Market and Its Role in the Economy
► চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। একচেটীয়া বজাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ যি বজাৰত কোনো দ্ৰব্য বা সেৱাৰ মাত্ৰ এজন বিক্ৰেতা থাকে, নিকট বিকল্প দ্ৰব্যৰ অভাৱ থাকে আৰু নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ বজাৰত প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত বাধা থাকে, তেনে বজাৰক একচেটীয়া বজাৰ বা Monopoly Market বুলি কোৱা হয়।
এনে বজাৰত একমাত্ৰ বিক্ৰেতাজনে বজাৰৰ যোগানৰ ওপৰত যথেষ্ট নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে।
২। এখন একচেটীয়া ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে বজাৰ চাহিদা ৰেখাই কি সূচায়?
উত্তৰঃ একচেটীয়া প্ৰতিষ্ঠানটোৱেই সমগ্ৰ বজাৰৰ একমাত্ৰ বিক্ৰেতা হোৱাৰ বাবে বজাৰ চাহিদা ৰেখাই প্ৰতিষ্ঠানটোৰ চাহিদা ৰেখাকেই সূচায়। এই চাহিদা ৰেখাই একে সময়তে প্ৰতিষ্ঠানটোৰ গড় আয় ৰেখা বা Average Revenue Curve-ও প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
অৰ্থাৎ—
Demand Curve = Average Revenue Curve
৩। অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত গড় আয় আৰু প্ৰান্তিক আয় ৰেখাৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত গড় আয় (AR) আৰু প্ৰান্তিক আয় (MR) দুয়োটা ৰেখাই বাওঁফালৰ ওপৰৰ পৰা সোঁফালৰ তললৈ নিম্নগামী হয়। অৰ্থাৎ, দুয়োটা ৰেখাই ঋণাত্মক ঢালযুক্ত।
সাধাৰণতে MR ৰেখা AR ৰেখাৰ তলত অৱস্থিত হয়।
৪। একচেটীয়া প্ৰতিযোগিতাৰ এটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ একচেটীয়া প্ৰতিযোগিতাৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—বজাৰত বহুতো বিক্ৰেতা থাকে, কিন্তু তেওঁলোকে বিক্ৰী কৰা দ্ৰব্যসমূহ একে নহয়; দ্ৰব্যসমূহৰ মাজত কিছু পৰিমাণে পাৰ্থক্য বা Product Differentiation থাকে।
যেনে—বিভিন্ন brand-ৰ toothpaste, soap, restaurant, clothing আদি।
৫। একচেটীয়া প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে দীৰ্ঘকালত কেৱল স্বাভাৱিক লাভ কিয় অৰ্জন কৰে?
উত্তৰঃ একচেটীয়া প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ আৰু পুৰণি প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰস্থান তুলনামূলকভাৱে মুক্ত থাকে।
যদি কোনো প্ৰতিষ্ঠানে অস্বাভাৱিক বা অতিরিক্ত লাভ অৰ্জন কৰে, তেন্তে নতুন প্ৰতিষ্ঠান বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ উৎসাহিত হয়। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি পায় আৰু প্ৰতিষ্ঠানটোৰ চাহিদা তথা লাভ কমি আহে।
আনহাতে, যদি প্ৰতিষ্ঠানসমূহে দীৰ্ঘদিন ধৰি লোকচান ভোগ কৰে, তেন্তে কিছুমান প্ৰতিষ্ঠানে বজাৰ ত্যাগ কৰে। ফলত অৱশিষ্ট প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায় আৰু লোকচান হ্ৰাস হয়।
এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত দীৰ্ঘকালত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কেৱল স্বাভাৱিক লাভ বা Normal Profit অৰ্জন কৰে। অৰ্থনৈতিক অৰ্থত অতিৰিক্ত লাভ বা Economic Profit শূন্য হয়।
৬। বিশুদ্ধ একচেটীয়া বজাৰ বাস্তৱত অতি দুৰ্লভ কিয়?
উত্তৰঃ বিশুদ্ধ একচেটীয়া বজাৰত এজন মাত্ৰ বিক্ৰেতা, কোনো নিকট বিকল্প দ্ৰব্য নথকা আৰু নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ থকা প্ৰয়োজন।
বাস্তৱ অৰ্থনীতিত এনে সকলো চৰ্ত একেলগে পূৰণ হোৱা খুব কম দেখা যায়। বহু ক্ষেত্ৰত কোনো নহয় কোনো বিকল্প দ্ৰব্য থাকে অথবা নতুন প্ৰযুক্তি, নতুন প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰী নীতিৰ ফলত প্ৰতিযোগিতা সৃষ্টি হয়।
সেয়েহে বিশুদ্ধ একচেটীয়া বজাৰ সম্পূৰ্ণ অনুপস্থিত বুলি কোৱা ঠিক নহয়; কিন্তু বাস্তৱ জীৱনত এনে বজাৰ অতি দুৰ্লভ।
৭। দামৰ উচ্চতম সীমা আৰু দামৰ নিম্নতম সীমাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ চৰকাৰে কোনো দ্ৰব্য বা সেৱাৰ দামৰ ওপৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বোচ্চ সীমাক দামৰ উচ্চতম সীমা বা Price Ceiling বুলি কোৱা হয়।
আনহাতে, চৰকাৰে কোনো দ্ৰব্য বা সেৱাৰ দামক এটা নিৰ্দিষ্ট স্তৰৰ তললৈ নামিব নিদিবলৈ যি ন্যূনতম দাম নিৰ্ধাৰণ কৰে, তাক দামৰ নিম্নতম সীমা বা Price Floor বুলি কোৱা হয়।
মূল পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল—
| ভিত্তি | দামৰ উচ্চতম সীমা | দামৰ নিম্নতম সীমা |
|---|---|---|
| অৰ্থ | দামৰ সৰ্বোচ্চ সীমা | দামৰ সৰ্বনিম্ন সীমা |
| উদ্দেশ্য | ভোক্তাক অধিক দামৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া | উৎপাদক বা শ্ৰমিকক অতি কম দাম/মজুৰিৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া |
| সাধাৰণ অৱস্থান | ভাৰসাম্য দামৰ তলত নিৰ্ধাৰণ কৰিলে কাৰ্যকৰী হয় | ভাৰসাম্য দামৰ ওপৰত নিৰ্ধাৰণ কৰিলে কাৰ্যকৰী হয় |
| উদাহৰণ | অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ | ন্যূনতম মজুৰি, কৃষিজাত দ্ৰব্যৰ ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য |
৮। চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰিত হোৱাৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ কোনো দ্ৰব্যৰ নিজৰ দাম অপৰিৱৰ্তিত থাকিলেও অন্যান্য কাৰকৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চাহিদা ৰেখা সোঁফাললৈ বা বাওঁফাললৈ স্থানান্তৰিত হ’ব পাৰে।
চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
(১) উপভোক্তাৰ আয়ৰ পৰিৱৰ্তন।
(২) উপভোক্তাৰ ৰুচি, পছন্দ আৰু অভ্যাসৰ পৰিৱৰ্তন।
(৩) বিকল্প দ্ৰব্যৰ দামৰ পৰিৱৰ্তন।
(৪) পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ দামৰ পৰিৱৰ্তন।
(৫) ভৱিষ্যৎ দাম বা আয় সম্পৰ্কীয় আশা।
(৬) বজাৰত উপভোক্তাৰ সংখ্যা বৃদ্ধি বা হ্ৰাস।
(৭) ঋতু আৰু জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন।
(৮) বিজ্ঞাপন, ফেশ্বন আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ।
মনত ৰাখিবাঃ নিজৰ দ্ৰব্যৰ দামৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰিত নহয়; সেইক্ষেত্ৰত একেটা চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰতে movement ঘটে।
► MCQ
১। একচেটীয়া বজাৰত বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা কিমান?
A. এজন
B. দুজন
C. বহুত
D. অসীম
উত্তৰঃ A. এজন
২। একচেটীয়া বজাৰৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি?
A. বহু বিক্ৰেতা
B. নিকট বিকল্প দ্ৰব্যৰ অভাৱ
C. সম্পূৰ্ণ মুক্ত প্ৰৱেশ
D. সমজাতীয় বহু বিক্ৰেতা
উত্তৰঃ B. নিকট বিকল্প দ্ৰব্যৰ অভাৱ
৩। একচেটীয়া প্ৰতিষ্ঠানৰ Demand Curve-এ কোন ৰেখাকো প্ৰতিনিধিত্ব কৰে?
A. Average Cost Curve
B. Average Revenue Curve
C. Marginal Cost Curve
D. Supply Curve
উত্তৰঃ B. Average Revenue Curve
৪। অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR আৰু MR ৰেখা সাধাৰণতে—
A. ঊৰ্ধ্বগামী
B. নিম্নগামী
C. উলম্ব
D. অনুভূমিক
উত্তৰঃ B. নিম্নগামী
৫। একচেটীয়া প্ৰতিযোগিতাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কোনটো?
A. এজন মাত্ৰ বিক্ৰেতা
B. Product Differentiation
C. কোনো প্ৰতিযোগিতা নাই
D. চৰকাৰে দাম স্থিৰ কৰে
উত্তৰঃ B. Product Differentiation
৬। একচেটীয়া প্ৰতিযোগিতাত দীৰ্ঘকালত প্ৰতিষ্ঠানে সাধাৰণতে কি লাভ অৰ্জন কৰে?
A. অস্বাভাৱিক লাভ
B. অসীম লাভ
C. স্বাভাৱিক লাভ
D. সদায় লোকচান
উত্তৰঃ C. স্বাভাৱিক লাভ
৭। Price Ceiling মানে কি?
A. সৰ্বনিম্ন দাম
B. সৰ্বোচ্চ দাম
C. ভাৰসাম্য দাম
D. উৎপাদন ব্যয়
উত্তৰঃ B. সৰ্বোচ্চ দাম
৮। Price Floor মানে কি?
A. সৰ্বোচ্চ দাম
B. সৰ্বনিম্ন দাম
C. বজাৰ চাহিদা
D. উৎপাদন ব্যয়
উত্তৰঃ B. সৰ্বনিম্ন দাম
৯। ন্যূনতম মজুৰি কোনটোৰ উদাহৰণ?
A. Price Ceiling
B. Price Floor
C. Market Equilibrium
D. Monopoly Price
উত্তৰঃ B. Price Floor
১০। চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰিত কৰিব পৰা কাৰক কোনটো?
A. উপভোক্তাৰ আয়
B. উপভোক্তাৰ ৰুচি
C. সম্পৰ্কিত দ্ৰব্যৰ দাম
D. ওপৰৰ সকলো
উত্তৰঃ D. ওপৰৰ সকলো
১১। নিজৰ দ্ৰব্যৰ দাম সলনি হ’লে কি হয়?
A. Demand Curve shift হয়
B. একেটা Demand Curve-ৰ ওপৰত movement হয়
C. Supply Curve shift হয়
D. কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়
উত্তৰঃ B. একেটা Demand Curve-ৰ ওপৰত movement হয়
১২। বিশুদ্ধ একচেটীয়া বজাৰ বাস্তৱত—
A. অতি সাধাৰণ
B. অতি দুৰ্লভ
C. অসম্ভৱ
D. সকলো বজাৰতে থাকে
উত্তৰঃ B. অতি দুৰ্লভ
Teacher Generate Question Answer
Market and Its Role in the Economy
১। একচেটীয়া বজাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ এখন একচেটীয়া বজাৰ অৰ্থাৎ তাত মাত্ৰ এজন বিক্রেতা থাকে, যাৰ দ্বাৰা কোনো বিকল্প সামগ্ৰী নাথাকাৰ বাবে গ্ৰাহকক সেই বিক্ৰেতাৰ সামগ্ৰী কিনিবলগীয়া হয় আৰু আন কোনো নতুন প্ৰতিষ্ঠানে বজাৰত প্রবেশ কৰিব নোৱাৰে।
২। এখন একচেটীয়া ব্যবসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে বজাৰ চাহিদা ৰেখাই কি সূচায়?
উত্তৰঃ গড় বিক্ৰী আয় ৰেখা।
৩। অপূর্ণ প্রতিযোগিতা বজাৰৰ অন্তৰ্গত প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে গড় আয় আৰু প্রান্তিক আয় ৰেখাৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ বাওঁফালৰ ওপৰৰ পৰা সোঁফালৰ তললৈ ঢাল খোৱা। অর্থাৎ ঋণাত্মক ঢালযুক্ত।
৪। একচেটীয়া ধৰণৰ প্ৰতিযোগিতাৰ এটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ একচেটীয়া ধৰণৰ প্ৰতিযোগিতাৰ এটা মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল এনে বজাৰত এজন মাত্র বিক্রেতা থাকে।
৫। একচেটীয়া ধৰণৰ প্ৰতিযোগিতাত ব্যবসায়িক প্রতিষ্ঠানসমূহৰ দীর্ঘকালত লাভ কিয় শূন্য হৈ পৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কাধিকাৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত, প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সামগ্রী উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান থাকে। যদি কোনো প্ৰতিষ্ঠানে অস্বাভাৱিক লাভ অৰ্জন কৰে, তেন্তে নতুন প্ৰতিষ্ঠানসমূহ আকৃষ্ট হয়। ইয়াৰ ফলত, সামগ্ৰীৰ যোগান বৃদ্ধি পায় আৰু দাম হ্ৰাস হয়, যাৰ বাবে লাভ শূন্য হ’ব। আৰু যদি কোনো প্ৰতিষ্ঠানে লোকচান ভৰিব লগা হয়, তেন্তে সেই প্ৰতিষ্ঠানে বজাৰ ত্যাগ কৰে, ফলস্বৰূপ যোগান হ্ৰাস হৈ দাম বৃদ্ধি পায়।
সুতৰাং, দীর্ঘকালৰ পিছত লাভৰ পৰিমাণ শূন্যলৈ নিয়মিতভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
৬। তুমি ক’ব পাৰানে যে নিভাজ একচেটীয়া পৰিস্থিতিৰ অস্তিত্ব নাই? চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ একচেটীয়া বজাৰৰ অস্তিত্ব বাস্তৱত অনুপস্থিত। প্ৰতিটো সামগ্রীই আনটোৰ সৈতে তুলনা হয়, কাৰণ উৎপাদনকাৰী প্রতিষ্ঠানসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে ভোক্তাৰ আয়ৰ অংশ অধিকাৰ কৰা। সেয়া হৈ থকাটো এক চূড়ান্ত খেলা, য’ত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে একে বস্তুক ভোক্তাৰ হাতৰ পৰা অধিক লাভ কৰিবলৈ প্রতিযোগিতা কৰে।
৭। দামৰ মূধাবৰণ আৰু দামৰ ভেটিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ দ্রব্য বা সেৱাৰ দামৰ ওপৰত চৰকাৰে আৰোপ কৰা চৰম সীমাক দামৰ উচ্চতম সীমা বুলি জনা যায়। এই সীমা সাধাৰণতে অত্যাবশ্যকীয় সামগ্ৰী, যেনে ঘেঁহু, চাউল, কেৰাচিন তেল আৰু চেনী আদিৰ ওপৰত আৰোপ কৰা হয়। যেতিয়া জনসাধাৰণৰ এটা অংশ বজাৰ নিৰ্ধাৰিত দামত এইবোৰ সামগ্ৰী কিনিবলৈ সক্ষম নহয়, তেতিয়া চৰকাৰে সুলভ মূল্যৰ দোকানৰ মাধ্যমে এই সামগ্ৰীবোৰৰ যোগান দিয়ে।
আনহাতে, কিছুমান দ্রব্য আৰু সেৱাৰ দাম এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰৰ তললৈ নামি যোৱাটো কাম্য নহয়, সেয়ে চৰকাৰে এণেবোৰৰ নিম্নতম দাম স্থিৰ কৰে। ইয়াক দামৰ নিম্নতম সীমা বুলি জনা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, কৃষিৰ দৰ সাহায্য আঁচনি আৰু নিম্নতম মজুৰি ব্যৱস্থা উল্লেখ কৰিব পাৰি। কৃষি দৰ সাহায্য আঁচনিৰ জৰিয়তে চৰকাৰে কৃষিজাত দ্ৰব্যৰ এটা নিম্নতম সীমা আৰোপ কৰে, যি সাধাৰণতে ভাৰসাম্য দামতকৈ ওপৰত থাকে।
৮। উৎপাদনৰ চাহিদা ৰেখাৰ স্থানান্তৰ হোৱাৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উৎপাদকৰ চাহিদা ৰেখাৰ স্থানান্তৰ বিভিন্ন কাৰণত ঘটে, যাৰ প্ৰভাৱ উৎপাদকৰ চাহিদাৰ আবণ্টনত পৰে। স্থানান্তৰৰ কিছু মুখ্য কাৰণ হৈছে:
1. মূল্য পৰিৱৰ্তন: উৎপাদনৰ মূল্যে বৃদ্ধিৰ বা হ্ৰাসৰ বাবে উৎপাদকৰ চাহিদা ৰেখা সলনি হ’ব পাৰে।
2. প্ৰযুক্তিগত উন্নতি: নতুন প্ৰযুক্তিৰ প্ৰৱেশে উৎপাদন খৰচ কমায়, যাৰ ফলত উৎপাদকৰ চাহিদা বঢ়িব পাৰে।
এই কাৰণসমূহ উৎপাদকৰ চাহিদাৰ দ্বাৰা বাজারৰ সমলত আৰু সঠিক সময়ত প্ৰভাৱ পেলায়।
এই Post টো Update কৰাত সহায় কৰিব বিচাৰে নেকি?
ইয়াত কিবা ভুল, অসম্পূৰ্ণ তথ্য বা নতুন তথ্য থাকিলে আপুনি এটা উন্নত version প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। Live Post তৎক্ষণাৎ সলনি নহ'ব।
Update This Post