প্ৰাকৃতিক ভূগোল বিজ্ঞান
(ক) চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তোমাৰ পঢ়াশালীলৈ যাওঁতে কি কি সাংস্কৃতিক অৱয়ব লক্ষ্য কৰিছা? সেইবোৰ একেধৰণৰ নে বেলেগ বেলেগ ধৰণৰ? এইবোৰক ভূগোল বিজ্ঞানৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰিনে? যদি পাৰি, কিয়?
উত্তৰঃ পঢ়াশালীলৈ যাওঁতে ৰাস্তা, ঘৰ-বাৰী, দোকান-পোহাৰ, বিদ্যালয়, মন্দিৰ-মছজিদ, বজাৰ, খেতিপথাৰ, মানুহৰ পোছাক-পৰিচ্ছদ, ভাষা, জীৱিকা আৰু যান-বাহনৰ দৰে বিভিন্ন সাংস্কৃতিক অৱয়ব লক্ষ্য কৰিব পাৰি।
এই সাংস্কৃতিক অৱয়বসমূহ সকলো ঠাইতে একে নহয়; স্থানভেদে ইয়াৰ ৰূপ, গঠন আৰু ব্যৱহাৰত পাৰ্থক্য দেখা যায়।
এইবোৰক ভূগোল বিজ্ঞানৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰি, কাৰণ ভূগোলে কেৱল প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ অধ্যয়ন নকৰে; মানুহ, সংস্কৃতি, বসতি, জীৱিকা আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কও অধ্যয়ন কৰে। বিশেষকৈ সাংস্কৃতিক ভূগোলে মানুহৰ সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপ আৰু ঠাইৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰে।
২। তোমালোকে টেনিছ বল, ক্ৰিকেট বল, কমলা টেঙা আৰু কোমোৰা দেখিছা। এইবোৰৰ ভিতৰত কোনটো পৃথিৱীৰ আকৃতিৰ লগত অধিক মিলে? পৃথিৱীৰ আকৃতি বুজাবলৈ এই বস্তুটো কিয় বাছনি কৰিছা?
উত্তৰঃ এই বস্তুবোৰৰ ভিতৰত কমলা টেঙাৰ আকৃতি পৃথিৱীৰ আকৃতিৰ লগত তুলনামূলকভাৱে অধিক মিলে।
পৃথিৱী সম্পূৰ্ণ গোলাকাৰ নহয়। ই দুই মেৰুত সামান্য চাপ খোৱা আৰু বিষুৱৰেখাৰ ফালে সামান্য ফুলি থকা আকৃতিৰ। এই আকৃতিক অবলেট স্ফেৰয়েড বা Geoid সদৃশ বুলি কোৱা হয়।
কমলা টেঙাও সম্পূৰ্ণ নিখুঁত গোলক নহয় আৰু সামান্য চাপ খোৱা গোলাকাৰ আকৃতিৰ হোৱা বাবে পৃথিৱীৰ আকৃতি বুজাবলৈ ইয়াক তুলনামূলকভাৱে উপযুক্ত উদাহৰণ হিচাপে ল’ব পাৰি।
৩। তোমালোকে স্কুলত ‘বন মহোৎসৱ’ পালন কৰিছিলানে? আমি কিয় গছপুলি ৰুব লাগে? গছ-গছনিয়ে কেনেকৈ পৰিস্থিতিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে?
উত্তৰঃ হয়, বিদ্যালয়ত বন মহোৎসৱৰ দৰে অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে গছপুলি ৰোপণ আৰু বন সংৰক্ষণৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰা হয়।
আমি গছপুলি ৰুব লাগে, কাৰণ—
(১) গছে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰি অক্সিজেন নিৰ্গত কৰে।
(২) গছে মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে।
(৩) গছ-গছনিয়ে বহু জীৱ-জন্তুক খাদ্য আৰু বাসস্থান প্ৰদান কৰে।
(৪) গছে স্থানীয় জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
(৫) গছৰ শিপাই মাটিত পানী ধৰি ৰাখিবলৈ সহায় কৰে।
(৬) বনাঞ্চলে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰে।
সেয়েহে গছ-গছনি পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৪। তোমালোকে হাতী, পহু, কেঁচু, গছ আৰু ঘাঁহ দেখিছা। ইহঁত ক’ত থাকে বা ডাঙৰ-দীঘল হয়? ইহঁত থকা মণ্ডলটোৰ নাম কি? এই মণ্ডলৰ কেইটামান প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হাতী, পহু, কেঁচু, গছ, ঘাঁহ আদি বিভিন্ন জীৱ পৃথিৱীৰ যি অংশত জীৱন ধাৰণ কৰে, সেই অংশক জীৱমণ্ডল বা Biosphere বুলি কোৱা হয়।
জীৱমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু বায়ুমণ্ডলৰ সেই অংশ, য’ত জীৱৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ।
জীৱমণ্ডলৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) ইয়াত উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱ থাকে।
(২) জীৱমণ্ডল স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু বায়ুমণ্ডলৰ সৈতে জড়িত।
(৩) জীৱসমূহ খাদ্যশৃংখল আৰু খাদ্যজালৰ জৰিয়তে পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(৪) সূৰ্যৰ শক্তি জীৱমণ্ডলৰ প্ৰধান শক্তিৰ উৎস।
(৫) ইয়াত জীৱ আৰু অজীৱ উপাদানৰ মাজত অবিৰত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া ঘটে।
৫। তোমাৰ ঘৰৰ পৰা স্কুল পাওঁতে কিমান সময় লাগে? ঘৰ আৰু স্কুলৰ মাজত অহা-যোৱা কৰোঁতে সময় আৰু দূৰত্বৰ সম্পৰ্ক কি? তুমি সময়ক ঠাইলৈ আৰু ঠাইক সময়লৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰানে?
উত্তৰঃ ঘৰৰ পৰা স্কুললৈ যাবলৈ কিমান সময় লাগে, সেয়া দূৰত্ব, যাতায়াতৰ গতি, ৰাস্তাৰ অৱস্থা আৰু যান-বাহনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
সময়, দূৰত্ব আৰু গতিৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
দূৰত্ব = গতি × সময়
সময় = দূৰত্ব ÷ গতি
গতি জানা থাকিলে সময়ৰ পৰা দূৰত্ব আৰু দূৰত্বৰ পৰা সময় নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি ঘণ্টাত ২০ কিলোমিটাৰ বেগত ৩০ মিনিট যাত্ৰা কৰা হয়, তেন্তে অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব হ’ব—
২০ × ১/২ = ১০ কিলোমিটাৰ।
এইদৰে সময় আৰু দূৰত্বৰ মাজত পৰিমাণগত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰি।
৬। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ মসৃণ নহয়। ইয়াত বিভিন্ন ভূ-আকৃতিৰ পাৰ্থক্য কিয় দেখা যায়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি, উপত্যকা, নদী উপত্যকা আদি বিভিন্ন ভূ-আকৃতি দেখা যায়। এই পাৰ্থক্য বিভিন্ন অন্তঃসৃষ্ট আৰু বহিঃসৃষ্ট প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হয়।
প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
(১) ভূত্বকীয় গতি: ভূত্বকৰ প্লেটৰ গতি, ভাঁজ, ফল্ট আদি।
(২) আগ্নেয়গিৰিৰ কাৰ্য: লাভা নিৰ্গমন আৰু আগ্নেয় পদাৰ্থৰ সঞ্চয়।
(৩) ভূমিকম্প: ভূত্বকৰ আকস্মিক গতিৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন।
(৪) ক্ষয়: নদী, বতাহ, হিমবাহ আৰু সাগৰীয় ঢৌয়ে শিল-মাটি ক্ষয় কৰে।
(৫) সঞ্চয়: ক্ষয় হোৱা পদাৰ্থ অন্য ঠাইত জমা হৈ নতুন ভূমিৰূপ সৃষ্টি কৰে।
(৬) বতৰজনিত ক্ষয়: উষ্ণতা, বৰষুণ, বৰফ আদি কাৰণে শিল ভাঙি ক্ষয় হয়।
সেয়েহে অন্তঃসৃষ্ট আৰু বহিঃসৃষ্ট শক্তিৰ সম্মিলিত প্ৰভাৱত পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ অসমান আৰু বৈচিত্ৰময় হৈ পৰিছে।
(গ) দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভূগোল বিজ্ঞানে ‘ঠাইৰ পাৰ্থক্য’ বা Areal Differentiation অধ্যয়ন কৰে—যুক্তিসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভূগোল বিজ্ঞানৰ অন্যতম মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য আৰু সেই পাৰ্থক্যৰ কাৰণ অধ্যয়ন কৰা। এই ধাৰণাক ‘ঠাইৰ পাৰ্থক্য’ বা Areal Differentiation বুলি কোৱা হয়।
পৃথিৱীৰ সকলো ঠাই একে নহয়। কিছুমান ঠাই পাহাৰীয়া, কিছুমান সমভূমি; কিছুমান অঞ্চল অধিক বৰষুণপূৰ্ণ, আন কিছুমান শুষ্ক। একেদৰে ভাষা, সংস্কৃতি, বসতি, জীৱিকা আৰু জনসংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰতো অঞ্চলভেদে পাৰ্থক্য দেখা যায়।
এই পাৰ্থক্য তলৰ দিশসমূহত দেখা যায়—
(১) ভূ-প্ৰকৃতিৰ পাৰ্থক্যঃ পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি, উপত্যকা আদি সকলো ঠাইতে একে নহয়।
(২) জলবায়ুৰ পাৰ্থক্যঃ কিছুমান অঞ্চল উষ্ণ, কিছুমান শীতল, কিছুমান আৰ্দ্ৰ আৰু কিছুমান শুষ্ক।
(৩) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পাৰ্থক্যঃ জলবায়ু, মাটি আৰু উচ্চতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ প্ৰজাতিতো পাৰ্থক্য দেখা যায়।
(৪) জনসংখ্যাৰ পাৰ্থক্যঃ কিছুমান অঞ্চলত জনসংখ্যা ঘন, আন কিছুমানত অতি কম।
(৫) জীৱিকা আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যৰ পাৰ্থক্যঃ কোনো অঞ্চল কৃষিপ্ৰধান, কোনো অঞ্চল শিল্পপ্ৰধান আৰু আন অঞ্চল বাণিজ্য বা পৰ্যটননির্ভৰ।
(৬) সাংস্কৃতিক পাৰ্থক্যঃ ভাষা, ধৰ্ম, পোছাক, খাদ্য, উৎসৱ, ৰীতি-নীতি আদি অঞ্চলভেদে বেলেগ হয়।
(৭) মানুহ-পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কঃ মানুহে নিজৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ অনুসৰি বাসস্থান, কৃষি, যাতায়াত আৰু জীৱিকা গঢ়ি তোলে।
সেয়েহে ভূগোল বিজ্ঞানে কেৱল ‘ক’ত কি আছে’ সেয়াই নকয়; ‘কিয় সেই ঠাইত তেনেকুৱা অৱস্থা দেখা যায়’ আৰু ‘এটা অঞ্চল আনটোৰ পৰা কিয় পৃথক’ সেই কথাও বিশ্লেষণ কৰে।
সামগ্ৰিকভাৱে, পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য, পাৰ্থক্য আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নেই Areal Differentiation-ৰ মূল বিষয়।
২। ভূগোল, বুৰঞ্জী, ৰাজনীতি বিজ্ঞান, অৰ্থনীতি আৰু সমাজ অধ্যয়নৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভূগোল, বুৰঞ্জী, ৰাজনীতি বিজ্ঞান, অৰ্থনীতি আৰু সমাজ অধ্যয়ন পৃথক বিষয় হ’লেও ইহঁতৰ মাজত ঘনিষ্ঠ আন্তঃসম্পৰ্ক আছে। এখন সমাজ বা অঞ্চলক সম্পূৰ্ণৰূপে বুজিবলৈ এই বিষয়সমূহ একেলগে অধ্যয়ন কৰা প্ৰয়োজন।
(১) ভূগোল আৰু বুৰঞ্জীৰ সম্পৰ্ক
বুৰঞ্জীৰ অধিকাংশ ঘটনাই কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানত সংঘটিত হয়। সেয়েহে ঐতিহাসিক ঘটনা বুজিবলৈ সেই অঞ্চলৰ ভূ-অৱস্থান, জলবায়ু, নদী, পৰ্বত আৰু যাতায়াতৰ পথ জানিব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে, নদী উপত্যকাত প্ৰাচীন সভ্যতাৰ বিকাশ ভূগোল আৰু বুৰঞ্জীৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ উদাহৰণ।
(২) ভূগোল আৰু অৰ্থনীতিৰ সম্পৰ্ক
কোনো অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ, মাটি, জলবায়ু, পানী, খনিজ আৰু যাতায়াতৰ সুবিধাই সেই অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ নিৰ্ধাৰণত প্ৰভাৱ পেলায়।
কৃষি, উদ্যোগ, বাণিজ্য, পৰিবহণ আৰু বজাৰৰ অৱস্থানৰ ক্ষেত্ৰত ভূগোল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(৩) ভূগোল আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক
দেশৰ সীমা, ভূ-অৱস্থান, প্ৰাকৃতিক সম্পদ, নদী, সমুদ্ৰ আৰু যাতায়াতৰ পথৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্ক নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে।
এই সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক ভূ-ৰাজনীতি বা Geopolitics বুলিও কোৱা হয়।
(৪) অৰ্থনীতি আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক
চৰকাৰৰ কৰ নীতি, ৰাজহুৱা ব্যয়, বাণিজ্য নীতি, উদ্যোগ নীতি আৰু কল্যাণমূলক আঁচনিয়ে অৰ্থনীতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
একেদৰে অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই চৰকাৰৰ নীতি আৰু ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ততো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(৫) বুৰঞ্জী আৰু সমাজ অধ্যয়নৰ সম্পৰ্ক
সমাজৰ ৰীতি-নীতি, মূল্যবোধ, ধৰ্ম, পৰিয়াল ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ সময়ৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তিত হয়। এই পৰিৱৰ্তন বুজিবলৈ বুৰঞ্জীৰ জ্ঞান প্ৰয়োজন।
(৬) ভূগোল আৰু সমাজ অধ্যয়নৰ সম্পৰ্ক
মানুহৰ বসতি, জনসংখ্যা, সংস্কৃতি আৰু জীৱিকাৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ গভীৰ প্ৰভাৱ থাকে। সেয়েহে সমাজৰ গঠন আৰু স্থানীয় পৰিৱেশৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
সামৰণি
ভূগোল আমাক “ক’ত”, বুৰঞ্জীয়ে “কেতিয়া আৰু কেনেকৈ”, ৰাজনীতি বিজ্ঞানে “কেনেদৰে শাসন কৰা হয়”, অৰ্থনীতিয়ে “সম্পদ কেনেকৈ উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ কৰা হয়” আৰু সমাজ অধ্যয়নে “মানুহে সমাজত কেনেদৰে বাস কৰে”—এই বিষয়সমূহ বুজিবলৈ সহায় কৰে।
এই বিষয়সমূহ একেলগে অধ্যয়ন কৰিলে সমাজ, পৰিৱেশ আৰু মানৱ জীৱনৰ এক সামগ্ৰিক ধাৰণা লাভ কৰিব পাৰি।
MCQ
১। ভূগোল বিজ্ঞানে মূলত কি অধ্যয়ন কৰে?
A. কেৱল পাহাৰ
B. কেৱল নদী
C. স্থানীয় বৈচিত্ৰ্য আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক
D. কেৱল মানুহ
উত্তৰঃ C. স্থানীয় বৈচিত্ৰ্য আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক
২। পৃথিৱীৰ আকৃতি কিহৰ সৈতে অধিক মিল আছে?
A. চেপেটা থাল
B. কমলা টেঙা
C. ঘনক
D. ত্ৰিভুজ
উত্তৰঃ B. কমলা টেঙা
৩। পৃথিৱীৰ আকৃতিক সাধাৰণতে কি বুলি কোৱা হয়?
A. সম্পূৰ্ণ গোলক
B. Geoid
C. ঘনক
D. বৰ্গ
উত্তৰঃ B. Geoid
৪। জীৱমণ্ডল মানে কি?
A. কেৱল বায়ুমণ্ডল
B. জীৱ থকা পৃথিৱীৰ অংশ
C. কেৱল স্থলভাগ
D. কেৱল মহাসাগৰ
উত্তৰঃ B. জীৱ থকা পৃথিৱীৰ অংশ
৫। হাতী, গছ, ঘাঁহ আৰু কেঁচু কোন মণ্ডলৰ অন্তৰ্গত?
A. জলমণ্ডল
B. বায়ুমণ্ডল
C. জীৱমণ্ডল
D. শিলামণ্ডল
উত্তৰঃ C. জীৱমণ্ডল
৬। গছে কোন গেছ শোষণ কৰে?
A. অক্সিজেন
B. কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
C. হাইড্ৰ’জেন
D. হিলিয়াম
উত্তৰঃ B. কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
৭। গছৰ শিপাই কি ৰোধ কৰাত সহায় কৰে?
A. মাটিৰ খহনীয়া
B. দিন-ৰাতি
C. বায়ু
D. সূৰ্যৰ পোহৰ
উত্তৰঃ A. মাটিৰ খহনীয়া
৮। দূৰত্বৰ সূত্ৰ কোনটো?
A. দূৰত্ব = সময় ÷ গতি
B. দূৰত্ব = গতি × সময়
C. দূৰত্ব = গতি + সময়
D. দূৰত্ব = গতি – সময়
উত্তৰঃ B. দূৰত্ব = গতি × সময়
৯। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ আকৃতি গঠনত কোনটোৱে ভূমিকা পালন কৰে?
A. প্লেটৰ গতি
B. ক্ষয়
C. সঞ্চয়
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১০। নদী, বতাহ আৰু হিমবাহে প্ৰধানকৈ কি কৰে?
A. ক্ষয় আৰু সঞ্চয়
B. সূৰ্য সৃষ্টি
C. গ্ৰহ সৃষ্টি
D. বায়ু বন্ধ কৰে
উত্তৰঃ A. ক্ষয় আৰু সঞ্চয়
১১। ‘Areal Differentiation’ মানে কি?
A. সকলো ঠাই একে
B. অঞ্চলভেদে বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্য
C. কেৱল মানচিত্ৰ অংকন
D. কেৱল জনসংখ্যা গণনা
উত্তৰঃ B. অঞ্চলভেদে বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্য
১২। সাংস্কৃতিক অৱয়বৰ উদাহৰণ কোনটো?
A. ভাষা
B. ঘৰ-বাৰী
C. জীৱিকা
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১৩। ভূগোল আৰু ৰাজনীতিৰ সম্পৰ্কীয় অধ্যয়নক কি বুলি কোৱা হয়?
A. Geopolitics
B. Biology
C. Geology
D. Sociology
উত্তৰঃ A. Geopolitics
১৪। কোনো অঞ্চলৰ কৃষিত কোনটোৰ প্ৰভাৱ থাকে?
A. মাটি
B. জলবায়ু
C. পানীৰ উপলব্ধতা
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১৫। ভূগোল বিজ্ঞানে কেৱল প্ৰাকৃতিক অৱয়ব অধ্যয়ন কৰেনে?
A. হয়
B. নহয়
C. কেৱল পাহাৰ অধ্যয়ন কৰে
D. কেৱল মানুহ অধ্যয়ন কৰে
উত্তৰঃ B. নহয়
Teacher Generate Question Answer
প্ৰাকৃতিক ভূগোল বিজ্ঞান
১) তোমাৰ পঢ়াশালীলৈ যাওঁতে কি কি সাংস্কৃতিক অৱয়ব লক্ষ্য কৰিছা ? সেইবোৰ একেধৰনৰ নে বেলেগ বেলেগ ধৰণৰ ? এইবোৰক ভূগোল বিজ্ঞানৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰিনে নোৱাৰি ? যদি পাৰি কিয় ?
উত্তৰঃ পঢ়াশালীলৈ যাওঁতে বিভিন্ন সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পাৰি, যেনে-
1. ভাষাঃ বিভিন্ন অঞ্চলৰ ভাষাৰ বৈচিত্ৰ্য। 2. পৰম্পৰাগত খাদ্য: স্থানীয় খাদ্য সামগ্ৰী আৰু সজ্জা। 3. উপনাম আৰু উৎস: বিভিন্ন ঠাইৰ সংস্কৃতিৰ এটা অংশ হিচকিৰ স্থানীয় উৎপত্তিৰ।
4. শিল্প আৰু শিল্প: স্থানীয় কলা আৰু শিল্প শৈলী।এইটো নহয়; প্ৰতিটো সংস্কৃতিৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য আছে। ভূগোল বিজ্ঞানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰি, কাৰণ:
সাংস্কৃতিক ভূগোল: স্থান আৰু সংস্কৃতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে।
বৈচিত্ৰ্য: বিশ্বৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য আৰু ইয়াৰ স্থানীয় পৰিৱেশ বিশ্লেষণ কৰে।
গতিকে বিজ্ঞানৰ অধীনত সাংস্কৃতিক পৰিবেশৰ ভূগোল বিশ্লেষণ কৰিব পৰা যায়।
২) তোমালোকে এটা টেনিছ বল ক্ৰিকেট বল , কমলা টেঙা আৰু কোমোৰা দেখিছা । এইবোৰৰ ভিতৰত কোনটো পৃথিৱীৰ আকৃতিৰ লগত মিলে ? পৃথিৱীৰ আকৃতি বুজাবলৈ এই নিৰ্দ্দিষ্ট বস্তুটো তুমি কিয় বাচনি কৰিছা ।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ আকৃতিৰ লগত মিল থকা বস্তুটো হ’ল টেনিছ বল। টেনিছ বল, ক্ৰিকেট বল, কমলা ৰঙৰ টেঙা আৰু কোমোৰা আকৃতিৰ সকলোবোৰ গোলাকাৰ, কিন্তু টেনিছ বলৰ আকৃতি সম্পূৰ্ণ বিশ্বব্যাপী, যিটো বিশ্বৰ আকৃতিৰ সৈতে সৰ্বোত্তমভাৱে মিল খায়। মই টেনিছ বল বাছি লৈছিলো কাৰণ: ঘূৰণীয়া: টেনিছ বলৰ আকৃতি হুবহু গোলকীয়, যিটো পৃথিৱীৰ আকৃতিৰ সৈতে মিল খায়। জোখ-মাখ আৰু প্ৰস্তুতি: টেনিছ বল আৰু পৃথিৱী দুয়োখনেই সঠিক ভ্ৰমণৰ বাবে গোলাকাৰ আকৃতিৰ মুঠ হিচাপে গতি কৰে। অৰ্থাৎ পৃথিৱীখনো প্ৰায় গোলকীয় যদিও কিছু পৰিমাণে ইয়াৰ উলম্ব আৰু অংকৰ আকৃতি আছে। কিন্তু সাধাৰণতে টেনিছ বল এটা সঠিক প্ৰতিনিধিত্ব।
৩) তুমি তোমাৰ স্কুলত ‘বন মহোৎসৱ’ পালন কৰিছিলানে ? আমি কিয় গছ পুলি ৰুব লাগে ? গছ – গছনিবোৰে কেনেকৈ পৰিস্থিতিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে ?
উত্তৰঃ হয়, আমি স্কুলত ‘বন মহোৎসৱ’ পালন কৰিছিলোঁ। গছপুলি ৰোপণ আৰু বনাঞ্চল সংৰক্ষণৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে সজাগতা সৃষ্টিৰ উদ্দেশ্যে এনে উৎসৱৰ আয়োজন কৰা হয়। গছপুলি ৰোপণৰ কাৰণ: 1. পৰিৱেশ সুৰক্ষা: গছবোৰে বায়ুৰ মান উন্নত কৰে আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড শোষণ কৰে। 2. জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণঃ গছৰ শিপাই মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা বজাই ৰাখে আৰু জলবায়ুৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। 3. জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণঃ গছ-গছনিয়ে জীৱৰ বাসস্থান আৰু খাদ্যৰ যোগান ধৰে। 4. গছ-গছনিৰ পৰিস্থিতিৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে:
- অক্সিজেন উৎপাদনঃ উদ্ভিদে সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা অক্সিজেন উৎপাদন কৰে, যিটো জীৱিত জীৱৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
- মাটিৰ সুৰক্ষাঃ গছে মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
- পানী সংৰক্ষণঃ গছবোৰে বৰষুণৰ পানী শোষণ কৰি ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
সেয়ে বন মহোৎসৱ উদযাপন কৰি আমি ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু গছৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ বিষয়েও আগতীয়াকৈ সজাগতা বৃদ্ধি কৰোঁ।
৪) তোমালোকে হাতী , পহু , কেঁচু , গছ আৰু ঘাঁহ দেখিছা । ইহঁত কত থাকে বা ডাঙৰ – দীঘল হয় । ইহঁত থকা মণ্ডলটোৰ নাম কি ? এই মণ্ডলৰ কেইটামান প্ৰধান বৈশিষ্ট্য (features) বৰ্ণনা কৰিব পাৰিবানে ?
উত্তৰঃ হয় হাতী, জীৱ-জন্তু, কেঁচু, গছ আৰু ঘাঁহ দেখিছোঁ। সাধাৰণতে পথাৰ বা বনাঞ্চলত পোৱা যায়। বিশেষকৈ জংঘল অঞ্চলৰ অংশ। জংগল মণ্ডলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ: 1. জৈৱ বৈচিত্ৰ্য: এই অঞ্চলত বহুতো প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ প্ৰজাতি পোৱা যায়। যেনে হাতী, জীৱ-জন্তু, বিভিন্ন উদ্ভিদ। 2. প্ৰাকৃতিক সম্পদঃ জংঘলে বনজ সম্পদ অৰ্থাৎ কাঠ, ফলমূল, ঔষধি গুণ থকা উদ্ভিদ ইত্যাদি উপলব্ধ কৰে। 3. জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণঃ এই অঞ্চলসমূহে স্থানীয় জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে। উদ্ভিদে মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা বজাই ৰাখে আৰু উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। 4. মাটি সংৰক্ষণঃ গছবোৰে মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখে। 5. পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সংযোগ: জংঘল অঞ্চল পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ এটা প্ৰধান অংশ, য’ত বিভিন্ন প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ মাজত সম্পৰ্ক আছে। গতিকে জংঘল অঞ্চলটো PoHy ৰ এক উল্লেখযোগ্য আৰু প্ৰয়োজনীয় অংশ হিচাপে বিভিন্ন জীৱৰ কাৰ্য্যক্ষমতা আৰু পৰিৱেশৰ স্থিৰতা নিশ্চিত কৰে।
৫) তোমাৰ ঘৰৰ পৰা স্কুল পাওঁতে কিমান সময় লাগে ? তোমাৰ স্কুলখন তোমাৰ ঘৰৰ পৰা ৰাস্তাৰ সিটো পাৰত অৱস্থিত নেকি ? তোমাৰ ঘৰ আৰু স্কুলৰ মাজত অহা – যোৱা কৰোতে সময় আৰু দূৰত্বৰ সম্পৰ্ক কি ? তুমি সময়ক ঠাইলৈ আৰু ঠাইক সময়লৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰেনে ?
উত্তৰঃ ঘৰৰ পৰা স্কুললৈ যাবলৈ মোৰ সময় লাগিব পাৰে, কিন্তু সঠিক সময়ৰ কথা উল্লেখ নকৰাৰ বাবে ই কেইটামান কথাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যেনে: 1. দূৰত্ব: ঘৰৰ পৰা বিদ্যালয়লৈ দূৰত্বৰ ওপৰত সময় নিৰ্ভৰ কৰে। স্কুলৰ ঘৰটো যদি ৰাস্তাৰ সিটো পাৰে থাকে তেন্তে সময় বহু কম হ’ব। 2. পথৰ অৱস্থাঃ ৰাস্তাটো যদি ব্যস্ত থাকে বা কোনো ইতিহাস থাকে তেন্তে সময় বাঢ়িব পাৰে। সময় আৰু দূৰত্বৰ সম্পৰ্ক: সাধাৰণতে সময় আৰু দূৰত্বৰ মাজত এক শক্তিশালী সম্পৰ্ক থাকে। দূৰত্ব বৃদ্ধি হোৱাৰ লগে লগে সময় বাঢ়ি যায় আৰু দূৰত্ব কমিলে সময় কমি যায়। সময়ক স্থানলৈ আৰু স্থানক সময়লৈ ৰূপান্তৰ: সময়ক স্থানলৈ আৰু স্থানক সময়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি মই ৩০ মিনিটৰ পৰা এটা ঠাইলৈ যাওঁ আৰু মই জানো যে গতিবেগ ঘণ্টাত ২০ কিলোমিটাৰ, তেন্তে মই ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত থাকিম। এই বিষয়বোৰ ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, সময়ৰ পৰিসৰ আৰু দূৰত্বৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰকাৰীভাৱে বিবেচনা কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৬) তোমালোকে জানা যে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ মসৃণ নহয় । ইয়াক প্ৰাথমিক অৱয়বৰ পাৰ্থক্য আছে । এনে পাৰ্থক্যবোৰ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত কিয় দেখিবলৈ পোৱা যায় ।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ শিখৰ মসৃণ নহয়, ইয়াৰ বিভিন্ন পাৰ্থক্য যেনে পৰ্বত, সমভূমি, উপত্যকা, সাগৰ আদি দেখা যায়। এই পাৰ্থক্য কিছুমান কাৰণত: ভূতাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়াঃ পৃথিৱীৰ ওপৰ অংশৰ গঠন ভূতাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ফল। টেকটনিক প্লেটৰ গতি, ভূমিকম্প, ভৱিষ্যতৰ গঠন আদি কাৰণত পৃথিৱীৰ মুখৰ আকৃতিৰ পাৰ্থক্য দেখা যায়। এৰোজেন আৰু প্ৰয়োজন: বতৰ, বৰষুণ আৰু বায়ুমণ্ডলৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত মাটি আৰু শিল গঠন হয়। জলাশয় আৰু বতৰৰ প্ৰভাৱেও পাহাৰ আৰু উপত্যকা গঠন কৰে। জলবায়ুঃ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ জলবায়ুৱে সঠিক গঠন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰভাৱ পেলায়। যেনে কোনো ঠাইত ঠাণ্ডা আৰু কিছুমান গৰম, যাৰ বাবে গছ-গছনি আৰু মাটিৰ আকৃতিৰ পাৰ্থক্য দেখা যায়। মানুহৰ প্ৰভাৱঃ মানৱীয় কাৰ্যকলাপে যেনে কৃষি, নগৰ নিৰ্মাণ, খনিজ খনন আদিয়েও পৃথিৱীৰ ওপৰৰ অংশত প্ৰভাৱ পেলায়। গতিকে এই সকলোবোৰ কাৰণতে পৃথিৱীৰ ওপৰৰ অংশত পাৰ্থক্য দেখা যায়।
গ) দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১) তুমি তোমাৰ চাৰিওফালে পত্যেকদিনে লক্ষ্য কৰিছা যে প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক ঘটনাবোৰৰ সদায় পৰিৱৰ্তন ঘটি আছে। সকলোবোৰ গছ একেজাতৰ নহয় । তুমি দেখা সকলোবোৰ চৰাই আৰু জন্তু বেলেগ বেলেগ । পৃথিৱীত ভিন ভিন উপাদানৰ অৱস্থিতি দেখা যায় । তুমি এতিয়া যুক্তি সহকাৰে ক’ব পাৰিবনে যে ভূগোল বিজ্ঞানে ‘ঠাইৰ পাৰ্থক্য (areal differentiation )’ অধ্যয়ন কৰে ।
উত্তৰঃ অৱশ্যে মই যুক্তিসংগতভাৱে ক’ব পাৰো যে ভূগোলে ‘ক্ষেত্ৰভিত্তিক পাৰ্থক্য’ অধ্যয়ন কৰে ভূগোলে স্থান আৰু ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ বৈচিত্ৰ্য, পৰিৱৰ্তন, আৰু আন্তঃসম্পৰ্কৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। যুক্তি: প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ, জলবায়ু আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন। যেনে, পাহাৰ, সমভূমি, অৰণ্য, নদী। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ঠাইখনৰ প্ৰাকৃতিক গঠন বেলেগ। সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য: পৃথিৱীৰ কিছু অংশৰ সংস্কৃতি, ভাষা, খাদ্য আৰু ৰীতি-নীতি বেলেগ বেলেগ। ইয়াৰ ফলত সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ সৃষ্টি হয়, যিটো স্থানীয় পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। জৈৱ বৈচিত্ৰ্য: আপুনি কোৱা চৰাই আৰু প্ৰাণীবোৰৰ প্ৰজাতি, আচৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক অৱস্থা বাসস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো অঞ্চলতে বৈচিত্ৰ্য আছে, যিটো ঠাইৰ পাৰ্থক্যৰ সৈতে জড়িত। মানুহৰ প্ৰভাৱঃ মানুহৰ কাৰ্য্যকলাপ, যেনে নগৰায়ন, কৃষি, উদ্ভিদৰ প্ৰবাহ আদিয়ে বিভিন্ন ঠাইত স্থানৰ পাৰ্থক্যৰ সৃষ্টি কৰে। যেনে, চহৰৰ গাঁথনি আৰু গ্ৰাম্য গাঁথনি বহুত বেলেগ। অৰ্থাৎ ভূগোলে পৃথিৱীৰ সমগ্ৰ পৰিসৰ গঠন কৰা ঠাইবোৰৰ বৈচিত্ৰ্য, পাৰ্থক্য আৰু সম্পৰ্কৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে।
২) তোমালোকে ইতিমধ্যে ভূগোল বিজ্ঞান , বুৰঞ্জী ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতি বিজ্ঞান , সমাজ অধ্যয়নৰ অংশ হিচাপে পঢ়ি আহিছোঁ । এই বিষয়বোৰক সংহত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা সিহঁতৰ অন্তৰ্মুখৰ উল্লেখেৰে ( highlighting their interface ) । অর্থনৈতিক খবরের সাবস্ক্রিপশন
উত্তৰঃ নিশ্চয়! ভূগোল, ইতিহাস, ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি, সমাজ অধ্যয়ন আদি সকলোবোৰেই সম্পৰ্কিত। এই বিষয় আৰু ইয়াৰ অন্তৰ্দৃষ্টিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম: ১/ ভূগোল বিজ্ঞান আৰু অৰ্থনীতি:
- সম্পদৰ বিতৰণ: ভূগোলৰ জৰিয়তে স্থানীয় আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বিতৰণৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়, যিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু ব্যৱসায় গঠনত প্ৰভাৱ পেলায়।
- বিপণন আৰু লজিষ্টিকঃ উৎপাদন স্থান আৰু বজাৰ স্থানৰ বিশ্লেষণে অৰ্থনীতিৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
২/ ভূগোল বিজ্ঞান আৰু ইতিহাস:
- ঐতিহাসিক স্থান: ভূগোলত ঐতিহাসিক পৰিঘটনা, যেনে যুদ্ধ, বাণিজ্য, সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ আদিৰ স্থানীয় গঠন অধ্যয়ন কৰা হয়।
- ভূমি ব্যৱস্থাপনাঃ ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা স্থানীয় ভূমি ব্যৱস্থাপনা আৰু ভূমি ব্যৱহাৰৰ অধ্যয়ন।
৩/ ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতি:
- নীতিগত প্ৰভাৱঃ অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু বিতৰণত ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তই ভূমিকা পালন কৰে। যেনে চৰকাৰী নীতি আৰু কৰ নীতি।
- বিশ্ব বজাৰ আৰু ৰাজনীতি: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ বাবে ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি আৰু সম্পৰ্কৰ গুৰুত্ব।
৪/ সমাজ অধ্যয়ন আৰু ইতিহাসঃ
- সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন: সমাজ অধ্যয়নে ঐতিহাসিক পৰিঘটনাৰ পৰিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা সমাজৰ প্ৰচলিত প্ৰথা, আচৰণ আৰু মূল্যবোধক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে সেই বিষয়ে বিশ্লেষণ কৰে।
- সামাজিক সংগঠন: ইতিহাসৰ আলোচনাই সামাজিক সংগঠনৰ গঠন আৰু পৰিৱৰ্তনক বুজায়।
৫/ সকলো বিষয় সংহত:
এই বিষয়বোৰে একেলগে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ফালৰ পৰা আমাৰ জীৱনৰ ওপৰত গভীৰ আৰু বহল দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰে। পৃথিৱীৰ ভূগোল, ইতিহাস, ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি, সমাজ অধ্যয়নক একেলগে পৰ্যালোচনা কৰিলে ই আমাক এক সঠিক আৰু সমন্বিত বুজাবুজিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে, যিয়ে আমাক আধুনিক সমাজৰ জটিলতা বুজিবলৈ সহায় কৰে। এইদৰে এই সকলোবোৰ বিষয়ৰ মাজত অৱশ্যে আন্তঃসম্পৰ্ক আছে, যিয়ে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দিশক একত্ৰিত কৰে।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post