম জেলীৰ দৰে সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪। কিছুমান সামগ্ৰীৰ পৃষ্ঠত সুৰক্ষামূলক প্ৰলেপ দিবলৈও পেৰাফিন মম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
সুতৰাং, পেট্ৰ’ল প্ৰধানকৈ ইন্ধন হিচাপে আৰু পেৰাফিন মম মমবাতি, মলম তথা বিভিন্ন ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৫। মৃত গছ-গছনিৰ পৰা কয়লা কিদৰে সৃষ্টি হৈছিল বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কয়লা হৈছে মৃত উদ্ভিদৰ অৱশেষৰ পৰা কোটি কোটি বছৰ ধৰি প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে সৃষ্টি হোৱা এবিধ জীৱাশ্ম ইন্ধন। কয়লাৰ সৃষ্টি অতি লেহেমীয়া প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰায় ৩০ কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীৰ বহু নিম্নভূমি আৰু জলাহ অঞ্চলত ঘন অৰণ্য আছিল। এই অৰণ্যসমূহত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বৃহৎ গছ-গছনি আৰু উদ্ভিদ গজি উঠিছিল।
সময়ৰ লগে লগে বানপানী, ভূমিৰ অৱনমন আৰু অন্যান্য প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ ফলত বহু উদ্ভিদ মাটিৰ তলত পোত খাই গৈছিল। এই মৃত উদ্ভিদসমূহৰ ওপৰত ক্ৰমান্বয়ে পলস, বালি আৰু মাটিৰ নতুন নতুন স্তৰ জমা হৈছিল।
দীৰ্ঘদিন ধৰি মাটিৰ স্তৰৰ তলত থকাৰ ফলত উদ্ভিদৰ অৱশেষ অধিক চাপ আৰু তাপৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিল। অক্সিজেনৰ সীমিত উপস্থিতিত এই অৱশেষসমূহৰ ৰাসায়নিক আৰু ভৌতিক পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল।
ফলত উদ্ভিদৰ অৱশেষত কাৰ্বনৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছিল আৰু বহু দীঘলীয়া সময়ৰ পিছত ই কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।
এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক অংগাৰীকৰণ বোলে।
সুতৰাং, মাটিৰ তলত পোত খাই থকা মৃত গছ-গছনিৰ অৱশেষ কোটি কোটি বছৰ ধৰি তাপ আৰু চাপৰ প্ৰভাৱত পৰিৱৰ্তিত হৈ কয়লাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
৬। পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন মানে কি?
উত্তৰঃ ভূগৰ্ভৰ পৰা আহৰণ কৰা অপৰিশোধিত পেট্ৰ’লিয়াম হৈছে বিভিন্ন হাইড্ৰ’কাৰ্বন আৰু অন্যান্য পদাৰ্থৰ এক জটিল মিশ্ৰণ। এই অপৰিশোধিত পেট্ৰ’লিয়ামক উপযুক্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায়ত পৃথক পৃথক উপযোগী অংশলৈ বিভক্ত কৰি পৰিশোধন কৰাকে পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন বোলে।
পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন প্ৰক্ৰিয়াত মূলতঃ বিভিন্ন উপাদানৰ উতলনাংকৰ পাৰ্থক্য ব্যৱহাৰ কৰি অংশীয় পাতন পদ্ধতিৰে পৃথক কৰা হয়। এই কাম পেট্ৰ’লিয়াম শোধনাগাৰত সম্পন্ন কৰা হয়।
পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধনৰ পৰা লাভ কৰা প্ৰধান সামগ্ৰীসমূহ হ’ল—
১। পেট্ৰ’লিয়াম গেছ বা LPG।
২। পেট্ৰ’ল।
৩। কেৰাচিন।
৪। ডিজেল।
৫। পিচ্ছিলক তেল।
৬। পেৰাফিন মম।
৭। বিটুমেন।
এই সামগ্ৰীসমূহ যান-বাহন, ৰন্ধনকাৰ্য, উদ্যোগ, যন্ত্ৰপাতি আৰু ৰাস্তা নিৰ্মাণৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
সুতৰাং, অপৰিশোধিত পেট্ৰ’লিয়ামৰ বিভিন্ন উপাদান পৃথক কৰি ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী লাভ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন বোলে।
৭। খালী ঠাই পূৰ কৰা :
(ক) কোনো বস্তু পিছল কৰিবলৈ _______ তেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ পিচ্ছিলক।
(খ) কয়লাৰ প্ৰধান উপাদান হৈছে _______।
উত্তৰঃ কাৰ্বন।
(গ) আলকতৰা প্ৰায় _______ বিধ পদাৰ্থৰ এটি মিশ্ৰণ।
উত্তৰঃ ২০০।
(ঘ) _______ ৰ পৰা ভেছলিন প্ৰস্তুত কৰা হয়।
উত্তৰঃ পেৰাফিন মম।
৮। তলৰ উক্তিসমূহৰ শুদ্ধ / অশুদ্ধ চিহ্নিত কৰা।
(ক) ক’ক হ’ল কাৰ্বনৰ এটা অশুদ্ধ ৰূপ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ক’ক হৈছে প্ৰায় বিশুদ্ধ কাৰ্বনৰ এবিধ কঠিন, ছিদ্ৰযুক্ত আৰু ক’লা পদাৰ্থ। ইয়াক কয়লাৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ জৰিয়তে প্ৰস্তুত কৰা হয়।
(খ) নেফথালিন পেট্ৰ’লিয়ামৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পাঠ্যপুথি অনুসৰি নেফথালিন আলকতৰাৰ পৰা লাভ কৰা হয়। আলকতৰা কয়লাৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ পৰা পোৱা এবিধ পদাৰ্থ। অৱশ্যে আধুনিক উদ্যোগত পেট্ৰ’লিয়ামজাত উৎসৰ পৰাও নেফথালিন উৎপাদন কৰা সম্ভৱ।
(গ) কোনো বস্তু শুকানকৈ ধুবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা দ্ৰাৱক হিচাপে পেট্ৰ’ল ব্যৱহাৰ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। পাঠ্যপুথিত পেট্ৰ’লৰ ব্যৱহাৰৰ ভিতৰত শুকানকৈ পৰিষ্কাৰ কৰাৰ দ্ৰাৱক হিচাপে উল্লেখ আছে। অৱশ্যে বাস্তৱত সাধাৰণ মটৰ পেট্ৰ’ল অতি জ্বলনশীল হোৱা বাবে কাপোৰ শুকানকৈ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰাটো নিৰাপদ নহয়। ইয়াৰ বাবে বিশেষ দ্ৰাৱক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(ঘ) সূৰ্যৰ ৰশ্মি নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সূৰ্যৰ ৰশ্মি হৈছে পুনৰ্নৱীকৰণযোগ্য আৰু মানুহৰ ব্যৱহাৰৰ তুলনাত প্ৰায় অশেষ প্ৰাকৃতিক সম্পদ। ই কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰি নিঃশেষ কৰিব পৰা সম্পদ নহয়।
৯। কি কি কাৰণত ইন্ধন হিচাপে প্ৰাকৃতিক গেছৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক গেছ হৈছে ভূগৰ্ভত পোৱা এবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱাশ্ম ইন্ধন। ইয়াৰ প্ৰধান উপাদান মিথেন গেছ। প্ৰাকৃতিক গেছ ৰন্ধনকাৰ্য, উদ্যোগ, বিদ্যুৎ উৎপাদন আৰু যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ইন্ধন হিচাপে প্ৰাকৃতিক গেছৰ বিশেষ গুৰুত্ব থকাৰ কাৰণসমূহ হ’ল—
১। তুলনামূলকভাৱে পৰিষ্কাৰ ইন্ধন : কয়লা আৰু বহুতো অন্যান্য জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ তুলনাত প্ৰাকৃতিক গেছ জ্বলালে কম ধূলিকণা আৰু কিছুমান ক্ষতিকাৰক বায়ু প্ৰদূষক উৎপন্ন হয়।
২। অধিক তাপশক্তি উৎপন্ন কৰে : প্ৰাকৃতিক গেছৰ দহনৰ ফলত যথেষ্ট পৰিমাণৰ তাপশক্তি লাভ কৰিব পাৰি। সেয়েহে ইয়াক বিভিন্ন উদ্যোগ আৰু ঘৰুৱা কামত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩। পৰিবহণৰ সুবিধা : প্ৰাকৃতিক গেছ নলীৰ জৰিয়তে এক স্থানৰ পৰা আন স্থানলৈ সহজে পৰিবহণ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত গেছৰ নিয়মীয়া যোগানৰ ব্যৱস্থা কৰিব পৰা যায়।
৪। ছাই উৎপন্ন নহয় : প্ৰাকৃতিক গেছ দহনৰ ফলত কয়লাৰ দৰে কঠিন ছাই উৎপন্ন নহয়। সেয়েহে ছাই নিষ্কাশনৰ সমস্যাও কম।
৫। যান-বাহনত ব্যৱহাৰ : প্ৰাকৃতিক গেছ সংকুচিত কৰি CNG হিচাপে যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ তুলনাত কিছুমান বায়ু প্ৰদূষক কম উৎপন্ন কৰিব পাৰে।
৬। বিদ্যুৎ উৎপাদনত ব্যৱহাৰ : প্ৰাকৃতিক গেছৰ সহায়ত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি। গেছচালিত বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰসমূহত ইয়াক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৭। উদ্যোগত ব্যৱহাৰ : প্ৰাকৃতিক গেছ বিভিন্ন উদ্যোগত ইন্ধন আৰু ৰাসায়নিক সাৰ উৎপাদনৰ কেঁচামাল হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
সুতৰাং, তুলনামূলকভাৱে পৰিষ্কাৰ দহন, অধিক তাপশক্তি, সহজ পৰিবহণ আৰু বহুমুখী ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰাকৃতিক গেছৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
অৱশ্যে প্ৰাকৃতিক গেছ সম্পূৰ্ণ প্ৰদূষণমুক্ত নহয়। ইয়াৰ দহনত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হয় আৰু গেছৰ যোগান ব্যৱস্থাত মিথেন নিৰ্গত হ’লেও পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে।
১০। সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ মানে কি?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক গেছক উচ্চ চাপ প্ৰয়োগ কৰি কম আয়তনত সংৰক্ষণযোগ্য অৱস্থালৈ অনা গেছক সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ বা Compressed Natural Gas (CNG) বোলে।
সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছৰ প্ৰধান উপাদান মিথেন। ইয়াক উচ্চ চাপ সহ্য কৰিব পৰা বিশেষ পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰা হয়।
CNG বিশেষকৈ মটৰগাড়ী, বাছ আৰু অন্যান্য যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ তুলনাত ইয়াৰ দহনত কিছুমান ক্ষতিকাৰক বায়ু প্ৰদূষকৰ পৰিমাণ কম হ’ব পাৰে।
সুতৰাং, উচ্চ চাপৰ সহায়ত সংকুচিত কৰি সংৰক্ষণ কৰা প্ৰাকৃতিক গেছক CNG বোলে।
১১। অতিৰিক্ত বহুবিকল্পী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। তলৰ কোনটো জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ উদাহৰণ?
(ক) সূৰ্যৰ পোহৰ
(খ) কয়লা
(গ) বতাহ
(ঘ) পানী
উত্তৰঃ (খ) কয়লা।
২। জীৱাশ্ম ইন্ধন প্ৰধানকৈ কিহৰ অৱশেষৰ পৰা সৃষ্টি হৈছে?
(ক) শিল আৰু বালিৰ পৰা
(খ) মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষৰ পৰা
(গ) কেৱল পানীৰ পৰা
(ঘ) সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰা
উত্তৰঃ (খ) মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষৰ পৰা।
৩। তলৰ কোনটো নিঃশেষযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ?
(ক) সূৰ্যৰ ৰশ্মি
(খ) বতাহ
(গ) পেট্ৰ’লিয়াম
(ঘ) সৌৰশক্তি
উত্তৰঃ (গ) পেট্ৰ’লিয়াম।
৪। কয়লাৰ প্ৰধান উপাদান কি?
(ক) অক্সিজেন
(খ) কাৰ্বন
(গ) নাইট্ৰ’জেন
(ঘ) হাইড্ৰ’জেন
উত্তৰঃ (খ) কাৰ্বন।
৫। মৃত উদ্ভিদৰ অৱশেষ কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
(ক) বাষ্পীভৱন
(খ) অংগাৰীকৰণ
(গ) ঘনীভৱন
(ঘ) পৰিস্ৰাৱণ
উত্তৰঃ (খ) অংগাৰীকৰণ।
৬। কয়লাৰ সৃষ্টি হ’বলৈ প্ৰায় কিমান সময় লাগে?
(ক) কেইদিনমান
(খ) কেইমাহমান
(গ) কোটি কোটি বছৰ
(ঘ) এটা বছৰ
উত্তৰঃ (গ) কোটি কোটি বছৰ।
৭। কয়লাৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ পৰা কোনটো পদাৰ্থ লাভ কৰা যায়?
(ক) ক’ক
(খ) আলকতৰা
(গ) কয়লা গেছ
(ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰঃ (ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা।
৮। ক’ক প্ৰধানকৈ কিহেৰে গঠিত?
(ক) অক্সিজেন
(খ) প্ৰায় বিশুদ্ধ কাৰ্বন
(গ) নাইট্ৰ’জেন
(ঘ) পানী
উত্তৰঃ (খ) প্ৰায় বিশুদ্ধ কাৰ্বন।
৯। ক’ক কোনটো কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) তীখা উৎপাদনত
(খ) কেৱল কাপোৰ ধোৱাত
(গ) কেৱল খাদ্য সংৰক্ষণত
(ঘ) কেৱল ৰং প্ৰস্তুত কৰাত
উত্তৰঃ (ক) তীখা উৎপাদনত।
১০। আলকতৰা কেনে ধৰণৰ পদাৰ্থ?
(ক) বগা গুড়ি
(খ) ক’লা আৰু গাঢ় তৰল পদাৰ্থ
(গ) বৰ্ণহীন গেছ
(ঘ) কঠিন ধাতু
উত্তৰঃ (খ) ক’লা আৰু গাঢ় তৰল পদাৰ্থ।
১১। আলকতৰা প্ৰায় কিমানবিধ পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণ?
(ক) ২০ বিধ
(খ) ৫০ বিধ
(গ) ১০০ বিধ
(ঘ) ২০০ বিধ
উত্তৰঃ (ঘ) ২০০ বিধ।
১২। পাঠ্যপুথি অনুসৰি নেফথালিন প্ৰধানকৈ কিহৰ পৰা লাভ কৰা হয়?
(ক) আলকতৰা
(খ) পানী
(গ) অক্সিজেন
(ঘ) নিমখ
উত্তৰঃ (ক) আলকতৰা।
১৩। ৰাস্তা পকী কৰোঁতে বৰ্তমান আলকতৰাৰ সলনি কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) পেৰাফিন মম
(খ) বিটুমেন
(গ) ক’ক
(ঘ) পেট্ৰ’ল
উত্তৰঃ (খ) বিটুমেন।
১৪। পেট্ৰ’লিয়ামক আন কি নামেৰে জনা যায়?
(ক) বগা সোণ
(খ) ক’লা সোণ
(গ) সেউজ সোণ
(ঘ) নীলা সোণ
উত্তৰঃ (খ) ক’লা সোণ।
১৫। পেট্ৰ’লিয়ামৰ বিভিন্ন উপাদান পৃথক কৰা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
(ক) অংগাৰীকৰণ
(খ) পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন
(গ) সালোকসংশ্লেষণ
(ঘ) গাঁজন
উত্তৰঃ (খ) পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন।
১৬। পেট্ৰ’লিয়ামৰ শোধন কাৰ্য ক’ত সম্পন্ন কৰা হয়?
(ক) বিদ্যালয়ত
(খ) পেট্ৰ’লিয়াম শোধনাগাৰত
(গ) কয়লাখনিত
(ঘ) কাঠৰ কাৰখানাত
উত্তৰঃ (খ) পেট্ৰ’লিয়াম শোধনাগাৰত।
১৭। তলৰ কোনটো পেট্ৰ’লিয়ামৰ পৰা লাভ কৰা পদাৰ্থ?
(ক) ডিজেল
(খ) কেৰাচিন
(গ) পেৰাফিন মম
(ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰঃ (ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা।
১৮। পেৰাফিন মম প্ৰধানকৈ কি প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) মমবাতি
(খ) লোৰ ৰড
(গ) চিমেণ্ট
(ঘ) কাচ
উত্তৰঃ (ক) মমবাতি।
১৯। যন্ত্ৰপাতিৰ অংশবোৰৰ মাজত ঘৰ্ষণ কমাবলৈ কোনবিধ তেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) পিচ্ছিলক তেল
(খ) খোৱা তেল
(গ) সুগন্ধি তেল
(ঘ) সৰিয়হৰ তেল
উত্তৰঃ (ক) পিচ্ছিলক তেল।
২০। LPG-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
(ক) Liquid Petroleum Gas
(খ) Liquefied Petroleum Gas
(গ) Light Petrol Gas
(ঘ) Local Petroleum Gas
উত্তৰঃ (খ) Liquefied Petroleum Gas।
২১। প্ৰাকৃতিক গেছৰ প্ৰধান উপাদান কি?
(ক) অক্সিজেন
(খ) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড
(গ) মিথেন
(ঘ) নাইট্ৰ’জেন
উত্তৰঃ (গ) মিথেন।
২২। CNG-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
(ক) Common Natural Gas
(খ) Compressed Natural Gas
(গ) Combined Natural Gas
(ঘ) Carbon Natural Gas
উত্তৰঃ (খ) Compressed Natural Gas।
২৩। CNG প্ৰধানকৈ কোনটো কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে
(খ) খাদ্যৰ সোৱাদ বৃদ্ধি কৰিবলৈ
(গ) কাপোৰৰ ৰং কৰিবলৈ
(ঘ) গছত পানী দিবলৈ
উত্তৰঃ (ক) যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে।
২৪। তলৰ কোনটো পুনৰ্নৱীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ?
(ক) কয়লা
(খ) পেট্ৰ’লিয়াম
(গ) প্ৰাকৃতিক গেছ
(ঘ) সূৰ্যৰ পোহৰ
উত্তৰঃ (ঘ) সূৰ্যৰ পোহৰ।
২৫। জীৱাশ্ম ইন্ধন সংৰক্ষণৰ বাবে আমি কি কৰা উচিত?
(ক) অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰা
(খ) ইন্ধনৰ অপচয় ৰোধ কৰা
(গ) সকলো সময়তে যান-বাহনৰ ইঞ্জিন চলাই ৰখা
(ঘ) কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম অপচয় কৰা
উত্তৰঃ (খ) ইন্ধনৰ অপচয় ৰোধ কৰা।
কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম
অনুশীলনীঃ
(১) জীৱাশ্ম ইন্ধন মানে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ-কয়লা, প্ৰেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰকৃতিক গেছ হ’ল নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ উদাহৰণ। এই তিনিওবিধ প্ৰাকৃতিক সম্পদ মৃত জীৱৰ অৱশেষৰপৰা উৎপন্ন হৈছে ,সেই বাবে ইহঁতক জীৱাশ্ম ইন্ধন বোলা হয়।
(২) অংগাৰীকৰণ মানে কি?
উত্তৰঃ- কয়লাৰ মূল উপাদান যিহেতু কাৰ্বন, সেয়েহে মৃত উদ্ভিদসমূহ ধীৰে ধীৰে কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক অংগাৰীকৰণ বোলে।
(৩) ৰাস্তা পকী কৰোঁতে আজিকালি আলকতৰাৰ সলনি ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীবিধৰ নাম কি?
উত্তৰঃ- ৰাস্তা পকী কৰোঁতে আজিকালি আলকতৰাৰ সলনি ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীবিধৰ নাম হ’ল-বিটুমেন।
(৪) পেট্রল আৰু পেৰাফিন মমৰ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ-পেট্ৰল মটৰৰ ইন্ধন, উৰাজাহাজৰ ইন্ধন আৰু কোনো বস্তু শুকানকৈ ধুবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা দ্ৰাৱক হিচাপে ব্য়ৱহাৰ কৰা হয়।
পেৰাফিন মম মমবাতি, মলম, ভেছলিনআদি প্ৰস্তুত কৰোঁতে ব্য়ৱহাৰ কৰা হয়।(৫) মৃত গছ – গছনিৰপৰা কয়লা কিদৰে সৃষ্টি হৈছিল বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ-প্ৰায় 300 নিযুত বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীৰ নিম্নভূমিৰ জলাহসমূহত অটব্য় অৰণ্য় আছিল। বানপানী, ভূমিকম্প আদিৰ দৰে প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ ফলত এই অৰণ্য় সমূহ মাটিৰ তলত পোত খাই গৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰ ওপৰত অধিক পৰিমানৰ মাটি জমা হৈ গৈ থকাৰ ফলত এইবোৰ সংকুচিত হৈ যায়।গভীৰৰ পৰা গভীৰলৈ প্ৰৱেশ কৰাৰ ফলত মাটিত তলৰ এই অৰণ্য়বোৰ অধিক উষ্ণতাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে।এইদৰে উচ্চ চাপ আৰু উচ্চ উষ্ণতাত এই মৃত গছ-গছনি বা উদ্ভিদসমূহ লাহে লাহে কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। মৃত গছ-গছনিৰ অৱশিষ্টৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা বাবে ইয়াক জীৱাশ্ম ইন্ধন বুলিও কোৱা হয়।
(৬) পেট্র’লিয়ামৰ শােধন মানে কি?
উত্তৰঃ-পেট্ৰ’লিয়াম এবিধ অতি গাঢ় তৈলাক্ত পদাৰ্থ। ইয়াৰ গোন্ধ বেয়া। ই পেট্ৰ’লিয়াম গেছ, প্ৰেট্ৰ’ল, ডিজেল,লুব্ৰিকেটিং তেল বা পিচ্ছিলক তেল, খনিজ মম আদি বিভিন্ন উপাদানৰ মিশ্ৰণ। প্ৰেট্ৰ’লিয়ামৰ এই উপাদানসমূহক বা অংশসমূহক পৃথকীকৰণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক শোধন বুলি কোৱা হয়।
(৭) খালী ঠাই পূৰ কৰাঃ
(ক) কোনাে বস্তু পিছল কৰিবলৈ তেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ পিচ্ছিলক তেল (লুব্ৰিকেটিং অইল)
(খ) কয়লাৰ প্রধান উপাদান হৈছে ।
উত্তৰঃ কাৰ্বন
(গ) আলকতৰা প্রায় বিধ পদার্থৰ এটি মিশ্রণ।
উত্তৰঃ২০০ বিধ।
(ঘ) ৰপৰা ভেছলিন প্রস্তুত কৰা হয়।
উত্তৰঃ পেৰাফিন মমৰ পৰা।
(৮) তলৰ উক্তিসমূহৰ শুদ্ধ / অশুদ্ধ চিহ্নিত কৰা।
(ক) ক’ক হ’ল কার্বনৰ এটা অশুদ্ধ ৰূপ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(খ) নেফথালিন পেট্রলিয়ামৰপৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) কোনাে বস্তু শুকানকৈ ধুবলৈ প্রয়ােজন হােৱা দ্ৰাৱক হিচাপে পেট্রল ব্যৱহাৰ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(ঘ) সূৰ্যৰ ৰশ্মি নিঃশেষীয় প্রাকৃতিক সম্পদ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(৯) কি কি কাৰণত ইন্ধন হিচাপে প্রাকৃতিক গেছৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে?
উত্তৰঃ-প্ৰাকৃতিক গেছ এবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ ইন্ধন।কেইবাটাও কাৰণত এই ইন্ধনৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে- (১) প্ৰাকৃতিক গেছ তুলনামূলকভাৱে পৰিষ্কাৰ ইন্ধন, (২) নলীৰ মাজেৰে অতি সহজতে প্ৰকৃতিক গেছ পৰিবহন কৰিব পাৰি, (৩) ইয়াৰ দহনৰদ্বাৰা অতি উচ্চশক্তি লাভ কৰিব পাৰি, (৪) প্ৰাকৃতিক গেছ দহনত কোনো ছাই উৎপন্ন নহয়,সেয়েহে ইয়াৰদ্বাৰা বায়ু প্ৰদূষণ নহয় বুলিয়েই ক’ব পাৰি।
(১০) সংকুচিত প্রাকৃতিক গেছ মানে কি?
উত্তৰঃ-প্ৰাকৃতিক গেছক উচ্চ চাপৰ অধীনত সংকুচিত অৱস্থালৈ লৈ যাব পাৰি। এনে প্ৰাকৃতিক গেছক সংকুচিত প্রাকৃতিক গেছ বোলে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post