ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ
প্ৰশ্নাৱলীঃ
1. বায়ুত দহনৰ আগতে মেগনেছিয়ামৰ ফিটা এডাল পৰিষ্কাৰ কৰি ল’ব লাগে কিয়?
উত্তৰঃ- মেগনেছিয়াম ফিটাৰ পৃষ্ঠত বায়ুৰ জলীয় বাষ্পৰ প্ৰভাৱত মেগনেছিয়াম কাৰ্বনেটৰ এটা তৰপ গঠন হয়। এই তৰপটোৱে মেগনেছিয়ামক অক্সিজেনৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংযোগ হ’বলৈ নিদিয়ে।
2. তলৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াবোৰৰ বাবে সন্তুলিত সমীকৰণ লিখা।
(i) হাইড্ৰ’জেন + ক্ল’ৰিন → হাইড্ৰ’জেন ক্ল’ৰাইড।
উত্তৰঃ- H₂ + Cl₂ → 2HCl
(ii) বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইড + এলুমিনিয়াম ছালফেট → বেৰিয়াম ছালফেট + এলুমিনিয়াম ক্ল’ৰাইড
উত্তৰঃ- 3BaCl₂ + Al₂(SO₄)₃ → 3BaSO₄ + 2AlCl₃
(iii) ছ’ডিয়াম + পানী → ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড + হাইড্ৰ’জেন
উত্তৰঃ- 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂
3. অৱস্থা চিহ্নসহ সন্তুলিত সমীকৰণ লিখা।
(i) বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু ছ’ডিয়াম ছালফেটৰ দ্ৰৱৰ বিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ- BaCl₂(aq) + Na₂SO₄(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)
(ii) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ বিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ- NaOH(aq) + HCl(aq) → NaCl(aq) + H₂O(l)
প্ৰশ্নাৱলীঃ
1. পদাৰ্থ ‘X’ৰ দ্ৰৱ বগা ৰঙ সানিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(i) ‘X’ৰ নাম আৰু সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ- পোৰা চূণ (CaO)
(ii) পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰঃ- CaO + H₂O → Ca(OH)₂
2. কার্যকলাপ 1.7 ত গেছৰ পৰিমাণ দুগুণ কিয়?
উত্তৰঃ- পানীৰ অণুত হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন 2:1 অনুপাতত থাকে (H₂O)। সেইবাবে হাইড্ৰ’জেন গেছৰ পৰিমাণ অক্সিজেনতকৈ দুগুণ হয়।
প্ৰশ্নাৱলীঃ
1. লোৰ গজাল ক’পাৰ ছালফেটত ডুবালে ৰঙ সলনি হয় কিয়?
উত্তৰঃ- লো ক’পাৰতকৈ অধিক সক্ৰিয়। সেয়ে ই ক’পাৰ ছালফেটৰ পৰা ক’পাৰ অপসাৰিত কৰে। ফলত নীলা ৰঙ শেতা হয় আৰু লোৰ ওপৰত তামৰ স্তৰ জমা হয়।
2. দ্বি-অপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ আন এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ- AgNO₃(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s)↓ + NaNO₃(aq)
1. জাৰণ-বিজাৰণ চিনাক্ত কৰা।
(i) 4Na + O₂ → 2Na₂O
উত্তৰঃ- Na জাৰিত, O₂ বিজাৰিত
(ii) CuO + H₂ → Cu + H₂O
উত্তৰঃ- H₂ জাৰিত, CuO বিজাৰিত
অনুশীলনীঃ
1. ভুল উক্তি চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰঃ- (a) আৰু (b)
2. Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe
উত্তৰঃ- (d) অপসৰণ বিক্ৰিয়া
3. HCl + Fe
উত্তৰঃ- (a) হাইড্ৰ’জেন গেছ আৰু আইৰন ক্ল’ৰাইড উৎপন্ন হয়
4. সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ কি?
উত্তৰঃ- য’ত বিক্ৰিয়ক আৰু উৎপন্ন পদাৰ্থত মৌলসমূহৰ পৰমাণু সমান থাকে তাক সন্তুলিত সমীকৰণ বোলে।
ভৰৰ নিত্যতাবিধিৰ বাবে সমীকৰণ সন্তুলন কৰা হয়।
5. সমীকৰণ লিখা।
(a) 3H₂ + N₂ → 2NH₃
(b) 2H₂S + 3O₂ → 2H₂O + 2SO₂
(c) 3BaCl₂ + Al₂(SO₄)₃ → 2AlCl₃ + 3BaSO₄
(d) 2K + 2H₂O → 2KOH + H₂
6. সন্তুলন কৰা।
(a) 2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
(b) 2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂O
(c) NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃
(d) BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + 2HCl
7. সমীকৰণ লিখা।
(a) Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O
(b) Zn + 2AgNO₃ → Zn(NO₃)₂ + 2Ag
(c) 2Al + 3CuCl₂ → 2AlCl₃ + 3Cu
(d) BaCl₂ + K₂SO₄ → BaSO₄ + 2KCl
8. বিক্ৰিয়াৰ ধৰণ চিনাক্ত কৰা।
(a) দ্বি-অপসৰণ
(b) বিয়োজন
(c) সংযোজন
(d) অপসৰণ
9. তাপবৰ্জী আৰু তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ-
তাপবৰ্জীঃ তাপ উৎপন্ন হয়
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + তাপ
তাপগ্ৰাহীঃ তাপ শোষণ হয়
N₂ + O₂ → 2NO
10. শ্বসন তাপবৰ্জী কিয়?
উত্তৰঃ- শ্বসনত গ্লুক’জ জাৰিত হৈ তাপ উৎপন্ন হয়।
11. বিয়োজন সংযোজনৰ বিপৰীত কিয়?
উত্তৰঃ- সংযোজনত পদাৰ্থ মিলি এটা গঠন হয়, বিয়োজনত এটা পদাৰ্থ ভাঙি বহু হয়।
12. বিয়োজন বিক্ৰিয়া
তাপঃ CaCO₃ → CaO + CO₂
পোহৰঃ 2AgBr → 2Ag + Br₂
বিদ্যুৎঃ 2H₂O → 2H₂ + O₂
13. পাৰ্থক্য
অপসৰণঃ অধিক সক্ৰিয় মৌল কম সক্ৰিয়ক সলনি কৰে
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
দ্বি-অপসৰণঃ আয়ন বিনিময় হয়
AgNO₃ + NaCl → AgCl + NaNO₃
14. ছিলভাৰ পৰিশোধন
উত্তৰঃ- Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag
15. অধঃক্ষেপ বিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ- য’ত অদ্ৰাৱ্য পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়
AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃
16. জাৰণ আৰু বিজাৰণ
জাৰণঃ অক্সিজেন যোগ
C + O₂ → CO₂
বিজাৰণঃ অক্সিজেন হ্ৰাস
CuO + H₂ → Cu + H₂O
17. ‘X’ মৌল
উত্তৰঃ- ক’পাৰ (Cu), উৎপন্ন পদাৰ্থ CuO
18. লোৰ বস্তুত ৰঙ কিয় দিয়া হয়?
উত্তৰঃ- মৰ্মা (rusting) ৰোধ কৰিবলৈ।
19. নাইট্ৰ’জেনত পেকেট কিয়?
উত্তৰঃ- জাৰণ ৰোধ কৰি খাদ্য সংৰক্ষণৰ বাবে।